leygardagur 7. september 1996síða 17

Vikuskittið D Vikuskiftið Síða 17 Per Langgárd, lektari á lærda háskúlanum í Nuuk: Rákið t{ Grønlendsk mentan hevur tað gott í dag, men tað eru enn nógv fólk, sum líða undir tjóðskaparrákinum frá seinast í sjeytiárunum og åttatiårunum. Rákið var neyðugt, men tað er í dag orsøkin til, at ein stórur partur av unga fólkinum bara dugir at tosa grønlendskt MAGNUS Dam Per Langgárd, sum er lekt ari á Iisimatursarfik, lærda háskúlanum í Nuuk, helt hóskveldið ein fyrilestur í Norðurlandahúsinum Fyrilesturin bar heitið Rák í grønlendskari mentan i dag. og Sosialurin fekk í gjár eitt prát við Per Lang gárd um bæði mentan og samfelagslig viðurskifti í Grønlandi Per Langgård er dani, men lika sidani hann fyri 26 år um síðani fyrstu terð kom til Grønlands, hevur hann verið djúpt hugtikin av landinum, og seinastu um- leið tjúgu árini hevur hann búð í landinum Upprunaliga las hann danskt, men seinni hálsaði hann um og fór at lesa eski mologi, sum er mannfrødi (antropologi) og grøn lendskt mål. Hann gjørdist magistari í grønlendskum máli í 1979, sama árið sum Grønland fekk heimastýri Hann hevur sostatt havt møgulerka ul at fylgja menningini í grønlendska samfelagnum. málinum og mentanini við „ðrum“ eyg um Og nog, astu tjugu aring Grønland fekk heimastyri og til 1 dag, sigur Per Langgaard er hent hesi sein frá tíðini áðrenn Tjóðskaparsinnaðir um ein háls Fað rákið, sum fór gjøgn um Grenlendska fólkið og mentamna ta, mitt og sem ast í sjeytiårunum, snúði seg um at:gera alt øvugt í mun til danir. Danin gjørdist tann stóri koloniharrin, teknikk arin sum gekk á bonadum gólvum í lakkskóm, vann pening og bygdi stórar gráar betongbygningar Hetta sást týðuligt aftur í øllum ti, sum bleiv skrivað á grønlendskum, tað veri seg í yrkingum, sangum og bókum, sigur hann -Í staðin bleiv alt tað, sum er imyndin av Grønlandi framdrigið í bókmentunum og yrkingunum: kajakkin, spiktrumman, grønlendska søgan, náttúran, vistfrødin og annad, sum danir ikki høvdu og ikki dugdu lika væl sum grønlendarar -Tjóðskaparkenslan vaks, og tað bleiv bukað inn í høvdini á sellum, at tey eru grønlendarar - vit grøniend- arar í 80'unum Ikki fyrr enn mitt í áttati- árunum byrjar nakað nýtt at koma fram. Tá broyttist tað kollektiva „vit grønlendar ar“ til „eg menniskja“ í list ini og bókmentum. Hetta er eitt stórt lop og eitt heilt annað mentanarmynstur, sigur Per Langgárd -Men tann broytingin kundi ikki koma áðrenn Tað var neyðugt hjá grøn- lendarunum at sannfæra seg sjálvar um, at teirra land og mentan hevði nakað ser stakt og hevði nakað at týða Ikki fyrr enn tað var gjørt, kundu teir taka ei!t stig víð- ari og opna seg fyri tí, sum var fremmant. Tá hevði grønlendska mentanin vunnið, og tað var ikki neyðugt at byrgja seg inni longur Tað er jú tápuligt at spilla kreftir uppá at bróta hurðar, sum standa opnar, sigur hann Per Langgárd heldur, at tað serliga var um hetta mundið, seinast í åttatiår unum og fyrst í nitiårunum at tey ungu byrjaðu at:broyt a hugburð. Tá byrjaðu tey at siga nei til tað, sum var grønlendskt. og tey vildu sleppa at royna nakað nýtt nakað fremmant Sum eitt dómi greiður hann frá, at har kajakkin áður var nærmast ein halgi lutur, kundi onkur ungur málari finna uppá at tekna karikatur og gera gjøldur burturúr henni. Ella kundi onkur finna upp á, at bland að fremmandir lutir sum kanariufuglar og oyðimark arsand saman við kajakkini í somu mynd, og tað heldur Per vera eitt sunnt tekin Vandin er at opna ov Nú hevur mentanin opna seg ógvuliga nógv yvirfyri umheiminum, og tað er sjálvandi ein vandi í tí, nevniliga at tann fremm- anda mentanin yvirtekur og kvalir ta grønlendsku. Men hesin vandin er altíð til stað- ar og má bara vera har. Tað ræður um at finna javnvåg- ina millum tað, sum er grøn- lendskt og tað, sum er fremmant. -Og hesa javnvágina hava nógv av teimum ungu, eg síggi á skúlanum í Nuuk, funnið -Tey duga at rógva á inter- netinum, lurta eftir Mozart og síggja fremmandar filmir og tosad um tað aftaná á grønlendskum, og nýta tað saman við teirra egnu grøn- lendsku mentan. Sostatt er alt hetta fremmanda á ein ella annan hátt blivid ein partur av grønlendska ment- ) i % Per Langgård hevur Puo í ) ðrum eygun imarmynstrinurn Elitan Per Langgård undirstrikar to, at meginparturin av teimum ungu fólkinum, hann tosar um, eru tey, ið ganga á lærda háskúlanum, og eru sostatt elitan. Tey eru lærd og hava eina góða út búgving Hesi fólkini fara at klára seg betri og betri, men tað eru nógv, sum fara at klára seg verri og verri. Tað eru tey, sum ikki vildu fylgja við, tá ið øll onnur høvdu fingið nokk av tjóðskapar- rákinum. Tey byrgdu seg inni við hugmyndini av ka- jakkini og spiktrummuni, og eru nú fangaði í sínari egnu tjóðskaparkenslu. Duga ikki danskt Tað, sum Per Langgard ger mest burturúr á lærda há- skúlanum í Nuuk, er gransking við tvímæltum børnum, tað vil siga tey sum tosað bæði danskt og grøn- lendskt. Hann sigur, at tað er ein øgiliga stórur partur av børnunum í 15 ára aldri, sum einans duga at tosað grønlendskt og als ikki danskt. Tað kemur av tí, at foreldur teirra blivu hang- andi í tjóðskaparrákinum og Og nogvy é ivirka Børnini hoyra sostatt ikk eitt orð av donskum tey fyrstu seks-sjey árini av lívi sínum og kanska longur, og lá sigur tað íkki fara at klara seg líka gótt sum tey, ið valdu at opna seg fyri tí fremmanda seg sjálvt. at:tey Serliga á bygd Per Langgård sigur, at hetta serliga er ein stórur trupul- leiki á teimum smáu pláss- unum og bygdunum, sum liggja langt burturi frá Nuuk ella einum ødrum byi Hann gevur eisini júst hes- um stóran part av skuldini fyri, at trupulleikarnir við rúðdrekkamisnýtslu, harð- skapi, blóðskemd og brots- verkum eru so stórir nógva staðni. Hann sigur, at tað er eitt tekin upp á máttloysi yvir ikki at vera góður nokk. -Nútíðarsamfelagið hevur nakrar innbygdar „konflikt- ur“. Tað er ringt at fylgja við í streyminum, tí stórri og stórri krøv verða sett til hih einstaka, men tað er hvaðna verri at vera uttan- fyri, sigur hann -Vit kunnu tó fegnast um, at vit eru komin so langt, sum vit eru, og at fólk og politikkarar gerast alt meiri greið yvir hvussu tydningar- GRAVSTEINAR & KANTSTEINAR GRAVSTEINAR frå kr. 4.200,- KANTSTEINAR frå kr. 550,-/m FUNNNERREREREEENARETEERARDRRRARRAR RTE RANRRRRGER | Vit senda prislista við litmyndum | Síggið framsýning okkara í Runavík og í R. C. Effersøesgøtu 19 í Havn. Ringið og avtalið tíð Runavík - Tórshavn Tlf. 47512 - 18323 - 88050 - 34512 Svarar eisini eftir arbeidstiå st