mikudagur 24. apríl 1996síða 16

grønlendska búskapinum Grenlendska tjóðin hevur eina serstaka mentan, sum á mangan hatt er ødr- vísi enn tann hjá hinum Norðurløndunum. Ein og hver tjóð við síni egnu mentan og samleika royn- ir at skipa fyri sínum sam- felag og sínum búskap á ein hatt. sum tryggjar ser- eyðkenni hennara í fram- tiðini. Tað er einki at ivast i, at ein og hver tjóð roynir at tryggja sína búskaparligu og politisku sjalvstødu, av ti at henda er tann besta trygging fyri mentan hennara. Tað ber til at hava álit á búskaparliga útlit Gren- lands, tá ið hugsað verður um meguleikarnar fyri framleiðslu av olju og nýtslu av eðrum tilfeingi. Harumframt er orsek til at hava álit á framtíðina, tá ið hugsað verður um, at enn er spónurin ikki sett- ur í til at at fara undir framleiðslu til tann inn- lendska marknaðin. Samstundis er tolið hjá denur um at vera uppi við teimum stóru veitingu- num til Grenlands, og far- ið er undir at minka um tær. Tad er ti skilagott at taðnú verður farið undir at skifta orð um hvert tað er meguligt og neyðugt at Grenland gerst búskap- arligasjálvbjargið Í hesi grein viðgera vit hesar spurningar og royna at samanbera Grønland og Ísland, av ti at hesi bædi samfeløg hava nógv vandamål, sum gera seg galdandi fyri pinku- búskapir. Harumframt eru útflutningsinntekur- nar á somu hædd í mun til íbúgvatalið, men stórur munur er á vruttotjodaur- tøkuni. Tað er mangt sum bendir á, at búskaparlig loysing frå Danmark er ein fyritreyt fyri at gren- lendski búskapurin kann mennast. Vanliga verða tríggjar próvgrundir førdar fram móti at Grønland kann ger ast búskapa støðugt ritgår sjálv Grønland kann ikk: klára seg uttan donsku heildar veitingina, ti so fer Hvi føturin at fella niður á tað stød Sikilsoy og Portugál eru á 2) Grønland er í alt ov stór an mun bundið av einar! vinnu, av ti at yvir 90% av útflutninginum stava frá fiskivinnu og kópa veiðu 3) ”Trønland hevur ikki nóg mikið av útbúnum fólki og noyðist tí framvegis at lata tey ungu fáa ókeypis útbúgving í Danmark sum Í orðaskiftinum um polit iska sjálvstýri verður ført fram, at Grønland hevur fingið politiska stjålvstødu g at henda sjålvstøda kann búskaparliga i men øn ryggja ti stálvbjargninum sleppa sær undan at skifta rd um hvat ið krevst til bú skaparl:gt sjálybjargni Tað ér ti ikki umt sesað Kanska cr n fyritreyt I buskaparhigun ål bjargni. Vit fara nú at vid gera hesar grundgevingar når Mm lands ti sjálvsteðu Grøn Grundgevingar fyri at Grenland kann gerast búskaparliga sjálvsteðugt I orðaskifunum um heildar f f vettingina frá statinum € fortrevtin var at henda heildarveiting knappiiga hvørvur tann ánuar un nøkur år, og at inntekurnar | nasta grø so fellur við } ! mid er sjá eilt hurturvið I skilagóði spur nevnlig 1 ø end , r 1 nntøk r 3 ku ngunur IP} k } ør NÚSK k tt tr * Tað he simik ng á k ENnGSK i ) kan! t *. ku! skål 1 kå Dinkut að g itflutr ntøkur i, ni fyr aáttatiárunum 1) nvøn bugvaå sva verið tørn: í Grønla er I ind øgdu farmynd Hetta g negir Dartin av heimast Vit mx r ik: srÐr c gur 1 Má I tørt tøkur av landsins tt ng nn tann einstak Mangt bendir á, at ein búskaparlig loysing frá; Danmark er ein fortreyt fyri menning av íslendingurin hevur havt í sama tíðarskerði Hin bruttotjóðarúrtekan hægn fyri hvenn enn hon hevur verið í Grøn landi í tíðarskeiði Hetta er hent sjálvt um ein storur partur av veitingu sum hjá tí danska statinum íslendska BT íbúg va vegin er sama Grønlands verður tíkið Ip? i dsku brú Ja TA vr ! pr i sku stafs i i nerKJarVve | g iðslur statsins ullónir krónur Harumframt ávirka tær donsku statsveitingarnar grenlendsku bruttotjo urtøkuna gjøgnum mult plikatorvirkr men tað krevur eina serstaka it greining um taðskal metast hvus tór henda ávirkanir leiðslur øllum ver N ou ænas € gum nur ár € ar ettir rv te r øru R tar j krevst til I i í 1 tr:æð Í € mg På BTT ri kr 5 rknaða x 3 Ká ; i Rokna ð á 4 sku € f T rða f ø rða KT h tað FOR Á * ø i Pr í aBTT kr % i ið på f Pa k t < IX Á kr Hetta vil siga, at BTT fyri hvenn íbúgva í Grøn- landi í 1993 var minni enn 93.220 kr., meðan hon í Ís- landi var 132.832 kr Hetta vil siga, at sjalvt um Grønland hevur størri ut- flutningsinntøkur fyri hvønn ibugva enn Island, so er grønlendska BTI i fyri hvønn ibugva nogv lægri enn ta islendska. Hví kemur so lind BT burtur úr grønlendsku ut flutningsinntøkunum anborið við tær íslendsku ? Fin meginatvold ul hetta er. at tann innlendska fram leiðslan í Íslandi er stórri enn tann innlendska fram i Grønland sam eiðslan Um útflutningsinntókur yr vórðu drýggjaðar eins væ Grønland: sum i Is indi høvdu grønlend ngarnir verið ríkari enn ís endingar sjálvt um eingin veiting kom úr Danmark tað heyði borið til hjá ) tys. at | verið Grønland: at stødugt = samstundis sum landið hevði verið eitt tað ríkasta í heiminum Grundvallarspurning- urin viðvíkjandi tí búskap- arliga sjålvbjargninum er ti: hvíer tað ikki eydnast at sjálv menna ta innlendsku framleiðsluna í Gren- landi? Fimm forðingar Hmm orsekir eru helst I ul suphkatorvirkmiå T ind í Grønland: saman | við tað Ís indi Ti EU i KKUT al ka Qatar st itir í hesum i er ná it 1) Vidurskiftini vid Danmark: Í Grønland: er 78% av inn år Danmark av íslendska um kemur ur bert tosað um tær vørur. sum eru frum eiddar í Danmark. Harum framt að st M nartusin av teimum vørun un úr eðrum lond um túttar inn gjøgn um Danmark, har tær geva ein umbodssøluvinning Útflutningsinnteka fyri hvønn íbúgva í Grønlandi og Íslandi 1979-1994 10000 NETTER NEP? 1505 FED OUMLY * Ívar Jónsson, lektari vid Iisimatusarfik (Fróð- skaparsetur Grønlands), menningarbåskaparfrødingur M.A. sum fer i lummarnar hjá teimum donsku handils monnunum Grønland fær sostatt ein stóran part av sinum innflutningi gjøgnum eitt triðja land, Danmark. og tað má vera dý rari enn um Grenland handlaði bein- leiðis við onnur lond í Fu- ropa, Norðuramerika o.s.fr. Harumframt eru nógvar sum nú verða fluttar híligari í vørur inn år Danmark ødrum londum. td. mat vør ur år USA. Flutningsut reiðslurnar = gerast nógv minni, um vit flyta inn frá grannum okkara í Norð uramerika At enda elvur grøn lendska uilknýti til Danmark (hankaskipan, einstakling um og virkjum viðvíkjandi) CIS stóran mun til at spara og gera iløgur í Danmark Er pengastreymurin út sterri enn tann sum kem- ur inn í grønlendska bu- skapin, hvervur ílegufæið og rentan í Grenlandi fer 2. Vinnupolitikkur og vinnukervi: Íslandi eru nógv fleim smá einstaklingsvirki = enn rrønlandi. Hesi mávirki framleiða verur og bjóða fram tænastur av slík slendsku im slag. sum í stofan mun verður innflutt Grønlandi Íslendingar hava fingið í sum stuðla smáum virkjum. t.d. menn ingarstovur og landsparta ag støvnar menningåargrunnaår Små virki verða ersim har tuðlaði gjøgnum skatta p“ hukk og l- ggåavu, si leið s at tað gerst lætt at stovna g reka virki. Harumframt r tolllóggávan eisini gjørd leiðis, at innlendsk fram leiðsla verður elvd til at fara nú io i gongu 3) Arbeidmegi og humanur kapitalur: Kunnleiki og »know how = verður ikki økt á sama hátt í Grønland: sum í Íslandi, tí í Grenlandi verður nógv meir nýtt av útlendskari arbeiðs megi til serfrødingarådgev ing og fyn at loysa tøkni hgar seruppgåvur Island leggur dent å at nýta íslendska arbeiðs megi. Tað hevur tí verið neyðugt at seta í verk upp læring á arbeiðsplássunum og leggja stóran dent á royndir í vinnulívinum Hin vegi 1 verður í Grøn landi dentur lagdur á form hga útbúgving og avrik (meritter), og tað ber við sær at útlendska arbeiðs megin er í hægri metum. Í Íslandi er tað harumframt meira granskingar- og inn ovasjónsvirksemi, og er hetta ein fortreyt fyri at fåa og Lilja Mósesdóttir, nýggjan kunnleika og nýggjar verur Núerutey rættiliga nógv í Grønlandi. sum eru liðug við vinnuutbugving sína men tað vanta nakrar for treytir í samfelagnum. so at tey kunnu fara undir egin virki. Talan er um vågatus an kapital, tað at fåa sam ið tøkniligar hent menning iv hjálp virki hand leikar innan verum og tænastum til at marknaðarféring ostr Nú hava vit tó eitt nýtt til feingi. og tað er tað unga ættarliðið av grønlending um. sum eru teir bestu til at finna út av hvat ið loysir seg at framleiða, og hverjar tænastuveitingar ið best kunnu seljast Tad eru aðrir møguleikar enn at:leggja alt fløgufæ í fiskrvinnuna' seta á Stovn 4) Inntøkubyti: Inntskubýtið er javnari í Ís landi enn i Grønland: Hetta ger at í búskapinum í Íslandi er størn efurspurningur eft ir innlendskari framleiðslu Tað ber til at vaksa um eftirspurningin í Grønland viðeinum sugvíst vaksandi skattaskipan, har teir høgu inntøkubolkarnir verða skattaðir og ílegur gjørdar í nýskapandi virki verðu 5) Konjunktur broytingar: Sum hjálagda mynd syn í útflutn inginum ógvuliga stórar, og eru broytingarnar tær eru størn í Grønland enn í Íslandi. Ovurhonds tórar broytingar í so máta er sereyðkenni fyr pinkubuskapirnar I Íslandi og i Grønlandi et rsøkin tær urnar í fiskivinnun Konjunkturbroytingarnar eru nógv størn i Grønland g Íslandi enn í stórri bú skapum sum t.d. ti danska Broytingarnar í útflutn inginum eru atvoldin til, á búskapirnir eru sera ósteð ugir. Hetta vantandi stødu festi krevur serligar loysnir um tað skal bera til at forða fyri, at eyka avlop og ovur nýtsla í tíðarskeiðum við hákonjunkturi bera við sær at inntøkurnar fossa út av landinum til innflutning av útlenskum nytsluvørum og kanska sum beinleiðis íleg ur í útlendskar fyrtøkur Stor vansunn er, at vit i Ul lágkonjunkturtíðarskeiði sum kemur aftaná, hava on lítið av inntskum hjá tí al menna Tann álvarsligasta av leiðingin av hesum vant andi stødufestinum er, at kostnaðirnir í sðrum pørt um av búskapinum, sum td hjá ferðamannavinnum og framleiðsluvinnunm! fara upp tá ið vit hava hákon junktur teirra jåvnu inntøk ' soleiðis at