mikudagur 9. oktober 1996síða 16

16 tíðindablaðið SU Nr. 194 — 9. OKTOBER 1996 im kann sostatt ikk: brukast, men tað kann umleið 1760, har høvi verður at seta ta týsk-donsku = pietismuna upp ímóti tí fronsku Upp- lýsingartíðini og bæði hesi upp ímóti ti »føroyska« Kingo Men hví árini ímillum 1756 og 1763? Hví ikki: 1750? Ella 1770? Svarið er mestur: »Candide«. Tann stutta skaldsøgan hjá Vol- taire kom út í 1759, og tank ar og niðurstøður hjá sorin skrivaranum kundu í stød um verið uknar beint úr hesi bók. Siga vit, og eg haldi ikki. at:tað er Grimiligt, at Johan Hendrik Heyde hevur lisið »Candide«, mugu vit geva bókini stundir at koma úr Frankaríkið tl reroya Lesa vit hartil orðini um or gsskipini, at tey »voru komin úr bardegum i Amerika«, at kríggið er av nber 1763 Mánað faa Vit Yrsta )(»Hvør sær grind er má ha Tad h rimitrgt it Bart ? P tekur emme inað 763 Jar halv náð £ 1 mn nar:ð AS Verøld Skaldsegutemað er ikki bara um ta erotisku atdrátt armegina hjá Barbu og tær vanlukkur harav men snýr seg eis gleðir og standast ins í stóran mun um verðina ímóti tí at siga hana frå sær Og Jergen-Frantz Jacobsen at líkamikið hverjar andaligar ella moralskar grundgevingar ein persónur fyrisprákar. so vil ein nærri kanning altíð finna fram til verðsligar orsakir Prædikan hjá harra Vensili í »Far, verøld, far væl« er umtalað, somuleiðis hvussu hann savnar saman eyð á fold”, tá ið vandi er fyn ófriðarskipum. Kapitlið »Prestastevna« er næstan tann bera verðsligheit, og trúgvin hevur haraftrat ilt við at standa ímóti náttúr umi. Próstur letur væl at prædikun: hjá harra Páli, »men hann (Pál) nóg illa lurtaði eftir honum«. Tank- arnir hjá Pål: eru hjá Barbu, og hvat hon man takast við Próstur, sum sjálvur hevur víst verðini (Barbu) frå sær, roynir at yvirtala harra Pál til ikki at giftast Barbu, men einki rínur við. Harra Pál minnist eisini konu próst, >hon var tjúkk og nasaspísk og var snjøll á målinum«, og ein trygg framtíð undir teimum treytum er ikki lokkandi Hinir prestarnir hugsa einamest um, hvussu teir kunnu betra útkomuna. Eini snildaráð eru at veksla so nógv kopar sum til ber, so er kirkjufólkið noytt at offra silvur, og Harra Markus »hevdi við fútans hjålp« fingið einum soni gott festi Bara tann ógifti harra Christian >hevði betri hug at tosa um Herrnhutarnar Men eingin av hinum prest- unum skettar eftir, hvat ið VÍSIF > harra Christian sigur, teir royna bara at fáa hann gift an við einan av døtrunum hjá harra Markus: Heldur ikki próstur, ið hevur bíðið um at fáa harra Pál til Føroya, tykist at lata við seg koma. Próstur vil hava, at skil skal vera í, men annars sum vant. Hugsjón- arkjak hevur ikk: hansara ans Í veruleikanum er harra Pál sendur til Føroya sum umboð fyri pietismuna, men longu frá fyrstu tíð er tað gjørt lesaranum greitt, at hann er ógvuliga fegin við tað sum hesumegin er, og at hansara sendiferð tí var dømd frammanundan Eitt dømi um, hverjar fasta- tekur heimurin hevur á harra Páli, er frá illveðurs- ferðini til Havnar, har menuettin frá fransavitj- anini melur í høvdinum á honum. Tá ið hann er ring- ast sperdur, er tað ikki ein sálmur ið rennur fram fyri hann, men lagið frá menu- ettini sum Barba dansaði við franska admirålinum Verðin sigrar í øllum Endalykt >Barba og Harra Pål« er ikki søgulig skaldsøga, har hvert plaggið og hvert am miðvikan 6 boð verður lyst. Bara har tað er neyðugt, verða ytri lutir neyndir - td. har klæðir verða skift í kapitlinum »Regn« - men lesarin kenn- ir á sær, at kunnleikin er til staðar. at hann er partur av grundarlagnum undir teksti- num. Tað sama ger seg galdandi á tí topografiska økinum, har alt er nágrant í samsvari við verulig viður- skiftir. Tær ymsu ferðirnar millum oyggjarnar fylgja eisini út í æsir krøvum og treytum, sum streymur og veður seta. Millum brøvini, sum Jergen-Frantz Jacob- sen skrivaði til Christian Matras - tey eru í varð- veitslu á Fróðskaparsetrin- um - finst eisini hendan av- skriftin av einum brævi til Trónd Olsen, dagfest 20 dec. 1937. Til Christian Matras og Trónd Olsen skrivaði Jergen-Frantz á føroyskum »Gott var tað, at tær dámdi kapitlið um ferðina um Vågafjørd. Tú bilsnast um, at eg havi dugað at skrivað hetta. Men tú má minnast til, at eg eri av góðum út róðrarblóði! Havi eg kanska ikki sjálvur verið í stórum vanda so hava fedrarnir verið tað, og okkurt kámt minni úr bátinum hjá Rádna Bónda spekir kanska enn í høvd inum á mær Uppvaksin eri eg í Havn, allan síðsta vetur lá eg á Hospitalinum og kagaði yvir á Skansaboð- arnar. Eg veit væl, hvussu ein boði brytur. Sjóhugaður var altíð Abbi mín á Reyni og Pápi mín eisini, og sjálv- ur livi eg ongantíð so væl sum á sjógvi. Og afturat øll- um hesum má tú minnast, at eg havi lært hjá Cavlingi, sum var tiltikin til at síga frá øllum ti, sum hann einki visti um! Tá id kapitlid var gitið í heila minum, sendi eg bod eftir systkinabarni minum djóralæknanum, Carl Jo- han, sum eg haldi vera ein tann ítasta og kønasta av núlivandi feroyskum inn- anoyggja-sjómonnum Hann legði mær so lag á mangt og hvat, fekk mána og sjóvarfell at hóska og fann uppá at lata ættina lækka so hvert (ti hevdi hann verið lágur av fyrstan tid var løgmadurin ongan veg farin). Vit prátaðu tvær reisur um hetta og teknaðu alt niður á eitt sjókort. Sø fór eg av landinum, og í juli-august var kapitlið útklakt her á Vejlefjord og síðani sent til Føroya. Carl Johan fann sær erindi at práta við Sofus hjá Christi ani í Dali, sum heyði somu hugsan um Lambatanga sum hann sjálvur Lítið visti hann av, at tað var litteratur teir tosadu! Hann segði frá streyminum, hvussu øgiliga hann kemur um Kolturs Nakk og rennur móti Streymovarlandinum júst á Lambatanga. So var leyst og liðugt, eg noyddist at skriva nakrar reglur um - tað var alt. Og soleiðis er hetta eitt verk av trimum Havnarmonnum, sum vilja sýna tær. at »supanarkikar eru menn. « Barba er tann frælsi Eros. har eingin tvídráttur er ímillum tað andliga og líkamið, men bara at liva tann erotiska partin er ikki nóg mikið sum frá líður. og vandin fyri tómgongd er stórur. Ikki fyrr enn hon hitur Andrias, sum eisini hevur beinleiðis samband við tað erotiska, uttan at hetta kortini er alt hansara vil Barba meiri, men nú stendur hon andlit til andlit við tað loftfima lyndið. Hon sleppur at royna sítt egna medisin, men har Barba er tankaleys, er svikið hjá Andriasi og sorinskrivar anum tað mótsetta Barba er. hóast kropslig. meira symbol enn menn ískja Hon umboðar tað broytiliga lív, har gávu mildni skífur við vónbrot har hop skiftir við mishop har partur av lyndiseyð kenninum er, at tå einki kanst rokna út Harra Pál kemur til Fer oya sum umboð fyri piet ismuna Andnas Heyde um boðar saman við pápa- beiggjanum ta samtíðar fronsku upplysingartíðina. Í stríðnum ímillum hesi bæði ferst pietisturin, meðan rationalisturin sigrar Í partinum »Skaldsøga og søgn« nevndi eg, at høv- undurin hevur funnið sær karmin til skaldsøguna í søgnini »Beinta og Peder Arrheboe«, og at hann rætti- liga neyvt heldur seg innan sett mark. Men persónligur íblástur fanst so sanniliga eisini. William Heinesen Tað er eyðkent fyri arbeiðs- lagið hjá Jørgen-Frantzi sum yrkjara, at hansara fabulerandi hugflog kravdi í heilum at fáa sær fødslu úr veruleikanum, ja helst burtur úr tí sum mest leikaði á í letuni. Mannmyndirnar í skaldseguni »Barbaru« eru allar teknaðar eftir livandi fyrimyndum, teirra millum fólk sum eru á lívi enn, og Barbara sjálv er sum vitiligt einki undantak {...J Annars er ónytt at seta báðar Barbarurnar, veru- leikans frá tjúgu og tríati árunum og hana í søguni, hverja upp móti aðrari - tað ber ikki til at skilja tær sundur, kvinnumyndin í søg - uni er í hverjum bragdi tíkin úr veruleikanum Aðrastaðni ger William Heinesen vart við, at Barba ikki bara hevur havt eina einstaka fyrimynd, men at høvundurin hevur deigið fleiri upplivingar uppí handritið snyr seg um eitt erotiskt samband, sum barst Jørgen-Frantzi fyri á Vejle- fjord. Hann bleiv ógvuliga forelskaður í eini kvinnu og hon spælir avgjørt eisini ein leiklut í myndini av Barbu - nettupp teir vøkru mið partarnir í skaldsøguni« Tann — tydningarmesta fyrimyndin verður gjølliga umrødd í »Dyrmæta liv«, og haraftrat hevur Else Ced- erborg skrivað bókina „Estrid< um »Estrid Bann ister Good - eisini gitin sum fyrimyndin til Barbu hjá Jørgen-Frantz Jacobsen« (endurgivid frå bakperm uni). Békin hjå Elsu Ceder borg skal kortini lesast við fyrrvarni Av bókmentaligum fyr myndum rennur skaldsøgan »Fru Marie Grubbe« hjá danska skaldinum LP. Ja cobsen beinanvegin fram fyri ein - Tom Kristensen dregur hana eisini upp í sítt ummæli av »Barbaru« - og tey, sum kenna til franskar bókmentir, koma kanska í tankar um skaldsøguna »Manon Lescaut« hjá Abbé Prévost Jørgen-Frantz Jacobsen var sjålvur greid ur yvir vandan Og við einari kalamitet og einari Kingo-inspirasjón í lummanum var tað, at eg fyri júst trimum árum síðani setti hesa bók á støvn Hvussu gongdin í bókini skuldi vera visti eg ikki tå men perspektivið sá eg alt fyri eitt, og vónandi fara onkuntíð fleiri at síggja tað Annars hugsaði eg bara, at tað vóru tvær bøkur eg skuldi ansa mær fyri meðan hendan stóð í gerð: Manon Lescaut og Fru Marie Grubbe Líkt er til, at tað er lukkast Jørgen-Frantzi, ti tær bådar nevndu bøkurnar líkjast bara >Barbu og Harra Påli« á yvirtromini At enda nakrar reglur úr brævi til Christian Matras, har høvundurin sigur frå tí innastu ætlanini við at skriva »Barbu og Harra Páls Tú skilir meg altso, síggi eg av øllum bregdum: at tað ikki einans er eina søgu eg vil skriva, ikki heldur einans eina mynd eg vil geva av Føroyum, men eina djúpa lívskenslu eg vil royna at fáa fram, ja at endanum kanska eina tøkk til lívið eg vil siga. Um hetta innasta endamálið kann náast, er kanska ein stórur spurning ur, men einki kann gleða meg meira enn at frætta, at Tú hómar eitt perspektiv Utan perspektivið verður bókin einans hál