leygardagur 1. apríl 1995síða 11

Nr. 65 — í. APRÍL 1995 tíðindablaðið 057 11 Sum bál í stormi skulvu allar rúmdir við Jahves veldisferð, og burðarbúnar stundu ytstu skýmdir tå føddist foldin, ljós og verð. Og skuggi Jahves, tímin, var at skoða sum sól og stjørnugongd á himnaboga — tå settist mark imillum var og er »Jahves veldisferð<. Og seinni: »skuggi Jahves«. Hevdi tað ikki verið frægast at slept hesi lítið fruktagóðu toganini og samansjóðað hesi bæði sjónarmiðini. Ein leyslig roynd at seta upp eina regluskipan kundi ljóðað nakað soleiðis 1. Í einum vanligum bókmentaligum teksti hóskar best at seta hvørsfallid fyrst. Tad øvugta ber kortini til. Kanska er best at skifta millum bæði snidini, men kortini brúka tað fyrra oftast 2. Í skaldabornum ella tignarligum máli ber væl til at seta hversfallið aftaná. 3. Har talan er um nøvn á feløgum og stovnum eru báðir møguleikar til staðar. 4. Í ávísum førum — eitt nú tá hversfallið er ein samanseting av tveimum ella fleiri orðum — kann hversfallið standa aftast. Jú, jú. Men hvat hevði so Rikard sagt? Rikard? Hann var ein skilamadur. Men hann var eingin gudur. Og vit eru ikki smá- børn, men — vónandi — vaksin, búgvin fólk. Tað ber til at víðka sjónarmiðini hjá Rikardi. Nýansera og útgreina tey. Við- hvert tykist tað, sum summir menn eru meira longistiskir enn Long. Tað er loyvt at hugsa sjålvstødugt og kreativt VII Sokoma vit ul hasa undarligu greinina, sum stóð í Sosialinum nr. 10 í ár. >Rúturin< æt hon. Eg skal siga tær eitt Eg fekk so ilt, táeg las hana. Har varð gor oyst niður yvir so mong hjartagóð og edilig fólk, sum nú liggja undir flag. Míni foreldur. Abba og ommu. Alt teirra ættarlið. Øll tey, sum yngdust upp og rættu ryggin og fóru til verka, tá ið Fríðrikur Mikli og Jóannes Doyparin og Andrias ápostul og Maria Moy høvdu blåst liv og anda í sína slekt Hvi skuldi André siga Osatt um tey? Hvi skuldi hann dálka tað arbeiði, tey gjørdu fyri at seta málið aftur í sin ærustól? Tað var illa gjørt Eg orki so illa at gera nakað við hetta Men eg noyðist. Hesi fólk vóru ikki, sum André sigur, nationalistar. Tey vóru »national«, tjóðskaparlig. Og tað er nakað heilt annað. Hesi fólk vóru góð við sítt mál og sína mentan, og vildu fjálga um hesi virðir. Tað var einki óekta við teimum, og imperialismu ella fólkahatur kendu tey ikki til. André hevur heldur ikki rætt, tå hann vil gera hesa rørslu til luksusitriv hjá nøkrum fáum ónyttum. Rasmus Effersøe og Maria í Dalólastovu vóru ikki letingar. Heldur ikki Fríðrikur Petersen. Og teirra arbeiði fekk undintøku frá ungum føroyingum úr øllum pørtum av fólkinum, á sjógv og landi. Hvi skal André nú hundrað ár aftaná sláa ein villeiðandi kíla inn ímillum >fólkið< og tær »romantisku« ónytturnar? Og so var tað eisini hetta: at síggja tingini verða vend á høvdid. At síggja fyribrigdini »hjålandaveldi« og »andsvarid móti tf« verða vend um. Svarið verða gjørt til »arva- syndina« og hjålandastøduna — sum er ein søguligur veruleiki — burturtagda. Hevur nakar sæð makan til newspeak? Tann føroyska tjóðskaparrerslan var á ongan hátt nakað óvanligt. Hendarersla, og tann málreising hon bar við sær, var eitt natúrligt søguligt stig. Av sama slag, sum aðrar tjóðir hava farið ígjøgnum. Hetta — við hógv sjálvandi — at sleppa sær av við målsligar leivdir eftir eina tíð við hjå- landaveldi. At mýrkja málið til nútíðar av- bjóðingar. At finna eina hóskandi javnvåg millum egið og innflutt orðatilfar. Vit finna tað aftur í søguni hjá ødrum tjóðum, t.d. bæði tí týsku og tí donsku. VIII Arvasyndin. Eitt åhugavert hugtak. Hesin tankin um »rétin til alt ilt«. Ein religiøs og fundamentalistisk hugmynd. Ein dagin, meðan útvarpið var frå, setti eg meg við einum kúlupenni at vita, hvussu nógv orð eru ein partur av arvasyndini. Orð, sum í dag eru ein natúrligur partur av skrivaðum og talaðum máli. Eftir fáum minuttum hevði eg fingið henda listan stovnur, fyritøka, tíðindastova, mentan, miðdepil, skrivstova, ætlan, frælsi, felagsskapur, sjálvstýri, partabræv, ráð- gevi, herseta, búskapur, samband, fløga, menning, felag, trygdarråd, vidtøka, al- tjóða, avgerð, umboð, trupulleiki, fund- ur, viðgera, broyta, kanningar, dags- skrá, vinna, avgjald, varðveita, viku- skifti, næmingur, áherðsla, uppskot, uppgerð. útbúgva, lærdur háskúli, grein, tíðarrit, heimsbanki, kreppa, varabispur, meginfelag, virdisløn, soga, kapping, lýsa, kunngerð, útvarp, dráttur, vinningur, eyka, streymveiting, ognar- uppgerð Øll ella at kalla øll hesi orðini eru úrslit av »målklombri« sum nasadjarvir »målbekl- arar« hava trokað inn á eitt verjuleyst fólk. Oghvussu hevði málið sæð út, um tað eydn- aðist at lúka arvasyndina og alt hennara vesin burtur? Drag andan spakuliga, mín vinur, tf nå koma vit fram at tf leskiligu keldu, har eingin synd er til, og har rótin til alt ilt er burturbeind. Tí tað hevði itid >be- slutningur, hensikt, í yvireinsstemmilsi við, sikkurheitsráð, forandra, erverv, krisa, landsforeining, annonsera, vilkárligt, be- skaffinheit<. At sagt t.d. »ein søgulig hend- ing« hevði borið prógv um ótolandi mál- beklan. Tú átti at sagt, sum Janus á sinni, sein verðinshistórisk begivinheit<. Orðið »yrking« er eisini partur av arvasyndini. Á Janusar døgum æt tað »dikt«. Og hví hava vit stolið orðið »bekvemmiligheitsflagg« frá fólkinum? IX Nú má eg tala at. Rætt skal vera rætt. Træ- menninir hava ein part av skyldini. Hetta evindaliga: tú mást ikki. Ikki >spenna bein«, tí tað eitur >seta fóta. Ikki »seta fót<, tí tað eitur >leggja fóta. Einki er nóg gott Og hálvoyggj verður til nes. Og trikantur til uíhyrning. Og Hetland til Hjaltland. Er tað legið, at summi missa tolið? Minnist tú ikki seguna um lambið, ið endaði sum >træ vetursseyður<. Trýss ørkymlandi rættingar á tnmum síðum. So skúlabókaforleg hava ein part av skyldini. Vit vita ikki alt. Men nakað vita vit. Og eitt stendur fast: Bólturin fer >við síðuna av< málinum. Alt annað er tvætl Kanska kann hetta fåa forløg og teirra råd- gevarar til hereftir at virða tekst og stil. Tey hava verið við til at skapa henda vitleysa bakslåtturin. Vóru tey ikki, var hann ikki Ert tú vísur í tí? Nei. Vidhvørt ivist eg X Eg meini tað. Nú fari eg at siga tær eina søgu. Tað var ein vakran augustdag í árinum 1900. Í havanum uttan fyri prestagarðin í Hasle á Bornholm stóðu tveir unglingar og prátaðu. Tað vóru Janus Djurhuus og Jákup Dahl. Gudmund Bruun, sum tá var smá- drongur, eygleiddi teir, meðan teir tosaðu. Teir tosadu um okkurt, ið hevði tydning Eyguni vóru so blonk, og teir vóru so mælskir. Jákup mundi helst tosa føroyskt. Janus tosaði eitt mál, sum var bæði út- lendskt og danskt. Gudmund spurdi hann tá, hví hann ikki tosadi føroyskt. Janus segði tá »hart og títt okkurt, sum eg ikki fataði <. Nógv ár seinni spurdi Gudmund Janus, hvat hann hevði sagt henda dagin. >Á, kannst tú minnast tann dagin<, svaraði Janus. So legði hann aftrat: Jú, eg segði, at tað, sum vit tosaðu um, lá so høgt, at tað kundi ikki sigast á okkara bondska víkingamáli, men var mær lív lagað, so skuldi tann dagur koma, tá ið mál okkara var eins vakurt og bleytt, mjúkt og liduligt og Homers og Sokra- tesar móðurmál Tíðin gekk. Janus brúkt ein part av sínum lívi ul at víðka um føroyskt. Væl bar til at málbera seg um grind, torv, fisk og annað ftøkiligt. Men málið skuldi eisini kunna brúkast sum plagg um hugtøk úr søgu, vís- ind, heimspeki og skaldskapi. Nakar ókrit- iskur málvíðkari var Janus kortini ikki. Tá ið Yrkingar, 1914, skuldu koma út, og út- gevararnir vildu rætta »sang« til >song<, talaði hann at. Hann vildi heldur ikki ganga undir tað stranga kravið um eina ar-ending hjá navnorðum í hvørsfalli kvennkyni. So- statt yrkti hann >Blíð byrjar lívsins siglingsferd«. Í hansara málfatan lá ein samansjóðan av bragdligari nýhugsan og trúskapi móti talumálinum. Hesa somu búnu málfatan umboðaðu A. C. Evensen og Rikard Long. Ta mjúku millumloysnina XI Springvatnið kann vera ein ímynd av tí stað, har málið lættir sær á, blomstrar, flýgur, gjøgnumlyst av sólskininum, kínt av gentu- låtn og vårliga flákrandi bløðum. Vegirnir fram at hesum stað eru fleiri. Í fleirleikan- um, í javnvágini millum ymiskar rein- meintar mátar, liggur kanska byrjanin til eina loysn. Tað natúrliga talumálið er hjartatátturin í tí amboð, vit brúka til sam- skifti — í skrift sum munnliga. Samstundis kunnu vit ikki vera nyskapanina fyriuttan. Viðhvert má fólkið tala at, og tess dómi mugu vit boyggja okkum fyri. »B6kment- ir« fingu innivist í føroyskum fyrst í øldini, kanska fyrr. Orðið er nú partur av talu- málinum. Men »åsttikin« — nei, vælsignað, har seta vit markið, vit »forelska« okkum enn sum áður. Hvat fremmandaorðunum viðvíkir, liggur aftur her lykilin í saman- sjóðan og fleirleika. Vit halda tað vera na- túrligt at troyta okkara føroyska og norrøna orðatilfar og finna smidlig og bendilig snið til nýggj hugtøk og fyribrigdi. Vit gera tað av ymiskum grundum. Bæði tí at vit halda summi av hesum orðum vera snøgg — telda, tyrla, flogbóltur. Og tí at vit hava eina kenslu av, at okkara lítla og viðbrekna mál ikki tolir eina ov eintáttaða innrás av fremmandorðum. Men — eisini her biðja vit konsekvensin ríða og renna! Tí lata vit av og á fremmandaorðini sleppa framat, sum kryddaríið, ið skal minna okkum á, at Hellas og Rom, Paris og Firenze eru til. Men vit venda okkum ikki ímóti nýhugs- an. Vit vilja ikki læsa fyri hugflog og skap- an. Vit vilja íkki vera illir, geldir oldingar XII Nei, eg loysi ikki henda knútin. Teir hava bundið mær hann ov íastan. Bæði teir gomlu stívrendu og teir nýggju stívrendu. Tað má vera antin-ella. Ongantíð bæði-og Komið mær til hjálpar hægri maktir og brosandi holistar. Eftir er bara at siga: Gud signi mítt fødi- land Føroyar. Takk fyri børnini, sum lakka paradis í skýmingini. Takk fyri musikkin hjá Kristian Blak og orðabækurnar hjá Zakariasi Wang. Takk fyri at tað toyar úti hjá Jóhan Hendriki og Hjalmari og hinum Bið teir fjálga um brand og bruna, klombur og parantes, blómu og blomstur. Bið teir ikki forfjóna >lítla jólaaftan<, tí minst til: vit keypa jólagávur lítla jólaaftan, men fara á flot tollaksmessudag. Takk fyri øll góð ráð, eisini frá Dan og André. Lat samstundis títt toybil røra teirra hjørtu, so teir aftra seg við at smoyggja hesa nýggju spennitroyggjuna niður yvir okkum. Tí spell hevdi verið, um hesin gripur, sum vit nú hava pussað so blankan, aftur varð rikin úr sínum ærustóli Hanus Andreassen | Leygarkvoldið 1. apríl verður — HUGNAKVOLD á Í Orkestrini TWILIGHT PAULI & VINMENN og DRIV spæla Kostnaður: Altkvoldið = kr.200,- Degurði kr. 150,- Dansur kr. 80,- Bussur koyrir kring býin eftir dansin Vinarliga bíleggið borð + Hotellið við útsýninum ORKESTUR TREFF við undirhaldi & dansi Vit bjóða: * Heita fiskaragout við sjógæti og heimabakaðum breyði. * Búff Bernaise við bakaðum epli, salati og grønmeti. x Omaná — borðiskur við kransakøku, marcipankonfekt og fruktum. HILMAR JAN undirheldir DOGURÐATILBOÐIÐ er eisini galdandi fríggjakveldið 31. mars Altíð vælkomin á Tlf. 17500 undir borðhaldinum …… rD tel Fø Tit í