mikudagur 6. august 2003síða 2

2 Nr. 145 - 6. august 2003 Nr. 145 - 6. august 2003 3 UMMÆLI Rúnar Reistrup Ofta hevur teldan verið samanborin við menniskja- heilan í hennara máta at arbeiða uppá. Teldan hugsar logiskt og tað gera fólk í stóran mun eisini, tá tey standa ramman fyri logiskum trupulleikum, og í so máta er hendan saman- beringin ikki heilt av leið. Og tó, tí stóri og avger- andi munurin millum teldu- heilar og menniskjaheilar er, at menniskjaheilar ikki altíð hugsa logiskt, meðan telduheilar ikki eru førir fyri at gera annað. Tí eru telduheilar eins góðir í talvi sum teir eru vánaligir í fótbólti og líka hopileysir at skriva sum teir eru góðir at rokna. At telduheilar eru betri og skjótari enn okkara heil- ar tá tað ræður um at loysa logiskar trupulleikar er ein av høvuðsorsøkunum til, at vit nýta teldur í størri og størri mun. Og tað er í sam- spæli við, og undir leiðslu av, menniskjaheilanum, at telduheilin hevur sítt rætta pláss sum eitt amboð, ið gevur okkum møguleika at røkka útum okkara egnu avmarkingar. Nógv klókari Um vikuskiftið varð ein av mínum telduheilum – tann, ið situr í fartelduni hjá mær – fyri teirri gleðiligu hend- ing (gleðilig fyri mín heila, eftirsum at gleði ikki er logisk og tískil ikki skillig fyri telduheilan) at gerast nógv klókari upp á før- oyskt. Ella sum teldan hevði sagt tað, 178.000 orð og orðasnið klókari. Tað kravdi ikki nógv. Bara nakrar minuttir tók tað at heinta nýggja og fyrsta almenna føroyska rætt- stavaran ígjøgnum inter- netið og leggja hann inn á telduna. Ómakaleyst var tað eis- ini, tí afturat stavaranum fylgdi eisini ein góð brúk- aravinarlig vegleiðing. Og so var bara at fara í gongd við at skriva rætt – ella rættari sagt at skriva villur fyri nú at vita, um stavarin megnaði at rætta tær. Eg valdi mær ein ikki heilt tilvildarligan tekst at lata rættstavaran tyggja ígjøgnum allarfyrst, nevni- liga røðuna, sum ein mætur málmaður, Jógvan í Lon Jacobsen, helt fyri einum øðrum mætum málmanni, Jóhan Hendrikki Winther Poulsen, tá hesin fekk handaða sømdargávu úr Grunni Kristians á Brekkumørk 22. novemb-er 1998. Røðan varð prentað í Sosialinum tveir dagar seinni. 17 villur Hendan røðan hevur 1420 orð, harav 17 eru skeivt stavað sambært stavaran- um. Teir fyrstu fimm feil- irnir, sum stavarin finnur í røðuni eru orðini: "orða- smiðjuni", "smiðjubjølgin", "stiðjanum", "sálmaregl- una" og "eftirí". Øll hesi orðini eru rætt stavað sambært føroyskum málreglum, men stavarin hevur ein serligan trupul- leika við teimum saman- settu orðunum. Samansetta orðið "orðasmiðjuni" setur stavarin eina reyða striku undir, meðan orðini "orða" og "smiðjuni" góðtekur stavarin. Hetta er eitt sindur óheppið, tí í nógvum førum eru samansetingar góð mál- nýtsla. Trupulleikin er tó ikki størri enn so, at tú sum brúkari kanst læra stavaran nyggj orð so hvørt sum hann kemur fram á tey. Einasta av teimum fimm fyrstu "villunum", sum ikki er eitt samansett orð, er orðið "stiðjanum". Eisini hetta orðið er rætt stavað sambært málreglunum, men stavarin kennir tað kortini ikki aftur. Orðið "stiði" kennist stavarin við men ikki sama orð í hvørj- umfalli. Hetta at stavarin ikki kennir vanlig orð í øllum føllum er ein rætti- liga keðiligur eginleiki, sum átti, og helst eisini verður, lúkaður fullkomi- liga út í komandi útgávum av stavaranum. Stavarin hevur onkrar aðrar tílíkar systematiskar trupulleikar. Millum annað fáa øll fólkanøvn yvirhøvur eina reyða striku undir seg. Soleiðis eru bæði Jóannes Patursson og Bill Gates eins skeiv, sambært stavar- anum. Løgkønur Men stavarin er kortini sjáldsama hentur og finnur eisini onkra veruliga villu í hesi røðuni millum mætar málmenn. Orðið "løgkøn- ur", sum er at finna í røð- uni, fær eina reyða striku undir, tí orðið skal av røtt- um stavast "lógkønur". Tær sokallaðu tastivillurnar verða eisini effektivt lúk- aðar burtur av stavaranum. Í røðuni, sum hevur verið so heppin at gerast fyrsta offur fyri stavaranum á mínari teldu, finnur stav- arin millum aðrar tastivill- una "komnnir". Hendan effektiva burtur- lúkan av tastivillum er kanska tann størsta styrkin hjá stavaranum. Tí uttan mun til hvussu nógv hann verður mentur í framtíðini, uttan mun til um hann lærir allar bendingar og allar orðasamansetingar og enntá kanska setningsbygn- að, soleiðis sum rættstavar- arnir á øðrum størri málum eftirhondini megna, so fer hann ongantíð at seta til viks holla vitan um mál- læru og føroyskar rætt- skrivingarreglur. Men sjálvt teir fremstu málfrøð- ingarnir fremja tastivillur, og tær dugir nýggi stavarin betur enn nakar málfrøð- ingur at rætta. So rætt skal vera rætt, stavarin er óvanliga hentur hjá øllum at hava – heilt frá 1. flokki í fólkaskúlanum til Føroyamálsdeildina á Fróðskaparsetrinum. Bert synd at hann ikki kann nýtast til aðrar stýri- skipanir enn Windows, men hetta kemur kanska eisini upp á pláss í framtíðini. Tað er Føroya Fróðskapar- felag, sum hevur útgivið Stavaran. Hann kostar 350 krónur. Stavarin kann takast niður frá internetinum á adressuni www.stavarin.fo og kann roynast ókeypis í 14 dagar. Ummæli av einum rættstavara: Rætt skal vera rætt Hóast hann setir reyða striku undir sjálvt orðið "stavarin" og soleiðis kallar seg sjálvan ein feil, er fyrsti almenni føroyski stavarin til telduforrit ein sjáldsama góð tænasta. Ongantíð hevur lærdómur um føroyskar skrivireglur verið so lættur at bera, men heldur ongantíð hevur tað verið so um- ráðandi at tora at siga teldu síni ímóti, tí stavarin hevur enn nógv eftir at læra – serliga at benda og samanbinda orð Býráðsformaðurin í Fjarðabyggð á Eysturlandinum í Íslandi ivast ikki í, at kommunusamanleggi ng er orøk til tann framburð, sum í dag er á økinum. Tað er alneyðugt at hava stórar eindir, um kommunurnar skulu lúka tey krøv, nútíðarsamfelagið setir teimum, sigur hann SUMMARGESTUR Edvard Joensen Framburður í lokalsamfel- agnum er beinleiðis treyt- aður av, at kommunurnar eru so mikið stórar, at tær orka at lúka tær treytir, sum nútíðar samfelagið leggur á tær, sigur býráðsformaður- in í Fjarðabyggð á Eystur- landinum í Íslandi, Smári Geirsson. Býráðsformaðurin í Fjarðabyggð var millum teir umleið hundrað íslend- ingarnar sum vitjaðu í Sandavági á Vestanstevnu. Fjarðabyggð og Sandavág- ur eru vinakommunur. Hugtakið Fjarðabyggð er bara fimm ára gamalt. Í 1998 vórðu bygdirnar Neskaupstaður á Norðfirði, Eskifjørður og Reyðifjørð- ur lagdar saman til eina kommunu, sum fekk navn- ið Fjarðabygd, greiðir Smári Geirsson, býráðsfor- maður, frá. Býráðið er mannað av níggju býráðs- limum. Í sitandi býráði eru tríggir úr hvørjari bygdini. Men tað er púra av tilvild, sigur býráðsformaðurin. Samanleggin neyðug Smári Geirsson, býráðsfor- maður í Fjarðabyggð, er ikki í iva um, at kommunu- samanleggingin hevur havt avgerandi týdning fyri, ta framgongd, sum í løtuni er at síggja í økinum. Eitt stórt amerikanskt felag, nevnt Alcoa, hevur gjørt avtalu við kommun- una um at byggja eitt risa- stórt aluminiumsvirki í kommununi, sum væntandi fer at framleiða umleið 320.000 tons av alumini- umi árliga. Stóra aluminiumsverk- smiðjan fer at hava eini 500 fólk í starvi, sigur býráðs- formaðurin í Fjarðabyggð. Og so rokna tey við, at onn- ur 500 arbeiðspláss koma afturat sum beinleiðis ring- virkningar frá stóra virkin- um. Men ikki ber til at hava eitt so stórt virki, uttan eis- ini at hava eina orkukeldu, sum vil nakað. Og hana hava tey eisini fingið í Fjarðabyggð, eftir at tær tríggjar kommunurnar vórðu lagdar saman. Eitt stórt elverk er bygt inni í sveituni innan fyri firðirnar syðru. Verkið verður rikið við vatnorku, greiðir Smári Geirsson frá. – Men tað gekk ikki bara sum eftir ánni at fáa hetta verkið, tí umhvørvisfelags- skapir gjørdu sítt til at forða arbeiðinum í at verða gjørt, sigur hann. Kortini varð verkið bygt, og síðan er so avtala gjørd við amerikansku alumini- umsfyritøkuna. Eisini á øðrum økjum, hóast tað kortini snýr seg um orku, hevur kommunu- samanleggingin víst sínar dygdir, greiðir býráðsfor- maðurin í Fjarðabyggð frá. Eysturlandið í Íslandi hevur vanliga verið roknað sum »kalt« øki. Tað vil siga, at ikki hevur verið hildið, at heitt vatn er í jørðini, sum tað er aðra- staðni í landinum. Kortini varð gjørt av at bora ein brunn á sama hátt, sum tá leitað verður eftir olju, fyri at vita, um ikki heitt vatn mundi liggja onkunstaðni har niðri og bíða eftir at verða funnið. Talan ver í grundini um vágaverk, tí eingin vissa var fyri, at heitt vatn var at finna, og boringin var dýr. Og var talan um eina einsamalla lítla kommunu, kom hetta als ikki upp á tal, sigur Smári Geirsson. Borað varð í Eskifirði, og har funnu teir eisini eina keldu við heitum vatni og fáa nú 17-18 litrar um sekundið av vatni, sum er 80 stig heitt. – Hetta kemur sjálvandi væl við, og ger, at vit fara undir nýggjar boringar í Eskifirði og seinni helst í hinum bygdunum eisini, sigur Smári Geirsson. Bæði og Hóast Smári Geirsson er ivaleysur í, at fyrimunirnir við kommunusamanlegg- ing eru eyðsýndir, ásannar hann, at tað koritni eru ting, sum ikki bara eru betri. Eitt nú verður fráleikin millum myndugleikarnar og tann einstaka borgaran størri, tá smáu kommun- urnar hvørva. – Vit fá eina sterkari og betri virkandi fyrisiting, vísir hann á, men samstun- dis mugu vit ásanna, at tað verður ikki altíð líka lætt hjá tí einstaka at røkka fyri- stingini, sum tað var í lítlu bygdini, har øll kendu hvønn annan persónliga. Men stórur meiriluti var kortini fyri samanlegging- ini, vísir býráðsformaðurin í Fjarðabyggð á. Av teimum 15 bygdarráðslimunum, sum vóru í gomlu komm- ununum, var bara ein, sum var í móti at leggja saman. Og hetta tykist eisini vera gongdin í Íslandi yvirhøv- ur. Í hvussu er er hetta tað, íslendska kommunufelagið arbeiðir fram ímóti, sigur Smári Geirsson. Tað eru í dag 105 komm- unur í Íslandi. Av hesum eru fleiri enn 50, sum hava færri enn 200 íbúgvar. Hesar smáu kommunurn- ar hava ongan møguleika at liva upp til tey krøv, sum nútíðarsamfelagið setir teimum, vísir Smári Geirs- son á. Tí verður eisini ar- beitt við at leggja saman og fáa færri, men samstundis sterkari, kommunur. Málið hjá kommunufelagnum er, at tað skulu verða einar 30 - 40 kommunur Íslandi, greiðir hann frá. – Tað var eitt heppið val, vit gjørdu, sigur hann, og tað vísir seg eisini, at aðrar kommunur í økinum ætla tað sama. Firðirnir sunnan fyri Fjarðabyggð hava tikið somu avgerð, sum tær tríggjar kommunurnar norðaru, og fara 1. oktober í ár at leggja saman. Í 1985 vóru 32 kommun- ur á Eysturlandinum, men eftir 1. oktober í ár verða tær 15, sigur Smári Geirs- son. Størsti andstøðingurin móti kommunusamanlegg- ing er nostalgiin. Men henni og teirri góðu gomlu tíðini liva vit ikki víðari av, hóast mangt gott er at minnast aftur á. Tí nútím- ans samfelagið krevur stutt og greitt stórar, sterkar kommunur, sigur hann. Bjartskygni Samfelagið á Eystfirðum kenna føroyingar væl. Tað líkist okkara við fiskivinnu sum høvuðsvinnu. Eisini eru teir farnir undir aling á Mjóvafirði, greiðir Smári Geirsson frá. Eitt felag, sum skrásett er í Neskaupstaði, hevur alistøð á Mjóðafirði, sum liggur millum Norðfjørðin og Seyðisfjørðin. Dalatangi myndar norðara fjarðar- munna á Mjóvafirði. Teir ala laks og ætla eisini at fara at ala tosk, sigur Smári Geirsson. Teir seta stórar vónir til alivinnuna og hava ætlanir um seinni at fara at ala á Reyðafirði eisini. Eftir ætlan skulu teir í 2007 flyta út eini 14.000 tons og vænta eini 200 arbeiðspláss í hesi vinnuni. Tað ræður bjartskygni á Eysturlandinum í løtuni. Fólk flyta til økið í stórum tali, og tá stóra aluminiumsverksmiðjan fer í gongd, vænta tey rættiliga innrás. Fyrr hava fólk flutt burtur. Serliga til høvuðs- staðarumráði. Og har sum aðrastaðni hevur tað verið so, at fólk, sum hava fingið sær útbúgving, hava einki havt at komið aftur til. Nú tykist rættilig vend vera komin í, og í framtíð- ini verður væntað, at økið á Eysturlandinum verður tað skjótast vaksandi í fólkatali í øllum Íslandi. – Tað kravdi styrki at ar- beiða fyri at fáa lagt komm- unurnar saman. Men nú, vit síggja úrslitini ásanna, fólk, at tað var rætt, og gleðast um tað, sigur Smári Geirs- son, býraðsformaður í Fjarðabyggð á Eysturland- inum í Íslandi. Stórar kommunur eru treyt fyri framburði Kommunusmanlegging er treyt fyri at yvirliva í nútíðarsamfelagnum. Tær smáu, veiku kommunurnar hava ongan møguleika í framtíðini, metir Smári Geirsson, býrðasformaður í Fjarðabyggð í Íslandi, sum vitjaði í Sandavági á Vestanstevnu. Sandavágur og Fjarðabyggð eru vinakommunur Mynd: Edvard Joensen C M Y K 3 2 team85 the North Atlantic Link SMYRIL LINE J. Broncksgøta 37 P.O. Box 370 FO-110 Tórshavn Faroe Islands Tel +298 345900 Telefax +298 345950 booking@smyril-line.fo www.smyril-line.fo Shetland Cruise úr 1.018,- Farið verður av Havnini mánadag og komið verður aftur mikudag Nógvir handlar hava opið týsdag til kl. 18.30 Á farstøðini í Lerwick er møguleiki fyri at lata inn viðføri til varðveitslu til fráferðina hjá Norrönu summarið 2003 Gisting á hotelli Gisting á vallaraheimi úr 1.289,- úr 893,- Privat gisting Á túrinum luttekur føroyskt orkestur