leygardagur 6. juli 1996síða 14

ORÐ OG ULL Staddur inni á eini kaffistovu í + p” Keypmannahavn hevur Hanus Andreassen gjørt sær nakrar tankar um bókmentaliga nalvaskodan, søguloysi og frælslyntan fjølmidlapolitikk CAFE CLASSE er ein líulláun kaffistova í Rósingarðinum. ikk: langt frå Nørre port. Undirritaði hevur leitað inn hagar ein fyrrapart seinast í mai. Summarvarm in er horvin. Eitt køhd sirm sandrast må ur yvir býin Tá er gott at koma undir tak Ég seti meg at blaða í eini bók, eg beint nú havi funnið niðri hjá Busck: »Konur- nar hjá Heindriki VIl« eftir Antoniu Fraser. Tær fara framvið — Catherine úr Aragon, Anne Boleyn, Jane Seymour Summar teirra bæði lærdar og målkønar Tad var søgunnar spei, at tvær teirra máttu láta liv, ti at kongur vildi hava ein son. Og tå ið avtornadi, bleiv dóttur hans ara — Elisabeth I — skilabesti og lærdast monarkur, Ongland nakrantíð hevur havt Bókin verður løgd ul viks, og tankarnir reika aftur igjøgnum vikuna sum farin er Ord í Nord eitur tað bokment…. ga tiltak ið, eg havi verið á. Ein stevna, har høv undar úr Norðurløndum luttóku, fyri skipað av blaðnum Politiken og tidarnit num Nordisk Litteratur. Føringurin Jóanes Nielsen og islendingurin Einar Már Gudmundsson smæddu seg ikki burtur í hesum valdramannalíði. Viðhvert tykist tað, sum tær norðurlendsku út Mrnar eiga onkra kvæma og hi P fríska keldu. sum fær modermsmuna at jaðarat) wka litleysa og vatndeyva. Sum ræstur fiskur aftur ímóti fiskabollum Eg hevði hesa s bingjum hjá Tróndi Paturssyni it: á Indiakenni. Knappliga hevur tú ikki ngur fast undir feti, rundan um teg er allar vegir — eitt endaloysi av speglmynd im. Sum hevur hstamadurin hingið í línum niður úr Trøllhøvda I mu kensluna, lå cg g brádliga fingið hug at endurskapa ta søguligu lómkirkjuna glans: — beint her Her kemur motsøgnin inn í myndina Keldan er bara klár og frísk. so leingi hon nkursvegna hevur samband við um Listamadurin Tróndur Patursson er óhugsandi uttan hansara víðfarnu kosmopoliusmu. Og taka við tað før yska undirvísingarumhvervið sum heild er hann atypiskur. Gjøgnum okkara undirvísingarmentan gongur sum ein reyður trådur, at bara tað er føroyskt, sum landafréðiliga er avmarkað til henda lítla blettin á heimskortinum. Vit eru hótt av eimi nalvaskodan, sum — av tí at hon eis ini er søguleys — er perspektivleys og atomiserað í øllum sínum veldi og í leysum lofti heimin Ein avleiðing er tann, at okkara næm ingar — í skulum og á setrum sita og granska antin avoldaðar ella virðisleysar føroyskar bókmentir, bara ti tær eru før- oyskar Nevndi nakar Shakespeare? Slíkt hevur ongan áhuga. Men var yrkjarin úr Stratford-upon-Avon ein gággufiskari av Morskranesi, so hevði pípan fingið eitt annað ljóð. Og tað heyði ikki verið verri um hann sum skald bara var ein skuggi av Morten Korch. Næmingarnir á skúlum og setrum høvdu tá í glæsiligum ritgerð um vidgjørt kommatíttleikan í hansara replikkum Hetta er sjálvandi alt ein stór misskil) ing. Ein 468 verður bara eim tjóð í orð sins sønnu merking í tí løtu, hon hyggur út um seg sjålva og fevnir heimin. Michel de Montaigne er — so skjótt hann er um settur — er dýravarari partur av føroysk um bókmentum enn gamlir høvundar, sum verða rópt stórmenni, hóast teir bara eru fotnotur ER HENDA andaliga nalvaskoðanin annað høvudseydkennid fyri hugburðin í føroyskan skúlamentan í dag, so er søgu loysi hitt eyðkennið. Vanliga verður sagt at andstødan ul søgu sum lærugrein og kunnleikakeldu kom við ungdómsupp reistrinum. Ég var sjálvur við í hesi rørslu, men minnist meg ikki hava havt nakað stykni til søgu, tverturímóti. Men kanska hava — av hægri stað — onkrir strategar lagt alt vísiliga til rættis. Og føroysk skúlafólk — sum tykjast at hava ilt við at hugsa sjålvstødugt — hava so bara aktað Tann áhugaverdasta og týdningarmesta lærugreinin varð skorin burtur úr tíma ætlanini. Ein kann fáa ilt av bara at hugsa um, hvussu mong dýrabar upplivilsir og hvussu nógva andaliga kjølfestu føroysk ur skúlaskapur her seplaði burtur. Og tankavekjandi er tað, at:at kalla eingi føroysk skúlafólk hava funnist at hesi gongd. Søga er nevniliga av øllum læru greinum tann, sum kann fáa barnaey gad at glógva og barnahugin at vidkast Og tå væl at merkja ikki hagtøl ella hugmyndafræði ella abstraksjónir. Men tann hugtakandi fråsøgnin um veruligar hendingar. Spartakus-uppreisturin, Jeanne d'Arc, Moskva-rættarmálini. Veruleikin er til. Segan fór fram. At hon viðhvert skal endurskoðast, sigur seg sjålvt. Men at læra mytur og glansmyndir er betri enn einki at:læra. 7: tær fyrru eru næmingin um ein lopfjøl ul — kritiskt skapa sina egnu heimsmynd. Burtur úr tí seinna kemur ómentan og analfabetisma og tómlerki Tå ið eg sjálvur skal royna at skilja seguloysi sum undirvisingarligt aðalmál havi eg ilt við ikki at:síggja tað í einum víðari semanhangi sum part av einum anda millum skúlafólk, sum tykist at fevna um tað tilvildarliga, tað óskipaða og tað óítekiliga Eftir mínum tykki byrj ar øll sonn undirvísing við tí ítekiliga kunnleika um staklutir. Tað átti — fyrr at taka eitt dómi — at:verið ein sjálvfylgja, at føroysk børn, tá tey fara úr skúlanum kenna 10 feroysk blomstur, 15 føroyskar fuglar og allar bygdir í Føroyum Tad ítskiliga hevur virði í sjálvum sær Samstundis er tað einasti sanni vegur til yvirliuð og abstraksjónina. Tað tykist sum mong føroysk skúlafólk ikk: hava skilt hetta. Viðhvert tá ið tú hoyrir hest fólk — ofta skúlaleiðarar við eimi sálar fréðiligari ella pedagogiskan útbúgving scinn: át greiða frá skúlans innihaldi og stavnhaldi kunnu tey minna um jólamenn. sum hava ovetið seg av vatti. Tað eru tå ikki orð sum koma út úr teimum — men ullalagdir av óítekiligleika Tad er tíð uppá at sleppa hes: sokallaðu progressivu nåmsfrødi, sum er endað sum tað reina afturhald. Her veksur ein kápu kona. Har flýgur ein drunnhvíti. Nú syngja vit sålmin »Yndislig, føgur«. Til næstu ferð duga tit hann uttanat. Eg skal fortelja tykkum innihaldið í Margretu kvæðinum. So spæli eg tað fyri tykkum Um ein mána kveða vit 20 ørindir. Ein ask æt Yggdrasill, ein gudinda æt Freya og ein keisari Karlamagnus. Nú læra tit at smíða eina bókahull. Hetta er skúli. Hitt er tann pedagogiseraði fjasiskulin Í ROYND og veru tykist her at vera talan um eina samangreipan av tveimum at vísa seg ósambæriligum råkum. Eini perspektivleysari. keðiligan, turrgeldar lokalrættaðari nalvaskodan. Og eimi søgu leysari dekonstruksjón. Kanska er hetta seinasta ein frukt av tí, sum Koestler gamli á sinni rópu »tad franska krímið< Snobbaríið fyri fremmandgjørdum spek ingum sum Barthes og Derrida Vit eru tjóðskaparlig. men kenna ikki okkara egnu røtur Vit eru modernad, men hava ikk: ansað eftir, at øll framkomin og modernad samfeløg rundan um okkum dyrka ta konkretu vitanina. Vit eru ov fin til at vera konkret. Men fuglunin, sum i øårum londum lættir sær á við nýggjum hugskotum, situr hjá okkum fjaðursárur Hetta er grundin til, at okkara næmingar flýggja á útlendskar eftirskular Ti aftrat teimum fynbrigdum, eg havi nevnt, kemur tað triðja: eitt lyndi til dólskni og leti, ein undarliga lala-kendur hugburdur, sum tykist at rina við alla staðni. Ivaleyst kemur hetta m.a. av, at vit liva í einum landi við ongan kapping Tann konstruktiva ákoyring. sum er úr slitið, har fleim stovnar hava eygum eftir hverjum sðrum. finst ikki her Tá stødan er soleiðis, má tann einstaki vera sín egni dómari og ákoyrari. Hetta er torført, men soleiðis eru treytirnar. Tað er hann vid hvert og víst finnast her úrmælingar. Men viðhvert hevur tú varhugan av. at:her er tann einstaki sin egni doyvari. Og kritikk ur er ikk: vældámdur Spurningurin Er staðið nóg høgt? — á skulum, lærara hægri skúlum og setrun verður leiðarar og fyriskiparar hava gjørt púra greitt, at kritikkur er ikki yyvdur Vit hava tryggjað okkum so væl kúlun kk: settur Í P 1, al em og hver uppreisn frammanundan er niðurbard VISHIÐ. EIN AV rótunum til vanlukkuna er kanska fyribrigdið »misskilt demokrati sering«. Vit — te. skúlafólk og mentunar hgir fyriskiparar — eru so bangin fyri at stinga út í kortið og seta krøv og so fús at loyva einum ávísum ruðuleika. at okkara demokrati endar sum eitt nytt, ødrvisi slag av despoti. Harðræði teirra óupp lýstu. Valdið hjá teimum evnaleysu for herðingunum. Í skúlastovum sum í sam felagnum Vit hava tey seinastu 2-3 árini havt eitt slag av orðaskifti um fjølmiðlapolhukk Og merkiligt hevur tað verið at sæð gamlar, stívrendar marxistar — undir liðini á ótolnum evangelistum — krevja eina frælsari skipan á fjølmiðlaskinum. Teim um á baki eru polttikararnir komnir. eis int teir vinstrumegin. Allir eru modern aðir og frælslynur og krevja liberaliser ing Hesin hugburður avdúkar eftur minum tykki fleiri ting. Fólk tosa og skriva, sum vóru Føroyar eitt stórveldi og ikki ein landafrødilig steimpirra og ein siåmenn ingarhgur avkrókur (sum tær í roynd og veru eru). I ødrum lagi avdúka sjónar miðin: at:fólk ikk: homa, hvat ein fjøl miðil er, og hverji krøv eiga at:verða sett til ein slíkan stovn Vern enn tað Tey avdúka eina óhugna liga vanvirðing fyri sjálvum fjølmiðla arbeiðinum. Alt skal vera demokratiskt Ti øll duga jú alt. At ditta sær at tosa um fakligan serkunnlerka er jú at háða tey sum ikk: duga. Ti skal eingin serkunn leiki vera. Og ein og hver óupplýstur Jenis ella Bill skal hava rætt til at gera sin egna persónliga fjølmiðil, har hann eitt nú kann krevja, at býurin Tórshavn verður umdoyptur til Jesusville Fekk slíkt frælslyndi alment gildi, átti hver hårsken ella múrari at fingið fría atgongd til at framt skurðviðgerðir á Lands sjúkrahúsinum. Tí — skulu vit ikki hava demokrati? Og — duga ikki øll alt? Fin kann undrast á, at UF og SVF eru so fræg sum tey eru. Men sannlefkin er tann, at okkara fjølmiðlar eru ikki enn komnir upp á eitt nordurlendskt stød Það. sum manglar. er tað sonevnda fram leiðslu-hðið Tann stovnur, sum viðger tilfarið og gevur tí eina dygdargóða must kalska og upplestrarliga fyrireiking. Velur sjónleikarar og sær tl, at málslig úttala er klár og listarlig. At skapa hetta liðið krev ur pengar og eina ávísa mentunarliga siðvenju Slíkt kann taka år at byggja upp At tosa um liberalisering, áðrenn hetta er gjørt, er høpisleyst. Slík tala avdúkar at okkara politikarar og fjølmiðlafrað ingar ikk: vita, hvat fjølmiðlamentan er Vit sleppa nevniliga ikki undan — í skúla vidurskiftum sum á fjórniðlaskinum einum ávísum eliterum veftri. Nøkur eiga at vita og duga betri. Ein mentað tjóð eigur at hava fólk, sum vita, hvat innihald eisini í neyvari merking - eitt nú skúlin skal hava Tað kann ikki latast upp í hendurnar á ulvildarhgum bygdaráðum Ein fyritreyt fyri at:sleppa at driva ein fjølmiðil er fakhigur kunnleika. Um vit demokratisera hann burtur stovn harðræði teirra seta vil á upplýstu og anti demokrati terra mentunarleysu MEN NU eru vit komin langt burtur frá Catherine úr Aragon og Tróndi Patur Hvat hava tey bæði í felag" Kanska tað, at Tróndur onkursvegna er barn av 16. eld. eim forvitin, renarssansukendur Walter Raleigh. Tað hevur regnad, men nú er illturt. og regnskjolim fækka uttan fyri. Sambært donskum blødum hevur listaverkið hjá Trónda fingið Føroya um dómi at kvinka uppefur. Sum eg fan á føtur, hómi eg eina utopi, har pláss er fyri søguni um Onnu úr Cleves og Katherine Howard, og har tey listafólk, sum óstuði að bjargaðu Føroya umdemi — eftir at poliukarar og eitt vinnulív, dottið um rygg av ovstudlan, høvdu lagt tað í sor fáa sømdir. ár 800 setti Karlamagnus hjálptur av Alkuin, munki úr York, í verk ein mentunarpolitikk í Fraklandi. Vit liva í árinum 1996. Betri seint enn ongantíð Farvæl Café Classe syni Hanus Andreassen