leygardagur 9. august 1997síða 10

10 tíðindablaðið S0S5.7 Nr. 149 — 9. AUGUST 1997 Rættarsamfelagið í USA og McCarthyisman Í roynd at verja grundlógin grundleggjandi rættindini, t hava politiska åskodan, at mótmæ Da hins einstaka at virka, at stólunum. Fyrsti partur er lýsin Demi eru síðani har tað amerik sippið viðvíkjandi trygd hins einstaka. USA form ng, ið kallast the De- claration of independence Það, vit frægast kenna úr henni er ...all men are cre- ated equall... síðani verða nøkur grundleggjandi rætt- indi hjá menniskjanum nevnd. Greitt er eisini frå, hví teir 13 statirnir, ið tá vóru, framdu kollvelting Í 150 ár vóru sera nógvir evropearar fluttir til lovaða landið Amerika. Hesi vildu hava politiskt sjålvrædt, harnæst hevði bretska tingið gjørt lógir soleiðis, at amer- ikanara ikki kundu kappast við teir. Harumframt ætlaði bretland at áseta skattir í Amerika. Hetta var lætt at samtykkja. tí tey 13 hjá- londini (statirnir) vóru ikki umboðað í tinginum. í 1774 5 iðus gin øldi 1 góðtikin, um so var helt seg burtur landa vidurskiftun t var ikki góðtikið av Bretsku stjórnini, og endaði so við áðurneyndu yvirlýsing Hetta hevði eisini við sær, at statirnir fingu hvør sína grundlóg, politiskt vald meir jarðargki og ymiskar sosialar fylgir. Kortini stóð- ust nógvir trupulleikar í byrjanini. Av frælsiskrig- num var stór uttanlanda- skuld komin, eingin markn- aður var fyri vørunum har- umframt tók klandur seg upp millum støku statirnar Afturat hesum var stór in- flasjón vegna óstýrdan val- utapolitikk. Skuldi kollvelt ingini verða lív lagað, mátti meir miðvíst samstarv í gongd millum statirnar, ti undir krígnum móti bretum, tå ið allir høvdu staðið sum ein, vóru teir sterkir. Hetta ið sær, at umboð hevði so v I78( g árið eftir grundlógin smíðað. Tó, vór u ymiskir trupulleikar, tí vi grundlógin: ynsktu menn, at styrkja um tjóðskaparliga samleikan við at økja um valdið hjá sambandsríki num uttan at vera tvørligt fyri áhugamál hjá staunum Ei heldur var tørvur á einari nýggjari yvirvøld, ið kúgaði einstaklingin, umframt hett- a skuldu allir 13 statirnir og fólkið í teimum góðtaka nýggju grundlógina 4 Amerikanska ndlógin jrundlégin var skrivað 1787, og í nógvar mátar var hon kollveltandi. Um hetta mundið vóru flest øll lond stýrd av einaræðisharrum og/ella kongshúsinum. Fyri tað fyrsta fekk tú eitt stýri, har fólkið sjálvt slapp at velja síni umboð inn á ting, og at valdið var firrað. Her r ásett eitt trýbýti av vald vdi inum har ungið var logge andi, forsetin utinnandi og dómsvaldið dømandi. End amálið var fyrst og fremst at skapa a møre perfect uni on. Hóast hvør statur fram vegis var “óheftur" skuldu lógirnar í einstøku statunum halda seg innanfyri teir karmar, grundlógin álegði teimum. Tí var eisini ein hægstirættur settur, sum kundi døma, tá tað snúði seg um trætur millum tveir statir, og tá ivamål var hvørt grundlógin var rætt tulkað í statinum. Rættur hins einstaka er fyrst 'og fremst lystur i The bill of Rights. Hetta eru tey fyrstu 10 eyk- agreinirnar (amendments) id eru settar afturat grund- lógini. Í greininum 1 - 8 er frælsi og rættur hins ein- staka nágreiniliga lýstur. M a. er talu -, skrivi -, átrún- aðar -, samkomu -, og ogn- arrættarfrælsi lýst. Tú hevur rætt at verða tryggur sum a beint eftir seinna heimsbardaga, breyt amerikanski staturin tey mest að sum amerikanar helst vilja vørumerkja seg vid, nevniliga rættur la, at vera tryggur og vardur av dóm- g av bakgrundini hjå amerikanska samfelagnum og grundlógini. anska rættarsamfelagið hevur havt trupulleikar at liva upp til prin- p r v t g tað almenna hevur ikki loyvi at blanda seg uppí, hvat tú sum pri pers. gert innanfyri egnu fýra veggir... Tú hevur krav uppá skjóta almenna rætt argongd við óvildar dómar um og nevningum. Gr. 9 - 10 eru um statin motvegis stjornin! Í USA er lóggávutingið kongressin býtt upp í tvey kømur. Senatid, við 100 limum, 2 fyri hvønn stat, og umboðsmannatingið við 435. Hetta tal er heft at fólk- atalinum. Senatorarnir sita 6 ár í senn, meðan tey í um- boðsmannatinginum eru eitt 2 ára skeið. Tó er 1/3 av senatinum til val annað hvort ár. Fyri at eitt lógar- uppskot skal koma igjøgn- um, fer tað fyrst til viðgerð- ar í báðum kømrunum, har tað skal góðkennast av báð um. Tað mest kollveltandi við grundlógini var, sum áð- ur nevnt, tríbýtið av valdi- num. Amerikanarar nevna 5 fø 7 I. partur Mótmælisgonga í Lond- on móti deyðarevsingini av italiumonnunum Sac- co og Vanzetti. Utheim- urin og nógv í USA mót- mæltu dóminum av teimum báðum, men kortini vórðu teir av- rættaðir í 1927. Seinni - í 1977, vóru teir fridømdir í rættinum í Massacu- setts tað eina checks and bal- ances skipan har tingið, for setin og dómstólarnir hava evga við hver øðrum. Skip anin er eisni uppbygd so, at hver av hesum ikki fær ov stórt vald. Myndin niðanfyri vísur rættuliga væl býtið Tey líttu Eitt tað fyrsta tú varnaist í amerikansku skipanini var, hvussu stórur munur tað var á svørtum og hvítum. Frá fyrsta januar 1863 vóru allir trælir lýstir fríir at verða av Abraham Lincoln. Tá ið a- merikanska borgarakríggið endaði í 1865, var træla spurningurin loystur, men harafturímóti kom nekara- spurningurin. Hvat skuldi verða av teimum svertu Kongressin í Washington samtykti, hóast mótstøðu frá forsetanum Tennesce Johnson, at seta eima grein afturat grundlógini. Tann sonevnda 14. eykagreinin Her stendur m.a.“... eingin H