fríggjadagur 10. januar 1997síða 8

tíðindablaðið Í (7) Nr. 6 — 10. JANUAR 1997 Fiskivinnan illa farin búskaparliga Kjakið Fiskavirking sir enn eina ferð, at vit í Fø ki megna at FJUSKaDAa gå kilago0a wsnir fyr sk i 3 kk: høvuds a Bæð eg ru t K lgsa ett g IKKI U DUSKaD ya } verðu fisk i t KR gg SKap g 1 kk ut % 3 > KAVITK Og ) 2 NSKIØT 1 t 1 Vi I KK k k g SKIf 14 H gjøgnum, al 5 g kir eru opin sur øguligt. Sagt verður, at øll skulu hava rætt til hugsar soleiðis, so hugsar ein ikki nóg langt, tí tað kostar at hava ein ovur kapacitet. Í fyrstu atløgu, tí tað verður hopleyst, at fáa øll hesi virki at bera seg - tað sum eitt virki fær av fiski, tekur tað frá einum eðrum virki. Í aðru atløgu, tí neyðugt verður at stuðla hesi virki, so ella so, skulu tey halda fram Og stuðulin kunnu bara vit sjálvi gjalda. Tískil verða tey arbeiðsplássini, sum verða varðveitt í fiskavirkjum. mist í ødrum vinnum, ið annars høvdu kastað nakað av sær til samfelagið og okkum øll Trupulleikin við ovur- kapaciteti innan fiska- framleiðslu má loysast Tá id Fiskavirking varð stovnað í 1992, var tað fyrst og fremst fyr at sanera og at loysa trupulleikan við ovur- kapacitetinum í fiskavirkj unum. Við at lata eitt virki eiga allan virkingar- kapacitetin kundi ein sleppa undan tí yvirbjóðing sum annars kemur, tá ið ov lítið er til av fiski Fort hevur verið fram at ein væl kann samskipa virksemið hjá virkjunum, so ein fær sama fyrimun, sum tá ið ein letur eitt felag eiga allan kapacitetin. Eg trúgvi ikki at hetta er møguligt Virkini fara at kappast harðliga móti hvgrjum ødrum fyri at fáa tann fiskin, sum er til. Ringt/ hopleyst verður at semjast um eina samskipan, tí nóg ringt verður hjá virkjunum at fáa endarnar at røkka saman. Vit minnas royndirnar síðst í 80-årun- um við at býta fiskin millum flakavirkini. Tað miseydnaðist fullkomiliga tí øll virkini máttu hava so nógvan fisk sum gjørlig fyri at hóra undan. og tað sum ettt virki fekk meira misti eitt annað Verða nógv sjálv stødug á stovn, er storur VITKI setl trupulleikar, ti nu standa arbeidsplåss upp å spæl runt landið. Annadhvørt framtaksgrunnurin so aftur seta pengar í virkini ella má landskassin lata studning Ført verður eisini fram it vit mugu hava kapping um fiskin, bæði fyri at tryggja eina effektiva fiskaframleiðslu í Føroyum og fyri at tryggja skipunum nóg góðan prís fyri fiskin. Tað er ikki rætt, at ein loysn við Fiskavirking ikki kann tryggja hetta. Fiskavirking verður ongantíð eitt veruligt monopol, so leingi fiskurin kann avreidast uttanlands. Hetta eigur at tryggja bæði effektivitet í framleiðsluni og marknaðarprís til skipini. Ein loysn við nógvum virkjum við hver sínum ovurkapaciteti avskeplar prísásetanina á landaðum fiski. Skipini kunnu kanska (í eina tíð) fáa ein prís, ið liggur hægri enn marknaðarprís- urin, men virkini kunnu ikki fáa endarnar at røkka saman Tann politiska viðgerðin, sum er í dag av viðurskiftunum innan fiskaframleiðslu, sær fullkomiliga burtur frá hesum grundleggjandi trupulleikunum Politikararnir vilja hava framleiðsluna út á fleiri hendur. Uppskotið við einari antitrust lóg er bara ein máti at sabotera eina loysn við Fiskavirking, tí Fiskavirking verður ongantíð eitt monopol, so leingi fiskur kann avreiðast uttanlands Eru aðrar loysnir? Eitt alternativ til Fiska virkingarloysnina, ið eisini loysir trupulleikan við ovurkapacitetinum, kundi kanska verið, at ein seldi eitt tal av virkjum úr Fiskavirking, sum tilsamans høvdu ein virkiskapacitet, ið varar til veidina undir Føroyum. Hini virkini mugu vera verandi stongd. So hevði ein kunnað gagnnýtt kap- acitetin fult út, og ein hevði kunnað sloppið undan, at prísásetanin varð avskeplað Hinvegin so hevði ein framvegis ikki fingið loyst tann grundleggjandi løn- semisspurningin, sum er í fiskaframleiðslu í Førovum. Veruleikin er jú tann, at tað gongur sera illa at fáa fiskaframleiðslu í breiðari merking at bera seg í Føroyum. Tølini, sum hava verið frammi teir síðstu dagarnar, ið vístu at Kósin, Fiskavirkið i Gøtu, Delta og Vadhorn ganga nógv betri enn Fisk ivirking, skulu takast við Fiskavirking hevur havt útreiðslur av at hava nógv virkir opin. Tá vørunøgdin er eisini ymist samansett, t.d. eru nøkur virkir meira ella minni rein saltfiskavirkir. Hartil skal leggjast, at tølini eru fyri 1995, og stødan í 1996 sigst at vera versnað munandi. Nærum øll virkini bera seg illa. Ført verdur fram, at skuldin er ov stór í hesum virkjum fyrivarni Sjálvandi hevæ tað verið, at betri um lítil og ongin skuld var. Men tann stóri trupulleikin er, at sjálv fiskaframleiðslan kastar ov lítið av sær, til at ein kann hava framhaldandi framleiðslu við neyðugum ný- og enduríløgum. Hetta er veruleikin ikki bara í Føroyum (uttan mun til hvør eigur virkini), men eisini í okkara grannalondum. Tey fólk, sum runt um í landinum í seinastu mánaðunum hava boðið seg til at seta pengar í fiskavirki, høvdu tiskil helst mist sín pening og/ ella verið kravd fyri meira pening fyri at kunna fíggja tær iløgur, sum skulu til, fyri at virkini skulu kunna halda fram Lønsemisspurningurin verður óvuliga lítið við- gjørdur í kjakinum. Eftir mínum tykki er hesin spurningur tann týdningar- miklasti spurningurin yvirhøvur fyri Føroyar. Vit kunnu ikki hava hall i okkara høvudsvinnu og samstundis vænta at klára okkum sum tj60 Høvudsvinnan er livi- breyðið hjá øllum samfelagnum. Vit kunnu ikki hugsa um bygdamenning, um so er, at alt samfelagið fær bú- skaparligar trupulleikar av bygdamenning, tí so verður heldur ongin bygdamenning. Góð búskaparlig úrslit í fiski- vinnuni eru fortreytin fyri bæði bygdamenning, og livikorini í Føroyum yvir- høvur. Eg eri eisini fullvisur i at ein effektiv fiskivinna er fortreytin fyri, at adrar vinnur skulu kunna mennast i Føroyum. Effektivitetsstødid í høvudsvinnuni leggur grundarlagið fyri effektiv- iteti í gðrum vinnum í samfelagnum. Neyðugt verður at fáa framleiðslukostnaðin mun- andi niður og/ella fáa prísin á framleiðsluni upp Framleiðslukostnaðurin kann lækkast upp á fleiri mátar: lækking av lénum, minking av ødrum (rakstrar-)útreiðslum ella øking av produkt- ivitetinum. Asannast må helst, at teir tveir fyrstu møguleikarnir neyvan kunnu fremjast í nóg stóran mun. Eftir stendur, at økjast má um framleiðslu-/ella sølu produktivitetin Tað, at Fiskavirking ikki hevur prógvað, at tað er ført fyri at gera hetta, ger sjálvsagt at tað er ringt at verja eina loysn sum Fiskavirking. Hinvegin, so hevur verið tosað rættiliga nógv um, at Fiskavirking ikki hevur haft nóg nógvan kapital til at gera tær iløgur, ið skulu til fyri at fremja produktivitetin Kapitalurin fæst ikki til vega uttan munandi egin pening, sjálvandi ti tey, sum eiga pening halda, at vinnan kastar ov lítið av sær, til at tey vilja seta pening í váða. Hinvegin sær tað út til, at ein kann fáa fólk ymsa staðni í Føroyum til at seta pening í, tí tey vilja fegin hava arbeiðspláss í bygdini. Tey hugsa helst ikki so nógv um váðan! Sum eg síggi tað, er fiskaframleiðsla í Føroyum á einum vegamóti. Vit hava uttan úrslit roynt at fáa vinnuna at rigga við bygdamenning og stuningum. Einasti møguleiki, ið eftir er at royna, er at effektivisera vinnuna munandi og gera nyfløgur Tað er ilt at imynda sær, hvussu hetta skal kunna lata seg gera uttan so, at nógvur peningur verður skotin inn í vinnuna. Tí má framtaksgrunnurin inn í myndina. Men hóast framtaksgrunnurin skjýtuir pening í vinnuna, so er framvegis ongin vissa fyri, at fiskaframleiðslu er lív lagað í Føroyum. Tað er tó betri at lata okkum øll sum skattaborgarar gjøgnum peningin í fram- taksgrunninum vera við til at royna at skapa eina burðardygga vinnu enn at lata einstaklingar seta sín sparipening í váða. Og tá verður tað við 50% danskari risiko, tí helvtin av ábyrgdarfænum í grunninum er skotið inn av danska statinum Nógv føra fram, at framtaksgrunnurin skuldi gjørt sína nyttu við at sett pengar í tey einstøku virkini. Eg má siga, at eg skilji væl, at grunnurin aftrar seg við at gera hetta, tí sum omanfyri neynt fæst ikki búskaparligt skil á, um kapaciteturin er ov stórur. Ein kundi sjálvsagt hugsað sær eina loysn, har framtaksgrunnurin setti pengar í nøkur sjålvstødug virki, ið tilsamans høvdu ein kapacitet, ið samsvaraði við tað, sum fiskað verður við Føroyar. Hinvegin er eisini ymist, ið talar móti hesum. Fólk krevja av grunninum, at hann ikki skal hava ávirkan á felagið í mun til partapeningin. Eftir mínum tykki er hetta at venda aftur til 80-árini, har tey, sum ráddu, ikki høvdu tilsvarandi stóran váða Skil kann tó kanska vera í at lata kapitalin frá grunninum kappast móti sær sjálvum í fleiri feløgum, um so er, at hesi feløg samanlagt ikki hava ovurkapacitet Mað er sæst onkuntíð aðrastaðni, at ein eigari eigur tvey ella fleiri feløg, ið kappast móti hvørjum ødrum Tendensurin er tó helst, at feløgini seinni verða løgd saman, tí búskaparligi fyrimunir eru við at leggja saman. Tað er eisini møguligt, at ein heyði kunnað spjeitt váðan, við at sett peningin í fleiri felag heldur enn í eitt stórt felag. Somuleiðis kundi ein hugsað sær, at ein, við at hava nøkur felag. fekk møguleika fyri at finna fram til ta bestu leiðsluna Um ein ikki finnur ta heilt réttu leiðsluna til eitt stórt felag, so fær alt samfelagið trupulleikar, meðan ein kann vóna at bert eitt av 3-4 feløgum rennur seg inn i trupulleikar Um ein nýtir hetta mod- ellið, so eiga tó framvegis ikki meira enn 3-4 virki at vera opin, tí annars fáa feløgini tilsamans ov stóran kapacitet. Tað er møguligt, at 3-4 sjålvstødug feløg høvdu kunnad skåkad sær betri undan tí ómetaliga pol- itiska trýstinum, sum er fyri at hava nógv virkir opin, og sum hevur við sær, at fiskaframleiðsla ikki kemur úr tí búskaparliga dýkinum, sum hon er í. Tað nýggja fiskavirking hevur eftir mínum tykki longu átikið at hava ov nógv virki opin. Skil kann vera í at keypa 7-8 virki við tí fyri eyga at hava tey flestu av teimum stongd, fyri harvið at avmarka skaðarnar av tí ov stóra kapacitetinum Hevur ein øll virkini opin darvar tað tað búskap arliga úrslitið, tí hvert opið virki kostar í viðlíka- haldi, fyrisiting v.m Abyrgdin hvílir á polit- ikarunum Kjakið í Føroyum um fiskivinnuna er alt ov uppøst. Har er bert ein meining, hóast møguleikarnir eru tleiri, og hóast vit eru góð 40 tús. íbúgvarar í Føroyum. Og mutar nakar móti >fólkameiningini<, so kann viðkomandi næstan rokna við at vera kjølhåladur. Hetta er ein syndarlig stóða, serstak- liga um loysnin, ið kemur burtur úr, er eitt >neyðar- egg«, og viðvíkur okkara -D>