leygardagur 12. oktober 1996síða 13

Jóan Pauli Joensen, folkalivsfrødingur, vísir á fleiri viðurskifti, sum vórðu fullkomuliga broytt, tå elorkan kom í føroysku húsarhaldini og vinnuna JOANNES HANSEN Fyritreytirnar hjá vinnuni broyttust fullkomuliga, og livikorimi hjá familjunum og ti einstaka vóru kollvelt andi broytt, tá elorkan varð løgd kring landið. Tað held ur Jóan Pauli Joensen rektari á Fróðskaparsetrin um, sum eisini er professari Hann hevur útbúgving sum fólkalívsfraðingur, og hann hevur áður gjørt stórt kann ingararbeiði um slupptíðina og livíkorini hjá føroying um tá í tíðini Nú er longu so mikið langt fráliðið, at ein stórur partur av fólkinum vert ikki um annað, enn at streymur altíð hevur verið. Parturin av fólkinum að teirra bestu mandómsár lmegin kom kring in 1 NCvur HV áðrenn e landið, minkar av álvara, og eg haldi. at tað hevði verið bæði neyðugt og áhugavert um kan ingararbeið rð + tuga fyri hesum, men »vur ikki verið til tað tíverri, sigur Joan Pauli oen Stre Íshúsini og frostkassamir Síðani elmegin kom hevur trupulleikin at halda t.d. fisk og agn fryst verið lítil ella eingin, tá sammett verður við umstødurnar, sum agn og fiskur vórðu fryst og hildin fesk í, áðrenn streym urin kom, og tíðina, sum var brúkt í tí sambandinum Íshús vóru í nógvum bygdum, og tað var vanligt í útróðrinum og skipsfiski skapinum at brúka frost kassar. Robert Joensen hev ur í tíðarritinum Mondli áhugaverða grein um Frost kassar og íshús. Um ís húsini sigur hann, at tey vórðu brúkt at goyma ís og kava í. Tey tóku gler úr homrum, åum, tjarnum ella vøtnum, og ísurin kundi verða fluttur á sleðu til íshúsið. Íshúsini vórðu oft ast bygd soleiðis, at stórur partur kom at vera undir jørð. Íshúsini vóru úr gróti og seinni úr betong, eingi vindeygu vóru í teimum, og ofta vóru tvær hurðar Robert Joensen sigur, at tá tað var kyrt, bar væl til at fáa ís, sum hekk í bakkan um fram við sjógv, og bæði menn og kvinnur kundu fara við báti at savna ís at avreiða. Summi íshús vóru at kalla bara til kava govmslu. Nykavi, sum varð borin inn í íshús, svann nogv Frostkassar vóru brúktir til agngoymslu, og teir voru bæði uppi á landi og un borð á skipum. Robert Joet en hevur tekning av einum f Ik i vagngovm n var i jarnk Rund anum hann va n umbur kassi og uttast aftur em timburkassi. Uttasti kassin var úr hålvum ødrum tumma tjúkkum pløgdum fjalum, og millum báðar timburkassarnar var bjálv ing. Bjálvað kundi vera við "uspenum, høvlispønum telgispønum — og summur siga, at høgguspønir og tur torvmold kundu nýtast I jarnkassanum vóru kist ur at fylla ís og salt ella kava og salt í fyri at útvega frost sum fór gjøgnum jarnskinn ingin til agngoymsluna Skilarúm kundu vera upp og niður í kistuni, alt eftir støddini á frostkassanum og eitt op mátti vera í lok inum fyri hvørt rúmið Tá elmegin kom, hvurvu frostkassarnir íshúsini vórðu nýtt til annað enda mál, summastaðni standa tey tom og siga søguna um eina tíð, tá nógv stríð og knoss skuldi til fyri at fáa til vega tað, sum nú á døg um so ómakaleyst fæst frá SEV Jóan Pauli Joensen sigur at agnprísurin var ógvuliga høgur, td. var tað ikki 6 kent, at sildirnar kostaðu eina krónu stykki, og tað komst av arbeiðnum, sum stóðst av Reinferið Eitt annað dómi um broytt kor, tá streymurin kom, er reinførid. Bæði í húsarhald inum og eisini persónliga reinførid Eg minnist, tå kolkom fyrarnir og torvkomfyrarnir vórðu skiftir ut við elekt riskar komfýrar, og tá olju fýr komu. Hetta gjørdist vanligt kring landið mið skeiðis í sekstiårunum, og tå so at:siga hvarv askan Hetta heyði við sær, at tað í síni heild gjørdist nogv lætt ari at halda reint innandura eisini tí ljósið gjørdi, at lort min sást betur. Tað var eisini um hesa tíðina, at kúgvin hvarv úr kjallar anum, og tað hevði við sær at bæði luktur og skittur hvurvu Oljufýrurin gjørdi, at tað var nógv lættari hjá fólki in ko at vaska sær. Tað mundi vera misjavnt, hvussu ofta fólk vaskaðu sær, áðrenn badikørini og seinni brus urnar komu, men at tað var so nógv sjáldnari, enn tað verður gjørt nú á døgum, er einki at ivast í Maturin Jóan Pauli Joensen vísir eisini á, at SEV so at siga broytti matvanarnar hjá fólki, tá frystiboksirnar og køliskåpini komu Maturin fylgdi árstíð unum, ti tað var eingin møguleiki at goyma feskt Tað bar til at ræsa og turka, men feskur matur mátti et- ast beinanvegin. Tí var ikki lvelti Føroyar ovanligt, at tey, sum áttu sey ð, ótu seydarhøv d, blóð pylsu og alt hitt, sum fæst úr seyði, frå tí at teir fóru at fletta og til einki var eftir Maturin var ofta ein státtaður um vetrarnar, og tí var hugflogið brúkt, so- leiðis at tað var eitt sindur av muni á. Summir av rætt unum hvurvu, og teir komu ongantíð aftur Í fyrstani var tað van ligt, at fólk leigaðu sær frystipláss á fiskavirkjum ella frystihúsum, og hóast tað var neyðugt at fara hag ar eftir td. kjøti, so varð hetta mett at vera stórt fram- stig sammett við tað, sum hevði verið Tíðin og broytingarnar Felags fyri allar broyting arnar, sum stóðust av at el streymurin kom kring land ið, var, at tíðarkrevjandi uppgávur gjørdust ómaka- leysar, og at tað nú tók nógv styttri tíð at Ld. gera reint við dustsúgvara, vaska klæðir við vaskimaskinu, baka á elkomfýri og seinni at vaska upp í uppvaski- maskinu Tí er ein áhugaverdur spurningur, hvat fólk fóru at brúka tíðina til, sum tey áður høvdu brúkt til tað, sum var so neyðugt Um somu tíð broyttist so nógv annað eisini, og nú bar til at brúka tíð uppá so nógvar aðrar lutir. Útvarpið kom um somu tíð, sum SEV kom i hvønn krók, og ser- liga fyrstu árini sótu fólk so at siga við andakt og lurtaðu eftir ollum tí, sum varð sent Framhaldsdeildirnar í skúl- unum komu eisini um hetta sama mundið, og har vóru ungfólkini, sum framman- undan høvdu brúkt nógva tíð uppá omanfyri nevndu uppgávur, og fingu sær lær- dóm, sigur Jóan Pauli Joen- sen Søgan um er vorðin fólkao UMMÆLI: Elmegin landspolitiskir og lokal poftiskir spurningar viðgerðir og avgerðir. Tað sum gekk fyri seg undan stovnani av SEV, stovnanin av SEV og menningin av elorkuni í Førøyum. Hetta er stak áhugavert. og í onkrum hissini bóklingum og greinum í blødum og tíðarritum hevur áður borið til at fingið onkrar bitar av tí, sum hevur gingið fyri seg, hverjir hava verið uppii, hvat teir hava ætlað og hví sumt gjørdist veru leiki og annað ikki Men tað hevur ikki borið til at fáa eina heildarmynd, elmeg sum sakliga viðgerð spurn ingin um elmegina og tekur stæði í farnu tíðini, fer um tíðina tá avgerðirnar vórðu tiknar og leggur fram, hverjar avleiðingarnar vóru av hesum avgerðum og til- tøkunum, sum stóðust av Nú SEV fór um tey fimti, heittu teir á Jógvan Arge, Ina útvarpsmann, um at seta søguna um felagsskapin og elmegina í Føroyum á prent, og tað hevur Jógvan Arge gjørt, soleiðis at tað ber til hjá okkum at fáa elsøguna frá tí fyrsta og fram til nú- tíðina Umframt seinni árini at hava verið í ritstjórnini av Jógvan Arge hevur við bókini um SEV megnað at rikið eina fløkta søgu upp, soleiðis at vanligi føroyingurin kann ogna sær innlit og vitan um eitt tað tydningarmesta, torførasta og mest spennandi politiska málið í hesi øldini bókunum, sum Niels Juel Arge gav út, so er Ljós yvir landið, sum SEV bókin kallast, 9. bókin, sum JOgv- an Arge hevur skrivað Sjáldan ella kanska ongan- tíð hevur nakað ummæli verið at sæð ella hoyrt um bøkurnar hjá honum, og í hvussu so er ein partur av orsgkini man vera eyðsýnd- ur. Sum útvarpsmaður hev- ur hann lagt til rættis tær sendingarnar, sum hava havt bókaummæli á skránni. Í blødunum eru bókaummæli sum lundi á jólanátt Framhald Framhald á síðu 26