mikudagur 24. mai 1995síða 23

; i á | 3 er Es, Nr. 97 — 24. MAI 1995 23 AN y » har búskaparlig. politisk og sosial áhugamál verða sovin saman. Tílíkar 'alt feynandi skipanir (ofta loymlgar) gerast í dag stødugt meira vanligar hóast ein sannrovnd er, at tær ofta skapa »Ovirknar einkarrættsskipanir svågrapolitikk og rotin skap« Kanningar Putnams hava vakt miklan ans millum poliukarar, men er urslind ókunnugt fyri okkum? Neyvan. — Orða felim, ødrumegin »Draga í eina linu« og hinumegin: »Vina- og kenningapolitikkur« borga fyn, at vit til fulnar eru medvitin um stóra tydningin av sostålå kapttalinum'. Men hóast tykist tíverri vilji kkara fullkomuliga lamdur. tá talan er um at taka avleiðingarnar av hesari vitan 4. Feroyska ny-liberalisman Hvar er so reyði tráðurin frá Ferguson, til nylibe- ralismuna, Gellner, Put nam og kreppu-Føroyar? Fyrimynd og stremban marknadarbuskaparsin. er sum kunnugt at vinna størst møguligan lut av marknaðinum. ja. helst heilt fram til eina einkar rættsstødu. Í stríðnum fyri at røkka hetta mál verða nýttir ymiskar strategur', og felags fyri hesar er, at fyrtøkan (ella eim bólkur av samstars so er andi feløgum) mobil: serar alt tað hon megnar iv snildum fyri at:styrkja sína fíggjarmegi í mun til kappingarneytarnar. Tað snýr seg við ðrum orð um um ein krigsleik ikk: um at:arbeiða fram móti ti, sum er best fyri øll, tí tað, sum ein sjálvur ikki vinnur, vinna aðrir Var endamálið at fáa sum mest burtur úr fyri allar partar, t.v.s. ersimi fyri t.d flutningsliðini, handlar nar, brúkararnar osfr., ja, so varð myndin ein heilt onnur. Tá høvdu allar heimsins menniskjur havt góð hvikøor Men ný-liberalisman kennir sær ikki hógv. Fría kappingin skal trampast igjøgnum. Pengafrælsi skal valda fram um frælsi hjá tí einstøku menniskj uni. Ja, í veruleikanum snýr tað seg um eina so heimsumfeynandi og beinleiðis fundamental- istiska mentanarkoll- velting, at logvabrestirnir høvdu rungad frå grøvun um hjá Khomeini og Mao, sóu teir kósina, ið sonevndi framkomni heimurin' stýrir eftir í dag. Og Adam Smith, ólukkudýrið, ið fyri 200 árum síðani festi á blað sína hugsjón um eina tignarhga liberala tilveru fyri mannaættina? Ja, hann hevði vent sær í grøvimi av sorg yvir úr slid Tad hevur kanska Minni at siga nær ny liberalisuski menningar- snyrilin av álvara byrjaði at:snara í Førovum - um tað var tå friu marknað arkrefurnar skaptu Dallas-sjónvarpið og gyklaðu okkum eim marg lætisheim í sjálvdrátti ella um tað var tá okkara myndugleikar við lógim um samtíðarskatt søgdu at ter ikki longur høvdu álut á borgaranum Hvussu var og ikki skjótt fingu vit bæði P tal, SMS. handilsborgir nar á Hálsi og aðrastaðni nyggjan trolara- og farmaskipaflota, Eiðis verkið (600) mió. kr.) Gomlurætt. MVG. at beiðsloysi og húsagang ítað hovrir við), Richard Mikkelsen, Den Danske Bank, Finanstilsynet Fiskavirking, kvotuskip an, bankasamanlegging Nyrup og ikk: at gloyma Samanlegging av komm unum, ið helst verður veruleiki fyrsta dagin Alt hetta og meira afturat hevur feroyski borgann verið noyddur at geva seg undir yvir eitt stutt I S-åra skeið, og allíkavæl eru tað mong. ið siga, at js er fyri framman og at borgarin er vorðin alt ov svart skygdur. Nei, sannleikin er, at vánirnar hava ong antíð verið so daprar sum júst nú, og alt bendir á, at vit als ikki eru nær námind botninum, um ikki oljan í evstu lotu loftar okkum 5. Kvotuskipanin kann geva okkum menustingin Seimastu 2-3 árini hava heilar torvur av donskum buskaparfrødingum professarar og »Færø eksperter« — vitjað oyggj arnar og greitt okkum deyðuligu frá um búskap arhga 'samleikan', og hvussu vit skulu fóta okk um aftur. Hinumegin hava so donsku myndug leikarnir, meira og minni álagt okkara myndugleik um at fremja ny-liberal istisk »framtøk« so sum Fiskavirking, kvotuskip an, bankasamanlegging osfr Hóast forvitnisligt hex ur verið at hoyrt hesar mætu serfrødingar og professarar greiða frá um búskaparliga sannleikan so ásannar tú tó skjótt (sum Froding í sínari tíð) at:'sannleikin við lærdu háskúlarnar í Aalborg og Aarhus eyðsýnt bert er vánaligt skemt — og illa nokk tað — við lærdu há skúlarnar í Roskilde og Keypmannahavn. Men lat slíkt fara. Nógv verri er, at alt bendir í dag á, at tey ny -liberalistuisku >fram tøk«, ið donsku myndug leikarnir hava smoygt måur yvir okkum, i veru leikanum fara at geva okkum mønustingin. Her hugsi eg minni um Fiska virking og bankamálið, men meira og fremst um kvotuskipanina' Stødugt hoyra vit okk ara fiskimenn greiða frå, at nøgdirnar av vælvaks num toski og hýsu í dag eru nógv sterri enn nakar RÆDSLAN STÝRIR OKKUM Á VEG TIL SAMRÅ DINGARNAR SVARTA OKTOBER 1992 áður vert um at siga. Men skipin verða legd. tí kvoturnar (lær eru og verða altid eitt ásteðiligt mett tal?) eru uppfiskaðar Arkitekturin aftan fyrr okkara kvotuskipan sigst vera cin skrivstovufulltrúi Andersen í Keypmanna havn — ótvað ein av hesum ny-liberalistisku serfrødingum — ið tryr, at fjølbrovtta og steðugt broytandi lívið í havinum kann krovstast inn í deyðu marknaðarbúskap arhgu lógina um útboð og efurspurning Okkara egnu fiskifrød ingar hava gloypt agnin um hjá Andersen. og hanga nú fastir í einum presuguspurningi, 10 má stgast liggja nær markin um til tað sjúkliga. Tey sum hoyrdu fimmaran 10. maí kunnu í hvussu so er ikki annað enn á sanna, at:líkt er til, at:fyrr sær Hjalti í Jákupsstovu toskin og hýsuna deyða av elli úti á grunnunum og Feroyar í svárastu ar móð, áðrenn hann vil vidganga, at em fiski maður kann hava grein i sínum máli. Hetta er so mikið meira hættisligt sum Oh Jacobsen i blød unum áðrenn nevnda fimmara' júst hevði víst á hvussu heilt burtur við meungarnar/ulmælim hjá Fiskirannsóknarstovuni høvdu verið fyri árini 1992/98 Eingin krevur av fiski frødinginum, at hann skal vita alt um hvussu fiskur ferðast ella hvussu marg faldið í havinum er sam anvovid, men vit kunnu krevja, at hann opið við gongur, at visindaliga vitan hansara um hest viðurskifti eru at sam meta við alduskúmið í mun til dýpið í havinum Tad eru nevniliga einans sløk hálvthundrað år síðani, at havlivfrødin varð serskilt grein á lærd um háskúlum. Og hvat eru hålvthundrad ár í mun til søgu manna ættarinnar, ella bert í mun til tað fleiri túsund ára gamla læknavísindið, sum hóast hesi mongu år enn ikki hevur megnað at vinna á vanligari krím sjúku (men tó viðgongur IKKI VILJIN tað)? So nógv leikar á í okk ara landi í dag. at vit hava als ikki loyvi at lata nevndu iramsetingar frå okkara bestu fiskimonn um fara fram við borðin um, bert fyri at bjarga andlitinum=< hjá Fiski rannsóknarstovuni. rin | ikki ókendur fiskimaður tók nakað soleiðis til aftaná at hava hoyrt um radda fimmara Hevur okkara øgrn 1 at bjarg undinum amtyk ið bemmanvevir | Í f ap r á Ki andi I Á i ku har okka i | eitt Pit! út Á øllum um Framtakid ” , , 1 feløgini ið umboda teir | eiðihættirna AL sinamillum | i] | skipabolkar KOMA avamt! um mør Hi skal fiska hvar. Tidmingar mest ér to. at tað umbord á helst hverjum skipi verður ettt folkfumboð frá Fiskt rannsøknarstovuni ella løg nngsins fiskovinnunevnd Almenna frágreiðingin frá tunnum má sjálvandi vatt ast av Skiparanum og em um umboð fyn manningina Gaylingin ér farin afturum og fiskurin gongur nú | meira spjaddur á bí. so | eim tilik roynd ger ongan skaða á fiskastovnarnar | 6. Kommunusaman- legging, borgarligt ílegni og | bygdamenning | Fyri stuttum frættist, at Føroya Banki heyði kravt samanlegging av ávísum kommunum sum treyt fyri at lækka rentuna á teimum lánunum, komm unurnar høvdu í bankan- um. Spurningurin um at leggja kommunur saman er við eðrum orðum ikki longur ein politiskur spurningur, men ein spurningur um at ganga krøvum bankans á meti ella ikki. Hvussu so enn víkir og vendir: Ný liberalistisk: snyrilin skal snarast enn eitt hakk I fleiri økjum í landin- um er búseungarmynstnð nógv broytt síðani krigs lok, so ein samanlegging við eina grannakommunu kann kanska vera eitt fe- lags ynski hjá onkrum kommunum., men harfrá og ul at tvinga komm unurnåar at ganga saman í stórri eindir er eitt langt lop, og prógvar bert, at tey fólk. ið vilja fremja hesa midsavnan, hvørki hava skil fyri ella royndir frá stóra týdninginum av sostala ílegninum og borgarliga kapitalinum tvs. hvussu verulig sam felagsmenning — fyri ikki at tala um bygdamenning verður skapt At vísa á at vit fyri metra enn hundrað árum sidam ífólkatalið var tå umleið 1/8 part av tí, tað er í dag) bert høvdu nakrar heilt fáar k unur (syslur) og at i okk ara grannaløndum varð umfevnandi kommunu samanlegging framd við lóg fyri uml. 30 árum síð ani, hevur einki við at málið at gera. Og hverjar fortreytir og innliving í føroysk viðurskiftu hevur td. Martin Paldam, pro fessan, fyri at siga, at:tað er »Galimatias« við so nógvum kommunum i Førovum, at:talið átti at verið 6-7 (Sostalurin 220198) nm Nógvar kommunur kanska tær flestu, eru í kreppusteðu vegna ov stórar fløgur í 80'unum Hetta merkir tó ikki at somu kommunur eru uttan vit og skil. og ikki hava lært av sínum mis tókum. Tvørtur ímóti hava tær lært. og koma ikk: at gera somu mistøk enn einaferð brent barn ræðist eldin Heldur ikki skuldi nakar trupullerki staðist av at td. tvær ella fleir komm unur gingu saman um at fremja ávís ultøk, ið hver teirra ikki megnaðu eina Tad hava kommunur áður prógvað til fulnar. Hvat er so efur? At fáa komm unurnar so stórar, at lær verða »novddar« at seta bæði buskaparfrødingar arkitektar, verktrødingar pedagogar, edv-frødingar osfr. fyn at halda i oyrun um á borgarunum og stýra, so Feroya Banki áðrenn alt fólkið er flyggjad av landinum. fær sínar pengar fram um alt annað? Stóra yvirnytslan hjá okkum í SO'unum var ikki stórt eðrvísi enn hon, ið for fram í grannalondun um. Munurin var, at vit høvdu bert eitt bein fiskrvinnuna — at:standa á meðan okkara grannar høvdu heim vinnugreini at styðja seg til, tá oman lopið á marknaðinum hend:. Ti komu hesi lond (m.a. Noreg. Finland, Svøriki og Danmark) toluliga skjótt fyri seg aftur (Sveríki tó undan uki0), meðan vit duttu um kol, tá fiskurin hvarv samstundis sum markn aðarprísirnir fóru í botn Ein annar sera týðandi munur, sum bert fáur higartil hevur givið sær far um er, at meðan so umfevnandi samfelags broytingar sum t.d kommunusamanlegging. samtíðarskattur. P-tal MVG, ALS-skipanin kvotuskipanin osfr., osfr í grannalondunum hava verið framdar so við og við yvir eitt ættarlið, so hava vit fingið mest sum alt hetta hvølvt niður yvir okkum við ein brest Astødiliga kunnu skipan irnar vera rættar bæði so men at krevja av borgarunum í einum sam felag, at:teir skulu slúka rátt eina nýggja skipan fyri og aðra eftir, uttan at geva teimum stundir at lata ætlanirnar fáa loyvi er heilt burtur og so at sodnast ið. Ikki ber rður HH T r I rå ir r Í % siv rdur deyðsjúkt Gongur her ikki n fyri søgn ? Tad er ti at vóna. at nevndin, ið er sett at koma við einum kommunusamanlegging ikki bert gjølla viðger av leiðingarnar av at >borg arligt kapitalurin=< tå verður munandi skerdur (so sum Gellner og Put nam hava víst á — sjá part 2 og 3), men eisini spurn ingin um okkara samfe lag, sum stødan er í dag yvirhøvur megnar at svelgja fleir nýskipanir Snýr ikk: málið seg samanum tikið eisini um at hava álit á verandi kommunum, og at tær hava lært av SÚ unum hóast Førova Banki eyð synliga ikki hevur hefta áliti um 7. Hómast nekur loysn? Róða Vaslav Havels (rit høvundur. heimspekingur og forseti Tjeckiens) í Philadephia. tjóðdag USA's í fjør. hevur vakt miklan ans og er nógv endurgivin. Havel byrjaði ræðuna við at:siga »F.g trugvi góðar grundir eru fyri at hevda, at mo dernaða tíðarskeiðið nærk ist endanum. Nógv bendir í dag á, at vit i dag gjøgnum ) sterkum á 211 skeið ver brovungum, ti nakað skal g nakað der við at veri anna da skapi urulir erkjum Hann visir síðani á, at stødan var hin sama undir hellenistiska tíðarskeið num, tá midøldin so við og við vaks upp úr toftun um eftir tí antikka heim num. og aftur tå modern aða tíðin varð grundað undir »renessansuni« Stødan verður rópt >post modernismans, og lýsir hann hana soleiðis STFIK KjúM »Fg imyndi mær her ein beduin á einum kamel Undir vanligu beduim klæðunum er hann ílann jeans og hevur eitt transistorutvarp í hondini og Coca-Cola reklamu á kamelinum = Nú var ikki ætlanin at endurgeva rødu Havels, men tað var henda råm andi myndin av støduni i dag. ið fekk meg at å- sanna, at myndin hóskaði eins væl uppá okkara samfelag. hóast okkara