mikudagur 8. oktober 2003síða 4

6 Nr. 190 - 8. oktober 2003 Nr. 190 - 8. oktober 2003 7 Umframt at røkja fundarvirksemi, hevur høvi eisini verið at sæð og upp- livað ymist í New York – líka frá blóm- andi mentanarlívi yvir øðrvísi kirkju- gongd til ymsar útferðir Heðin Mortensen løgtingslimur Hesar fyrstu tvær vikurnar í New York hava gingið skjótt, men væl er komið burturúr. Sera áhugaverdir og vælfyrireikaðir fundir hava verið hvønn dag. Týdningurin av trygdar- áðnum í ST hevur verið á skránni nakrar ferðir. Noreg er limur har, og og var norskur souschefur ein fyrrapart og greiddi frá, hvat Noreg hevur fingið burturúr. Hetta hevur sjálv- andi stóran áhuga, nú Dan- mark hevur lagt umsókn inn um at gerast limur í trygdarráðnum. Síðani hava vit eisini fingið nógv at vita um fíggjarætlanir og fíggjar- støðuna hjá ST, mannarætt- indi og framtíðarmálsetn- ingar. Greitt er eisini frá konfliktum, sum eitt nú konsulátini arbeiða við hvønn dag kring allan heim. Men sjálvt um ein er í politiskum ørindum her yviri, hevur tíð eisini verið til at vitja kend støð og uppliva býnum. Danska Konsulátið skipaði fyri ein- um túri til Chelsea og tveimum túrum til Harlem. Blómandi mentan Tað er soleiðis, at mentanin blómar í New York. Her eru 2.176 mentanarhús, og her búgva umleið 80.000 amerikansk og útlendsk listarfólk. 35 milliónir ferðafólk vitja býin um árið, og her er nokk at fara til, tí tað eru í meðal ikki færri 525 ymisk listarlig tiltøk um dagin. Býarpartin Chelsea ligg- ur út til Hudson-ánna. Har var fyrr sera stórt havnar- virksemi við vøruflutningi til og úr New York. Hetta virksemi er nú flutt aðrastaðni, so nógvir tómir bygningar eru í umráðnum. Í dag húsa nakrir av hesum bygningum eini 160 galla- ríum. Hetta eru gallaríir, sum seinnu árini eru flutt út úr kenda listarliga býar- partinum Soho, tí húsaleig- an har gjørdist so dýr. Í Chelsea hava tey í staðin keypt hesar stóru, gomlu goymslubygning- arnar og innrættað teir til gallaríir. Bygningarnir eru so stórir, at tað vóru 20 ymisk gallarí í tí eina bygninginum, vit vóru í. Vit vitjaðu átta av teimum 160 gallaríunum. Øll sera ymisk og prísstøðið har- eftir. Tilsamans eru eini 500 gallarí í New York. Rættur jazzur Sum nevnt varð eisini skipað fyri tveimum túrum í Harlem, sum er býar- parturin norðan fyri á Man- hattan, har mest litt fólk búgva. Har er sera fátæks- ligt, men kortini kenst framburður í Harlem nú. Har vóru vit eitt kvøldið, Harlem by Night, og vitj- aðu trý ymisk støð. Tað fyrsta var ein nýggj mat- stova, har vit eisini fingu okkum ein bita. Síðani varð farið á eitt stað við nýggj- um jazz-tónleiki, og endað var á einum gomlum jazz- klubba, Showman‚s, frá 1942. Har var góður stemn- ingur, og sera hugnaligt at síggja og hoyra rættan jazz- tónleik. Nógv fólk var har tað kvøldið, eitt nú fleiri eldri fólk, sum høvdu spælt og sungið har sum yngri. Øðrvísi kirkjugongd Sunnudagin varð farið í kirkju í Harlem, Caanan Baptist Church. Tað var eitt upplivilsi, sum vardi í tríggjar tímar, men teir gingu skjótt. Kirkjan var stúgvandi full og eitt gospelkór, sum taldi 60 fólk, syrgdi fyri at sangurin rungaði eftirí. Nógvar kunngerðir vóru um mangt og hvat, og fyri- uttan prestin høvdu fleiri onnur lovorð og sang at bera fram. Eisini varð sung- ið fyri teimum, sum høvdu føðingardag í oktober, og vórðu hesi biðin um at reisa seg upp. Talvan gekk tvær ferðir, og at enda fór alt kirkju- fólkið til altars, men ikki soleiðis, sum vit kenna tað úr Føroyum. Her komu kirkjutænarar runt við føtum við altarbreyði og smáum gløsum við altar- víni. Bíðað var til øll høvdu fingið, so var koyrt í munnin. Jú, ein sera øðrvísi og lívlig kirkjugongd, má sigast. Aftaná var farið á matstovu at eta soulmat, sum eru rættir eftir origi- nalum uppskriftum úr Suð- urstatunum. Gott tol krevst Annars hava vit bæði Hjørdis og sonurin Eirikur, sum hevur verið við okkum í 12 dagar, verið nógva staðni sjálv. Eitt nú uppi í Empire State Building, sum nú aftur er størsti bygning- ur í New York. Tað tók bert eitt gott ár at byggja bygningin, sum stóð liðugur í 1930. Heilt fantastiskt var tað at standa 86 hæddir uppi og hyggja út yvir býin. Men her krevst gott tol, tí tað tók okkum tríggjar tím- ar at sleppa upp í tornið. Har er eitt øgiligt fólk, sum vitjar hvønn dag. Ein annan dagin fóru vit við ferju, fyrst til Liberty Island og síðani Ellis Island. Á Liberty gingu vit í ein góðan tíma. Síðan 11. september 2001 hevur ikki borið til at fara inn í standmyndina, so har varð gingið uttanum. Útsýnið higani yvir á meginlandið er sera flott. Søgulig fótafet Á Ellis Island vóru vit í stívliga tveir tímar, og har er eisini nógv at síggja. Eitt nú er tann størsti bygning- urin har gjørdur um til søguligt savn. Tað kendist heilt løgið at standa á staðnum, har innflytarar úr Europa og aðrastaðni frá komu við skipi, og settu fótin á land í USA. Øll hesi vóru full av vónum um eitt betri lív, men soleiðis gjørdist ikki hjá øllum. Tey skuldu gjøg- num strangt heilsueftirlit, og vóru tey, sum høvdu sjúklig brek, send heim- aftur. Frá 1892 til 1924 komu samanlagt 12 milliónir fólk til USA umvegis Ellis Island, onkran dag komu heili 5.000 fólk í land har. Tað var sera áhugavert at ganga runt og hyggja at gomlum myndum og lut- um, og greið frágreiðing var til alt. Føroyingur uppkallaður Vit høvdu eisini gjørt av at koyra til býarpartin Bronx, sum sigst at vera uppkall- aður eftir føroyingi, ið fór yvir til USA fyri nógvum árum síðani. Hetta hevði áhuga fyri okkum, sum búgva við Jónas Broncksgøtu í Havn. Í hondbók um New York stendur at lesa, at føroying- urin Jónas Bronck kom yvir higar í 1639 saman við hollendingum. Í 1641 keypti hann fitt av jørð frá indianarum í býti við eitt nú nakrar vatnketlar. Tað skuldu tó ganga 200 ár, áðrenn fyrstu rættiligu bygdirnar komu har á staðnum. Vit sóu onga standmynd av manninum, men eitt uni- versitet er uppkallað eftir honum. Í dag er Bronx best kent fyri sítt heimskenda Yankee-Stadium, sum hev- ur pláss fyri 57.500 base- ball-áskoðarum. Henda dagin, vit vitjaðu har, var eingin dystur, men vit hava sæð dystir í sjónvarpinum, meðan vit hava verið her – og tá kókar alt. Í Bronx finst eisini størsti djóragarðurin í USA. Pípur í hópatali Eitt kvøldið vóru vit og ótu á eini góðari, gamlari mat- stovu, Keen’s Steakhouse, sum læt upp í 1885. Mat- stovan er kend fyri at hava 90.000 pípur hangandi uppi undir loftinum. Hetta eru pípur, sum newyorkarar upp ígjøgnum árini hava átt og roykt úr har á matstov- uni, eftir at hava etið ein betri bita. Millum aðrar var pípan hjá Franklin D. Roosewelt at síggja har. Døgurði hjá ambassadørinum Danski ambassadørurin Ellen Margrethe Løj bjóð- aði øllum luttakarunum við maka heim til sín til døg- urða eitt kvøldið. Har vóru eisini onnur úr ambassad- uni, so vit vóru 25 íalt. Tað var eitt sera hugnaligt kvøld, og var maturin fram- úr góður. Ellen Margrethe Løj, sum er sera fryntlig, hevur áður verið ambassa- dørur í Ísrael. Hon býr í stórari íbúð, sum danski staturin eigur, í vøkrum umhvørvi á 5th Av. vid Central Park sum granna. Soleiðis kundi verið hildið fram við at sagt frá, tí nógv annað hevur verið á skránni. Vit hava eisini verið stak heppin við veðrinum, tí sól og turt hevur verið so gott sum hvønn dag, og hitin hevur ligið um 15 stig. Vit skulu vera í New York í eina viku aftrat, og mánadagin 13. oktober gongur leiðin so við bussi til Washington DC. Har verður eisini nógv for- vitnisligt at vitja, eitt nú Kongressin, Pentagon og Heimsbankin, so enn eiga vit nakrar spennandi upp- livingar á. Ferðafrásøgn úr New York Eftir kirkjugongdina varð farið á matstovu at eta soulmat, sum eru rættir eftir originalum uppskriftum úr Suðurstatunum Norröna bar við molan Norröna tók í molan hósdagin í síðstu viku, tá hon fekk eina hvirlu í útsynn- inginum. Óhapp- ið hevði einki upp á seg, sigur skip- arin og fær stuðul frá Havnarskriv- stovuni ÓHAPP Ingi Rasmussen ingi@sosialurin.fo Skiparin kann hava eina trupla uppgávu, tá vindur er, og Norröna skal leggjast at bryggj- uni í Havn. Serliga tá útsynningur er. Sjón fekst fyri søgn hósdagin í síðstu viku, at atløguviðurskiftini kundu verið betri. Tá skiparin stýrdi Norrönu inneftir, sást á øllum brøgdum, at hann var eyka varligur. Kortini var endin, at Norröna bar við mol- an, tá hon skuldi leggja at. Skiparin Ólavur Hovsgarð váttar sjálv- ur, at Norröna tók í, men tað var heldur ikki meira. – Tað var útsynning- ur og nógvur vindur, og tá er ikki lætt at leggja at. Meðan vit sigla innímóti, fáa vit eina hvirlu, og so bar skipið við molan. Norröna fekk eina lítla buklu har afturi í stýri- borðsíðuni, men ann- ars hevði tað einki upp á seg, sigur Ólavur Hovsgarð. Buklan er kosmet- isk. Hon er ein góðan metur long og 10 sentimetrar djúp. Fólk- ini umborð merktu einki til lítla saman- stoytin við molan. Sambært vakthav- andi á Havnaskriv- stovuni hevði óhappið lítið upp á seg, og er ikki annað enn tað, sum kann henda, tá stór skip leggja at. Annars gongur væl at leggja Norrönu at, verður sagt, og skip- arin hevur fingið góð- ar royndir. Skiparin vísir á, at har er einki at geva av, tá hann skal leggja Norrönu at. Verður nakað gjørt galið, so tekur Norröna í. Tí- betur spældi væl av hesaferð. Skiparin á Arvtic Viking skammast ikki yvir at hann hevur fingið vinningsbýti, beint eftir at skipið fekk almenna sanering. Men hann viðgongur kortini, at tað var óheppið ARCTIC VIKING Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo – Vit hava onki at skamm- ast yvir. Fyri fyrstu ferð loysir ein av teimum, sum eigur um- strídda rækjutrolaran, Arc- tic Viking, frá posabandin- um, eftir avdúkingarnar seinastu dagarnar. Bjarni Petersen, skipari á Arctic Viking og ein av teimum sjey eigarunum heldur, at tað er nógv fyri at verða úthongdur sum ein hálvkriminellur lúshundur, tí at eigararnir hava útgold- ið sær sjálvum vinnings- býti. Ómoralskt Víst hevur verið á í Degi og Viku, Útvarpinum og kanska øðrum fjølmiðlum við, at ætlanin er at fáa Arc- tic Viking undir estlendskt flagg, hóast báturin fekk almenna sanering fyri fýra, fimm árum síðani, júst fyri at varðveita teir í føroyska flotanum. Fer skipið undir Estlendskt flagg, fer tað at bera til at fáa bíligari mann- ing umborð. Samstundis hevur verið víst á, at árið eftir, teir fingu hesa almennu saner- ingina, rindaðu teir sjey eigararnir sær 2,4 milliónir í vinningsbýti. Hetta hevur elvt til nógv kjak og er eisini tikið upp á politiskum stigi. Tað eru kreftir í Løgtinginum, sum vilja hava samgonguna at viðgera málið og enntá hevur tað verið nevnt at Løgtingið skal nokta eigar- unum at fáa bátin undir Estlendskt flagg. Og fleiri ferðir hevur orðið ómor- alskt, verðið heft á teir, sum eiga Arctic Viking fyri at teir tóru sær sjálvum vinn- ingsbýti árið eftir at teir fingu almenna sanering. Ein desperat roynd at yvirliva Skiparin á Arctic Viking dugir ikki at síggja, hví hetta skal verða blivið ein gøla. Hann sigur, at hann hevur onki at skammast yvir og hann hevur ikki ringa sam- vitsku. Men hann viðgongur kortini, at skal hann vera eftirsnarur, var tað óheppið at eigararnir fingu sær sjálvum vinningsbýti. Hann sigur, at ætlanin at fara undir Estlendskt flagg er ein desperat roynd at yvirliva. Hann leggur samstundis dent á, at tað verður bara eitt styttri tíðarskeið, at Arctic Viking, verður undir fremmandum flaggi. Hann sigur, at tá ið eigar- arnir fingu sær vinnings- býti árið eftir saneringina, var tað tí, at Arctic Viking hevði havt eitt gott ár, har hann avreiddi fyri 48 milli- ónir. – Samstundir vóru útlit- ini ikki so galin. Prísurin var á einari leið og oljan kostaði 75 oyru liturin. Hann sigur, at teir á Arc- tic viking vóru ikki einsa- mallir um at síggja ljóst upp á framtíðina í 1998 og 1999. – Hetta tíðarskeiðið komu tríggir rækutrolarir í flotan og samstundis keypti eitt professionelt felag sum Føroya Fiskasøla, 23% av felag okkara fyri 7-8 milli- ónir. So tað vóru mong, sum hildu at framtíðarútlit- ini vóru bjørt um hetta mundi, sigur Bjarni Peter- sen. Men at prísirnir so fóru í botn og oljan trýfaldaðist í prísi, vóru vit ikki harrar yvir, sigur Bjarni Petersen. Hann sigur, at sæð í bak- spegilin, hevði tað verið skilabetri at latið vinnings- býtið uppá 2,4 milliónir verðið verandi í felagnum at styrkt tað. Hann skilir eisini á ein hátt tey, sum halda, at tað var eitt sindur ómoralskt at taka vinningsbýtið árið eftir, at felagið er sanerað. Men hann vísir samstun- dis á, at hetta var fyrstu ferð í 10 ár, at eigararnir fingu vinningsbýti yvirhøvur. – Og so er veruleikin eis- ini tann, at av teimum 2,4 milliónunum, vit fingu til- samans, settu vit eina milli- ón í aftur felagið fyri at økja partapeningin. Skiparin sigur, at tað er ringt at meta um framtíð- ina. – Nógv betalti alivinnan í vinningsbýti fyri tveimum árum síðani. Og hvar ar ali- vinnan í dag, spyr hann. Tað er so lætt at vera eftir- snarur, leggur hann afturat, hóast hann eisini ásannar, at alivinnan ikki fekk sanering tá. Men hetta er eitt dømi um, hvussu trup- ult tað er at meta um fram- tíðina. Kundu havt bjarga okkum sjálvum Bjarni Petersen hevur als ikki hug til at verða stempl- aður sum ein, ið bara hevur misbrúkt almennar skatta- krónur fyri egnan vinning. – Vóru vit bara úti eftir at ríka okkum sjálvar upp, høvdu vit tikið av einum tilboði í fjør uppá at selja Arctic Viking fyri 55 milli- ónir, tí tá høvdu vit eitt ítøkiligt boð upp á hann. – Men tað gjørdu vit ikki av berari tjóðskaparkenslu, tí vit vildu hava skipið á føroyskum hondum. – Vit kundu eisini tikið av einum tilboði um at flutt yvir til Kanada seinast í áttatiárunum. So vóru allir fíggjarligar trupulleikar loystir. Tað gjørdu vit hel- dur ikki. Ístaðin fyri fór ein danskur rækjutrolari yvir. Í dag eiga teir tríggjar trolar- ar, sum hvør er tvær ferðir so stórur sum Arctic Vik- ing. Skiparin sigur, at teir hava ikki tikið av teimum møguleikum, sum hava verið fyri at ríka seg sjálvar upp, tí teir vildu varðveita arbeiðsplássið á føroyskum hondum. Sekstan trolarar farnir Hann vísir eisini á, at teir hava alla tíðina lagt stóra orku í at hava raksturin so bíligan sum gjørligt. –Vit eru sjey eigarar. Ein er reiðari, hinir seks sigla við. Hvørja ferð, vit eru í landi, gera vit eitt stórt arbeiðið fyri felagið, fyri at halda útreiðslunum niðri. Og tað er ólønt arbeiðið. Eitt nú gera vit nógv ar- beiði sjálvir fyri onga løn, sum onnur reiðarí fáa onnur virki at gera fyri seg. Eitt nú gera vit nógv trol sjálvir. Hann heldur tí, at vinnings- býtið kann metast sum løn fyri tað ólønta arbeiðið, sum er gjørt ímeðan eigar- arnir hava verið í landi. Bjarni Petersen sigur, at tað er orsøkin til at Arctic Viking yvihøvur enn er í flotanum. – Síðani Arctic Viking kom í 1986, eru minst 16 rækjutrolarar farnir á húsa- gang ella seldir, áðrenn teir fóru undir hamaran. Tí haldi eg ikki, at tað skal leggjast okkum til last, at vit í eini desperatari roynd at yvirliva, fara undir fremmant flagg í eina tíð, tí vit hava gjørt tað, vit kundu, fyri at halda útreiðslunum niðri. Hann vísir eisini, á, at tað var ikki bara Arctic Viking, sum fekk almenna saner- ing. – Tað var ein skipan, sum kom í gildi fyri allar bátarnar og har hingu vit so uppi í. Fleiri aðrir bátar fingu nógv meiri sanering, enn vit fingu. Nógvir fingu alt sítt landskassavehald sanerað, men vit fingu bara ein part. Betalt aftur nógvar ferðir Skiparin á Arctic Viking vísir eisini á tann týdning, skipið hevur havt fyri før- oyska samfelagið – Vit hava goldið ca 230 mill út til lønir í Føroyum, harav er ca helvtin farin í skatt og rest í umfar í før- oyska samfelagnum. Samstundis keyptu vit kvotur í fjør fyri fýra milli- ónir, samstundis sum aðrir skipabólkar, sum svimja í pengum, fáa sínar kvotur fyri at kalla onki frá landin- um, eisini teir, sum fiska á fjarleiðum, tí afturfyri at teir fáa kvotur aðrastaðni, mugu vit lata onnur skip fáa kvotur frá okkum. – Sostatt er alt tað, sum rækjuflotin fiskar fyri, rein inntøka hjá samfelagnum, samstundis og sostatt er okkara sanering fleiri ferðir afturgoldin sigur Bjarni Petersen. Vil ikki verða hongdur út sum ein hálvkriminellur lúshundur – Eg havi ikk ringa samvitsku fyri tað, sum vit fingu vinningsbýti, hóast tað almenna hevði sanerað okkum beint frammanundan, sigur skiparin á Arctic Viking, Bjarni Petersen, sum eisini er ein av eigarunum Arctic Viking hevur goldið 230 milliónir í lønum. Vit keyptu kvotur í fjør fyri fýra milliónir, hóast øll onnur skip fáa næstan alla sína kvotu fyri onki frá landinum. Vit kundu saktans havt ríkað okkum upp, men tað gjørdu vit ikki av berari tjóðskapar- kenslu og tí at vit vildu varðveita arbeiðsplássið, sigur skiparin á Arctic Viking C M Y K 7 6