leygardagur 24. mai 1997síða 20

arbejdet. — og tilsvarende vedrørende religiøsiteten over for både brødremenig- hedsfolk og andre stærkt re- ligiøse. Men han diskuterer det ikke, for hvis arbejds- mændene virkeligt tidligt var blevet overbevidste so- cialister, så måtte de af ideo- logiske grunde være kom- met i konflikt med andre stærkt troende. Så netop disse iagttagelser af JD kunne jo støtte min opfat- telse af, ar arbejderne kun í deres daglige virke, men ikke i deres hoved og iden- titet endnu var egentlige ar- bejdere før i 1930erne En anden gruppe. jeg ger- ne ville have set nøjere ana- lyseret og forstået er ar- bejdsgiverne. Var de nu helt så hårdhjertede, som bogen ofte giver indtryk af, eller var de barske netop i de konfliktsituationer, hvor »Enigheden« og »Fylking« nødvendigvis måtte slå i bordet for at vinde frem- gang for netop deres ønsker. Konflikter afkaster altid meget og skarpt tilskåret kildemateriale, mens de mange sager, som gled i dagligdagen uden proble- mer, ikke i samme omfang afkaster materiale til efter- tidens historikere. I hvert fald viser JD flere steder, at kapital og arbejdere sagtens kunne arbejde positivt sam- men, fx omkring etablerin- ger. af kulminen Enhver god bog rejser flere spørgsmål end den be- svarer, således også Dals- gaards. Dog virker det som om det vældige materiale og de mange detaljer hos forfatteren Jóannes, næsten har taget magten fra viden- skabsmanden Dalsgaard, så han ikke har haft tilstræk- kelig tid og overblik til at forsøge sig med nogle kvalificerede bud på de mange spændende proble- mer, han synliggør i sin bog, men ikke bearbejder Uttan fyri høvudsgongina í kolanáminum í Rangábotni ein vetrardag í 1939 Roser har torne Den foreliggende afhand- ling var ikke oprindelig for- muleret og fremlagt som en akademisk afhandling, men som en folkelig bog til og om arbejderne og andre godtfolk í Tvøroyri såvel í hårde tider som i bliden bør Som sådan er det en fin bog og fortjener den rødeste rose, for den er også skrevet med indlevelse og hjerte- blod Men alle roser har torne De kom frem, da jeg be- gyndte at anvende den aka- demiske målestok og satte den faglige lup for øjet. Men bemærk, at jeg ikke fremhævede fejl; jeg efter- lyste flere vinkler på stoffet og dybere analyser, især ud fra rimelige sammenlignin- ger. Med Jéan Pauli Joen- sens arbejder om Tvøroyri og Jóannes Dalsgaards foreliggende bog skulle man tro, at alt var sagt om denne trods alt lille by. Men nej, vi savner stadig en grundig analyse af de politiske forhold og den politiske udvikling i byen Så når se lærde herrer forhåbentlig sent bliver emeritusser, så ligger der her en stor opgave og venter. Til slut: der skal ikke her- ske tvivl om, at havde jeg siddet i bedømmelsesudval- get, havde jeg også som mine lærde kollegier dér antaget bogen som akademisk afhandling og indstillet Jóannes Dalsgaard til Ph.D. graden — og der tilføjet: Et velførtjent tilykke Jóannes Dalsgaard: Fylking 75 ár - nakrar hugleiðingar Í dag 24. maí 1997 er ein merkisdagur í føroyskan lær dómssegu., nú landsskjala vørdurin Jóannes Dalsgaard verjir doktaraðtgerð sína á Fróðskaparsetn Føroya. Aðr ir ritgerðir eru skrivadar an fólki. sum hevur havt okkurt tilknýti til setrið, men allar eru vardar á øðrum lærdum stovnum. Hetta er fyrstu ferð eitt verk á hægsta akademíska stigi er vart í Føroyum Undan Jóannesi sat Páll J Nolsøe, ið doyði í fjør 87 ára gamal, í starvinum sum landsskjalavørdur í mong ár og hann legði úr hondum tær mongu vælkendu bækurnar um føroyska siglingarsøgu Tær eru í nógvum heimum og verða nógv lisnar. Alla staðni har tú kemur og talan fellur niður á skip, taka menn til siglingarsøguna. Undan honum var Anton Degn á skjalasavninum, eisini hann skrivaði søgulig verk, um fiskiskap og monopolhandil og so bóndabókina Førske Kongsbønder, sum átti at ver- ið prentað uppaftur við rætt- ingum Starvið sum landsskjala verður er bæði eitt umsiting- ar- og eitt granskingarstarv Umsitingin er tað dagliga ar- beiðið, sum skal gerast, fyri at fáa stovnin at fungera Men landsskjalaverðarnir hava eisini til fulnar røkt granskingarskyldu sína Doktararitgerðin hjá Jóann- esi er tað seinasta avreks- verkið ' Landsskjalasavnið er eitt gullnám hjá søguhugadum fólki. Tað er væl skipað, og starvsfólkið veit framúr væl skil á øllum tilfarinum, har er. Og tað, sum ger skjala- savnið uppaftur virðismikl- ari er tað framúr góða sam- skifuð við rikisskjalasavnid og Landsskjalasavnið í Keypmannahavn, ið eru tey søvn umframt Landsskjala- savnið, ið eiga mest av til- fari um føroysk viðurskifti sostatt Fylking 75 ár er søgan um arbeiðsmannafelagið á Tver- oyri. Felagið bar tey fyrstu árini danska heitið Enighe- den, men skifti navn í 1932 til Fylking. Tað fyrru tíðina var tað bæði arbeiðsmanna- og handverkarafelag, seinni stovnaðu handverkararnir felag fyri seg. Enigheden varð stovnað í 1915 og fylti sostatt 75 ár í 1990, og tað er í tí viðfangi, at Jóannes Dals- gaard er biðin um at skriva søgu felagsins. Tað var heppið, at ein søgufrødingur varð settur at skriva hesa søgu. Vit hava ein hóp av »søgum« um bygdir og fyritskur og fel- agsskapir. Ikki eitt ilt orð um tað. Eitt stórt arbeiði er lagt Petur Martin Rasmussen ammælir niður í tær og har er hópur av hentum upplýsingum at finna. Men tað eru ikki bygdar upp sum søguligar ritgerðir, tað er einki útsýni í teimum, hvørki uppá tvørs ella aftureftir. Tær vånalig astu eru ikki annað enn ein rúgva av tilfari, sum er skrumlað saman - ofta helst í skundi Straks við at hyggja at innihaldsyvirlitinum síggja vit, at høvundurin hevur gingið aðrastaðni enn á heimabeitinum á Tveroyri. Útsýnið aftureftir røkkur 200 år, og gongur til idnadarkoll- veltingina - livskor og sam- felagsbroytingar i Europa frå 1750. Og soleiðis eisini upp á tvørs allan vegin gjøgnum bókina - útsýnið til tað, sum hendir í løndunum uttan um okkum. Hetta ger bókina til hent amboð í allar alheims- gransking av verkamanna- rørslum og felagsskapum. At bókin er skrivað á føroysk- um er sjálvsagt ein forðing, men ein stuttur samandráttur á enskum hjálpir til at gera vart við hana. Eisini útsýnið aftureftir í Føroyum er tikid við, lisv- korini í 18. og 19. eld. Og somuleiðis lítur høvundurin gjøgnum alla bókina til síðis og nevnir, hvat hendir aðra- staðni í landinum. Tað er so- leiðis tað skal gerast uttan at missa málið Fylking, úr eyg- sjón. Doktararitgerð Ein doktararitgerð er og skal verða eitt íkast í alheims gransking, og tað er bókin hjá Jóannesi. Men í og við at hon vidger eitt førøyskt cvni, er hon ein týðandi steinur í tí varðanum, sum eitur føroysk søgugransking. Og tað er ik so lind, vit fáa við av tí, sum hendir aðrastaðni í Føroyum og sum fekk tydning fyrr alt landið, serliga um arberðara felag. Men eisini mangt ann að. Og her er at nevna tað sostalistísku rørsluna og Javnaðarflokkin og odda mann hansara tey fyrstu fjør uti árini P. M. Dam Umframt Fylking verður eisini systurfelagið Fiskept gernes Fagforening havd á máli. Og sjálvsagt tá ið ar- beiðarafelag verður vidgjørt, fáa vit eisini ein hóp av vita um mótpartarnar, arbeiðs- gevararnar, men sjálvsagt mest sæð frá arbeiðara síðu Høvudsuppgåvan er fak- felagsstríðið um lønar- og onnur skipað viðurskifti Greitt verður eisini frå fyn tókum, sum arbeiðararnir sjálvir settu á stovn. Greitt verður gjølla frå kolavinnuni, eisini undan Arbeiðsmanna Kolavirki, Arbeidsmanna Trolaravirki (AT) í fleiri um- fórum, Tvøroyrar is- og fil- étvirki, P/f Tvøroyrar Flaka- virki 0.s.v. Snøgt sagt alt sum eitur vinnulív á Tvøroyri verður vidgjørt. Og har mugu vit minnast til, at hetta var virknasta vinnulívsbygd i Føroyum. Og tað verður ti ein stórur partur av Føroya vinnulivssøgu, sum verður havdur á lofti Tað er einki at taka seg aftur í, at eingin bygd er so spennandi granskingarevni sum Tevoyri. Og her er til- far til nógvar ritgerðir eftir Fiskagentufelagið er líka so áhugavert sum arbeiðs- mannafelagið. Reiðaravirk- ini hava uppiborið eina kann- ing fyri seg. Alt tað fólkið, sum kom higar at arbeiða og fyri ein part at búseta seg með alla hevur sett sær djúp spor. Sagt verður her á staðnum, at meðan fólkið í Trongisvági og í Froðba talar sítt egna suðuroyarmál, so líkist málið á sjálvum Tveroyri burturúr, so nógv er tað blandað við nógv ymisk bygdamál. Fyri nøkrum árum síðani skipaði lærdi háskúlin í Upp- sala fyn eim norðurlendsk in kanning av broytingum sum hendu í strandabygdun um, tá ið fiskivinnan tók seg upp. Undimtaði var við í hest kanning, men av nógvum øðrum arbeiði. fekk eg ikki stundir at:gera tað liðugt Men so mikið kann sigast, at tað, sum hendir í hinum norðurløndunum er ikki ólíkt tí, sum hendir hjá okkum. Og aftur her er Tvøroyri ein upp løgd bygd at kanna Jóannes hevur eitt kapitul hann nevnir »Meira byur enn bygd« og vísir á ymiskt. Her kann nevnast, at medan alt fólkið onkursvegna livdi av jørdini upp ul umleið hálva 19. eld er myndin so fjøl broytt sum í nøkrum býr eftir aldarskifti. I 1911 eru á Tvør oyri maskinmeistarar, skip arar, stýrimenn, sjálvsagt bæði mannfólk og konufólk, sum arbeiðir í fiskivinnuni, her eru bátasmiðir, bakarar, hékbindari damuskræddarinnur, dansi vertur, distriktslækni, kram- bagentur, fyrbøtarar, fyr- passari (konufólk), gartnari, handverkarar, handilsbetj- entar, handilsfulltrúar, hot- elvertur, hovmeistarar, ljós- móðir, koksmat, skrivstovu fólk, keypmenn, lærarar, matrósar, politistur, post- avgreiðslumaður, riggarar, seglmakarar, skósmiðir, skræddarameistarar, smiðir, snikkarar, = gréthøggarar, seymikonur, tannlækni, tim burmenn, ursmiður Sakni partapolitisku F sakni eina umrødu av ti partapolitisku gongdini í hes- um tíðarskeiðinum. Javnað- arflokkurin og aftan fyri hann fakfelagsrørslan tók fjórðingin av atkvødunum frá Sjálvstýrisflokkinum í 1928. Umframt ta sosialist- isku hugsjónina hevur uttan va ónegd við politisku toganina millum Sambandið og Sjálvstýrið gjørt sítt til hetta úrslit. Aðrastaðni stóð javnaðar- rørslan í andstæðu til kirkj- una og kristindómin. Eg veit ikki nógv um hetta, men tað er líkt til, at nakað av javn- aðarfólki tók við Brødrasam- komuni og onnur við Heima- missi6nini. Hetta vóru bert nakrar hug- leiðingar í samband við verj- una av ritgerðini. Eg havi havt tað gleði at hava fylgt eitt sindur við gerðini av hes- um verki. Tað er at fegnast um, at tað er liðugt, og tað er væl úr hondum greitt. Til lukku Jóannes við einum valaverki. P. M. Rasmussen