leygardagur 8. mars 1997síða 17

Rósan hj en 7% Um yrkingarnar hjá Paul Celan hevur verið sagt, at tær kunnu broyta eins innaru tilveru, soleiðis sum bara tann hægsta listin megnar. John Felstiner hevur skrivað eina bók um henda torskilda yrkjara Søgan vísir, at tann merki liga og slóðbrótandi listin ofta sprettur á krossvegum har mál og mentanir skapa óvanligar samanrenningar. Í europeiskum skaldskapi í 20. eld hevur tann jødisk vefturin ofta verið súrdeigg ið, sum fekk tey meira for kunnugu breyðini at ganga sum eitt nú Mandelsjtam Cohen og Dylan eru dómur um. Eitt annað dómi. líuð umrøtt á okkara leiðum, er rumenski yrkjarin Paul Celan. Hann varð føddur vaks upp í Czermowitz høvudsstadnum í Bukovina Um ta miðeuropeisku tysku mentanina har hevur verið sagt, at hon lá sum ein gjøgnumskygdur rútur yvir teimum ríku løgunum av jødiskum rumenskum polskum og ruthenskum gerandislivi. Samstundis vekir navnið á hesum land inum, hinumegin Karpata fjøllini. millum árnar Prut g Bug sum eru vit komin eystur um alla siðmenning. Móti kveldi daga svangir úlvar upp um bygdagarðarnar Bukovina, sum uppruna liga hoyrdi til keisararíkið Eysturriki-Ungarn, bleiv í 1919 partur av ti nystovn aða Rumenia. Eftir Stalin Ribbentropp-sáttmálan í 1939 kom landið í 1940 inn undir Sovjetsamveldið. Aft anå at tyskurin í 1941 leyp á Sovjetsamveldið. gjørdi Bukovina partur av ti zistisk Í VI 1 óunnilig hugarensl ldinum (til tað í 1944 varð innlimað í Ukra na). Fyri Paul Celan - sun var føddur i 1920 var henda gongdin avgerandi Hvert politiskt umskifti var eitt bakkast fyri tann jødiska minnilutan, sum hann var partur av. Í 1942 var stundin komin hjá úlvunum at loypa upp um bygdagarðarnar Rumenskir hermenn vóru so grammir at jagstra jødar at sjálvt týskarar vóru on farnir. Foreldrini hjá Celan doyðu í arbeiðslegum í Transnistría. Yrkjarin for vann ongantíð hesa van lukku Hóast nógv er skrivað um skaldskapin hjá Celan hevur lesarin til fyri fáum árum síðani ikki vitað nógv um søguna aftan fyri hans ara yrkingar. Men í fjør kom út bók eftir John Felstiner sum undirvísir í enskum og jødiskum bókmentum á Stanford University. Í bók ini er ein hópur av upp lýsingum um lívið hjá Paul Celan, um tei yrkjarar hann kendi seg skyldan við um hansara faðirmyndir og hansara sera viðkvæmu stóðu - uppifjaradur sum hann var eftir holocaust Umframt tað greiðir Fels tiner frá tankar búgva undir hansara egnu viðhvert óvanligu Celan týðingum. Bókin er sostatt ikk: bara ævissga. Vit verða eisini førd inn í verkstaðið hverjir hjá einum umsetara Todesfuge er tann kendasta yrkingin hjá Paul Celan og er helst tann yrk ingin i 20. eld. sum er rokk in út ul tann breiðasta les araskaran. Henda bæði hvat stevi og musikki við víkir - fullkomna fugan um eina líðing, sum hverki hev ur byrjan ella enda, er eitt dómi um ta surrealistisku skaldskapartradition, sum Celan er partur av: mjólkin sum ettt nú hjá Shake spearc er „mannatokkans mjólk (the milk of human kind €SS ), er hjá ( elan umskapt til „svarta degningsmyjólk Yrkingin er helst sprottin úr teimum fyrstu upplýsing unum, á heysti 1944, un hvat var farið fram í týn ingarlegum sum Mardanek Todesfuge” sá fyrstu ferð dagsins ljós í 1947 í ru menskari týðing og æt tá Tangoul Mortii Deyða tang Felstiner fortelur í Janowska arh Asle gun kk langt frå Czern witz. bevd ein SS vyvirmad ir jødiskum violinspælar um at spæla ein tango, ropt ur „Deyðatango“, sum sí varð brúktur sum undirspæl aftur við marsjum, pining greystri og avrættingum Seinni gav Celan yrkingini navnið „Deyðafuga“. Hon hevur leingi verið til í (sam vitskufult gjørdari) føroysk ari týðing, eftir Tórodd Poulsen Svarta degningsmjølk vit drekka teg á nátt vit drekka teg á degi og morgni vit drekka teg á kveldi vit drekka og drekka ein maður býr í húsunum títt gylta hár Margaret títt øskugråa hár Sulamith hann spælir við ormarnar Hann rópar spælið deyðun við kenslum deyðin er ein meistari úr Týskalandi Tær seinnu yrkingarnar hjá førar: at , R i Í ” søguni og veruleikanu Og á ein hátt ber til at siga at Celan endurreisir ta dk konstrueraða MÅ I nærkast hansara yrkingun i 1 nært il Í 4 k í } P ! rk i ! 1 t í al lan til nakað ræduligt } k t r kildu yrkingarnar hava ofta Iragandi ry I lærdan t ið A ft ndandi í summum yrkingun er kaldsins roynd at seta týningarnar undir heimsbardaga í samband við gudfrødina Ursliid verður eitt slag av negativari gudfrød tí sum skaldið tekur til IF ri í r 4 tor virra dapur fran rru nátt. Opg tey r tu ei Gud Sum hoyrdu 7 di alt hetta Sín gitnasta útveg hevur hendi; rativa gudfrødin 3) ikki er 10 Uma sun fingið rk Hon ljóða } Ér k } Fi P kku ” ; emen aka r okkara 5 Ein Einki voru vil, eru vil, fara vit at vera, blømandi Einkisrøsan Rósan hjá Ongun Við sáðgong sálarbjartari sáðbera himmaltyndum krúnuni reyðari av tí purpurorði, vit sungu yvir, 0 yvir fornum Sum so mangur annar jødi úr Miðeuropa tykist Celan at hava verið fleirmálsligt fNogvit. Umframt tyskt, sum var hansara móðurmál lærdi hann sum ungur ru menskt, franskt og he braiskt, seinni russiskt og jiddiskt. Hann tyddi, úr upp runamálunum, m.a. Shakes peare, Mandelsjtam, Apolli naire og Valery Hóast hesar sjáldsomu gávur, og hóast hann fekk undanvind sum skald (hann fekk fleiri týskar bókmenta virðislenir), fekk Celan ein tungan lívsveg. Hann bú settist í Paris í 1948 og livdi m.a. av at undirvísa og um seta. Men, sum Felstiner tekur til, hansara heimland var nóg illa ul meira, hann vendi sær til ein týskan lesaraskara, sum hann ikki hevði álit á, og í Fraklandi har hann búði, var hann ikki virdur. Hann giftist við lista kvinnuni Gisele Lestrange Fyrsti sonurin doyði fáar Hóast nógv er skrivað um skaldskapin hjá Celan, hevur lesarin til fyri fáum árum síðani ikki vitað nógv um søguna aftan fyri hansara yrkingar. Men i fjør kom út bók eftir John Felstiner, har ein hópur av upp- lýsingum er at finna um lívið hjá Paul Celan dagar gamal, og Celan yrkti eina hjartaskerandi „gran skrift" um hendingina Skaldsins royndir at koma persónliga á tal við fyri myndir sum Martin Buber og Martin Heidegger eydn- aðust ikki væl. Fjálgari var vinskapurin við Nelly Sachs. Men Celan píndist av tí nýggju týsku antisem iusmuni, og ein púra høp isleys plagiat-skuldseting nett fast. Djúpast lá helst ein skuldarkensla um. at tann ódnin, sum hevði beint fyri mammu og pápa hansara hevði eirt honum sjálvum A páskum 1970 leyp hann av eini brúgv og druknaði í ánni Seine. Líkið var funnið tann Í. mai av einum út róðrarmanni. Ahugin fyri hansara yrkingum er bara vaksin síðani John Felstiner: Paul Celan: Poet Survivor, Jew. Yale University Press. 1995. 258 krónur Hanus Andreassen