mikudagur 9. oktober 1996síða 13

Nr. 194 — 9. OKTOBER 1996 13 Jógvan Isaksen: miðvikan Á VERÐIN. VERÐIN ! Skaldsøgan »Barba og Harra Pål« eftir Jørgen-Frantz Jacobsen William Heinesen fortelur einastaðni, at sótu hann og Jørgen-Frantz Jacobsen og fingu sær eina øl onkustaðni í Keypmannahavn, so fegn aðist Jorgen- Frantz stórliga, um ein fluga settist á øl glasið. Hann plagdi tá at bera fram orðatakið >Sjáld an kemur fluga í feiga manna fat<. Men Jørgen- Frantz Jacobsen var feigur, tá ið hann skrivaði >Bar baru« ella »Barbu og Harra Pála, sum hon eitur í týð ingini hjá Christiani Matras Longu í 1922 gjørdu tuberklarnir vart við seg, og í triatiårunum gjørdu teir so mikið um seg, at alt arbeiði var ein kapprenning við deyðan. Tá ið høvundurin andaðist á vári 1938, var >Barba og Harra Pál< næst an liðug, og nøkur smærri glopp vórðu tettaði av Willi am: Heinesen. Men tann bókmentaligi ráðgevin á forlagnum Gyldendal vísu handritinum frá sær við tí grundgeving, at skaldsøgan var ikki nyskapandi. Síðani bleiv William Heinesen biðin um at skoyta ein enda uppí, men hyggin noktar hann. William Heinesen fortelur: »Tå ið Jørgen- Frantz Jacobsen var deyður, bleiv eg biðin um at gera ein enda - tað haldi eg, at eg ton at opinbera í dag -, men eg tordi ikki. Og í dag eri eg fegin um, at eg ikki gjørdi tað. Skaldsøgan hev- ur klårad seg vid ti endan- um, sum Jergen-Frantz sjålvur skrivadi« (Bjarne Nielsen Brovst: Det muntre Nord) Hesum å baki fortelur William Heinesen: »Annars hendi tad vitleysa, at Valde- mar Koppel å Politiken hevði fingið hugskotid, at rithevundurin Palle Rosen- krantz skuldi skriva bókina um. Hetta bleiv - lova Harr- anum! - lukkutíð ikki til Tað var altso nóg mikið sum royndi at seta fót fyri bæði skriving og útgávu. Men so skuldi ein hildið, at tann stórfingna móttska hon fekk av lesarum og ummæl- arum hevði tryggjað henni sess í bæði donskum og før- oyskum bókmentum? Hjá lesarunum: ja. Hon er prent- að og uppafturprentað í mongum hundraðtúsund eintøkum um allan heim. Hjá bókmentafólki: nei. Í bókmentasegum verður hon bara neynd, verður vird ein- ar tvær reglur og so ikki meira. Danska bókmenta- søgan í níggju bindum, sum Gyldendal gav út í 1984-85, ber av við hesi burtur- kveistran: »Hansara einasta skaldsøga Barba og Harra Pål (1939), ein søgulig kær leikssøga, var ein bestselj- ari« Eingilskmaðurin W. Glyn Jones, sum eitt skifti var lærari í bókmentum á Fróð- skaparsetrinum, ger í einari grein í tíðarriunum Scandi- navica vart við hetta fyri- brigdi: >Hóast hon er heimsgitin (hon er tydd til næstan tjúgu mál), so er tað kortini eins og Barba og Harra Pál nú elvir ul trupulleikar millum bók mentafólk, sum um teir ikki rættiliga vita, hvat teir skulu siga um hana«, Glyn Jones vil vera við, at ein av orsakunum er, at yrkislesararnir hava krøkt seg fastar í tittulin og ikki geva tí gætur, at hann av fyrstan tíð var »Far, verøld, far væl«. Tískil smokkar helvtin av tematikkinum burturimillum. Um hetta skrivar William Heinesen í »Danske digtere í det 20.árh.<: »Eitt skifti hevdi hann eisini í hyggju at geva skaldsøguni hjá sær tittulin »Far, verøld, far væla eftir tí kenda og stórsligna sálm- inum hjá Thomas Kingo, sum bókin endurgevur brot úr, men hann helt tó, at hes- in tittulin var ov åtrokandi, ov langtandi« Skaldsøga og søgn Karmur um skaldsøguna er søgnin »Beinta og Peder Arrheboe« år »Færøske Folkesagn og Æventyr« hjå Jakob Jakobsen, og høv- undurin hevur felt sina søgu rættiliga neyvt inn í fyri- myndina. Jørgen-Frantz Ja- cobsen brúkar ikki bara hevuðstræðrirnar í søgnini, men eisini einstakar hend- ingar, eitt nú Barba og land- tunnan. Ein fittur partur av søgnini snýr seg kortini um tíðina, eftir at harra Pál er dømdur frå embætinum, eitt tíðarskeið, sum skaldsøgan ikki ber við. Av fyrstan tíð var hetta nú ætlanin: „..nú restar bara vanlukkan hjá Barbu (studenturin stingur av - tað er longu komið í helvt), kvølini hjá harra Páli og avsetanin, sameiningin hjá teimum báðum í armóð og í stak óforelskaðum skapi. Men tygum hava rætt, tað verður torfért at geva tí snið - ja alt er treytað av tí. At enda eru tað tey tydningarmiklu gloppini, sum skulu fyllast. (Bræv til P. Stavnstrup 22. okt. 1937). Eitt lítið ósamsvarið kemur kortini fyri í tíðarásetanini. Søgnin fer fram fyrst í 1700-talinum, meðan skald- søgan er flutt til umleið 1760. Meiri um hetta seinni Skaldsøgan »Barba og Harra Pål« er um ta tvifaldu prestaeinkjuna Barbu, sum fær fatur á einum triðja presti, Poul Aggersøe, ið er sendur ul Føroya at veita prestastættini åbøtur. Men eftir eina tid sleppir Barba prestinum upp å fjall og fer f stadin at halda saman vid ti unga buskaparfrøding- inum Andrias Heyde, sum i sínum lagi svíkur Barbu Bæði Barba og harra Pál taka svikini tungt, og sum tað verður sagt í tí endur- givna brotinum, var tað ætl- anin at skaldsøgan skuldi fylgja søgnini longri á leið. Andrias Heyde kemur ikki fyri í søgnini, men hansara leiklutur í skaldsøguni er kortini ikki í stríð við hesa Beinta í søgnini æt Bente Kristine Broberg (1668- 1752). Móðirin tænti við hovið hjá Fríðriki Triðja og fekk dóttirina uttan fyri hjúnalag, og noyddist tískil at rýma. Hon fór so til Havnar, har hon giftist sorinskrivaranum Peter Broberg. Hann, ið fortelur hetta, er Hans M. Debes, Skraddar Debes kallaður, og hann er vísur í, at Beinta var dóttir Fríðrik Triðja. (Hans M. Debes: »Søgur úr gomlum døgum«). Hans M. Debes veit eisini at siga, at Beinta átti fimm børn, meðan Barba í skald- søguni ikki fær børn. Hetta kundi verið tikid sum eitt týdningarmikið frávik, men søgnin nevnir ikki børn, og sostatt hevur Jørgen-Frantz Jacobsen hildið seg innan fyri sett mark. Barba er kortin: yngd í skaldsøguni I samrøduni millum Johan Hendrik Heyde og Andrias Heyde i endakapitlinum verður nevnt, at Barba er 29 og Andrias 23. I veruleik- anum var Beinta 37, tå ið hon giftist við tí tretivu ára gamla Peder Arrheboe. Á teimum døgum var tað ikki óvanligt, at ein nýkomin prestur giftist einkjuni hjá undanmanninum, og mang- an var aldursmunurin væl stórri enn ímillum Beintu og Peder Arrheboe. Uppbyggin lee »Barbara« kann hava við sær, at tå ikki varnast, at tað í veruleik- anum er harra Pál sum er hevuðspersónur, og at tað er gjøgnum hann, at lesarin í stóran mun sær hendingar og persónar. Tað er ikki fyrr enn í endakapitlinum, at Barba eitt bil gerst sjónar- horn, men uttan at lesarin kunnast við hana. Afturfyri er hon kjarnin í skaldsøg- uni, tann depul, sum alt snarar um: »Og kortini var hon tann knórin, sum allar hansara lótir mólu um«. Í hesum føri er tað nú ikki harra Pál, men tann ný- komni Andrias Heyde, ið letur seg tøla. Í bygnaði leggur skald- søgan seg upp at sjónleik- inum, og hvørt einstakt ka- pittul er sum ein tåttur, og tað er bara í hendinga føri, at tað verður litið aftur i tíðina. Tey flestu kapitlini kundu uttan stórri håva ver- ið leikt á palli, og í hesum er skrivingarlagið ikki ólíkt tí hjá danska høvundinum Herman Bang. >Barba og Harra Pál< er hartil klassisk á tann hátt, at hon snyr seg um einstaklingin og hansara vidurskiftir við umheimin Frígeringin hjá einstakling mum frá dogmum og tvingsli er eitt aðaltema Skaldsøgan fevnir um hálvt annað ár - ein tíðar festing kemur fyri á triðju síðu: »Hvør sær grind í no vember mána, ha?« harra Pál kemur fyri at reformera førøysku presta stættina, til hann sum ein vátligur og sligin maður hevur hóttanina um at verða avsettur hangandi yvir sær Í fleiri kapitlum er harra Pál ikki middepil, er bara til stadar, men kortini er um- leið helvtin av skaldsøguni sædd vid eygunum å harra Påli í ira Ironi Av vinmonnunum Williami Heinesen og Christiani Ma- tras verdur Jørgen-Frantz Jacobsen lystur sum ein maður, ið væl dámdi at nýta ironi sum våpn, og júst hetta amboð verður nógv brúkt í skaldsøguni - einahelst í myndamålinum. Í inn- gangskapitlinum standa nakrir havnarmenn fyri einki í krambúðini hjá kongliga handlinum og ætla um >Fortúnus, sum er væntandi úr Keypmanna- havn: >Tíðindini vóru vend og vend eins og ein tugga«. Og myndin av samrøduni gerst ikki minni speisom, tå ið Katrina í Kjallaranum kemur inn í krambúðina: >...teimum dámdi lítið, at konufólk legði seg út í teirra skilatos um sjógv og skip«. Orðaval og umstødur eru eisini minni enn so í sam- svari, har teir báðir Mar- flugan og Sámal á Vippuni kenna sín heiður kliktan: „ein hólmgonga við eygna- køstum«, »lidarålopid«, »hann var hermaður og dugdi at skjóta<, »eyka- skot<, >skotríð<. Málburð- urin er næstan sum ein fyri- boðan um ta fronska flota- vitjanina. Eftir at kirkjufólkið hevur hoyrt eina óvanliga tyktandi prædiku, fer tað hastandi hver til sín við eini kenslu av at vera reinsað. Høvund- urin hevur hesa viðmerking: >Við lætta í huga og eins og loyst úr bondum skund- aðu tey sær til hús. Tey vistu ikki, at døgurdin, sum var í vån, gav teimum veingir< Longsul eftir nøktan á fold verður av tí einstaka útlagt sum sálarlig fullgering. Til- elvingin ul ta óvanligu prædikuna er tó púra av hesi verð, tí meðan harra Vensil prædikar, sær hann alla tíð- ina konu sína undirhalda einum fríggjara í kamarin- um við hús Kristnitrúgvin fær ikki ullutað nógvan tydning, tá ið tað snýr seg um atburðin hjá mannabørnunum. At jarðarríkið hevur nógv at siga fyri prestin, sum præd- ikar sjålvsavnokting, verður vist f kapitlinum »Verøld« har harra Vensil ger seg til reiðar at flýggja undan 6- friðarskipum: »Harra Vensil kom knógvandi gjøgnum Gongina vid tungari byrði å baki. Hann var um at hokna undir silvurlutum, kistuklædum og dynum« Bróðir prest, sorinskrivarin, sum tíðum er málgagn hjá høvundinum, fær ikki hildið sær: >O eyður á fold, - tú avgudur manna í skínandi mold!« Speiið er svíðandi hvast Symbolikkur Í Føroyum setir havið treyt- irnar, og meginparturin av bæði symbolikki og mynda- máli í >Barbu og Harra Pál< stavar hiðani Tá ið harra Pál skal leypa inn í báuin úti í Mykinesi, ivast hann og missir løgini: „Eina ferð vóru so fræg løgi, at hann kanska kundi havt lopið inn, heyði hann verið nóg kunnugur við bát og brim. Tað var hann ikki«. Tá ið tað ræður um at vága, torir harra Pál ikki. Mótsett tí tvørrandi mót- inum og snarræðinum hjá harra Páli, tá ið á stendur - harra Pál dugir ikki at venda sær á báti - so vága løgmad- ur og synirnir sær út í ódn- ina og klára ta torføru ferð- ina yvir um fjørdin. Aftur í móti harra Páli, so hevur løgmaður altíð tamarhald á støduni. Harra Pål vil fegin låtast at sita vid styrisvøl, »hann var vanur at fara vid fullum seglum«, men eftir giftuna vid Barbu, er myndin ein onnur: »Hann kendi seg sum ein pappirsbåt tey seta út í ánna at sigla. Men fyri fyrst var streymurin spakur. Hann lá og snaraðist higar og hagar í kærleikans íð- um«. Eftir at harra Vensil hevur heklad kirkjuf6lkid igjøg- num, er tað eisini eitt annað skip, sum snarar higar og hagar: >Men inni í kirkjuni hekk Eystindiafarin