leygardagur 9. august 1997síða 11

Nr. 149 — 9. AUGUST 1997 tíðindablaðið >“ 1 Nr. 149 - 9. AUGUST 1997 > — + . joindabladf0 eee statur kann. taka lívið av nøkrum, frælsi ella ogn, utt an at tad er í tråd við lógina; heldur ikki kann nakar verð a noktaður javnari vernd av lógini innan fyri øki;” Við" ødrum orðum eru øll líka fyri lógini. 15. eykagreinin, ið var samtykt 1870. stað festur; "Rættin at atkvøda kann ikki noktast nøkrum borgara ella avmarkast hjá nøkrum borgara... vegna ættarslg húðarlit — ella fyrrverandi = tænastukor Lógirnar eru greiðar, treyð ugt so feyndu tær í gerand isdegnum ikki um øll Líka, men skild sundur! Í 1890 saksøkti litti Plessey eitt jarnbreytafelag. Hann ynskti at rasususkilnaður á jarnbreytunum var dømdur ólógligur at verða. Hægsti- rættur staðfesti, at rasu- skilnaður var í lagi, tí hóast rasuskilnað vóru øll líka Hóast tað stendur fyrst í grundlógini all men are created equal... Hægstirætt ur nevndi tað "seperate, but equal..." Hetta gjørdist síð ani herrópi hjá teimum hvít u, hverja ferð tey littu gjørd u uppreistur ímóti skilnað arlógunum. Treyðugt so, at- kvøddi ein dómari ímóti rasuskilnaðarlógunum Hann segði eftir dómin “Okkara grundlóg er lit blind; hon veit einki um stættir av borgarum og finn ur seg ikki í slík um. Viðvíkjandi borgarligu rættindunum eru allir borg ara líka fyri lógini. Hin ning asti er sterkasti javnlíkin Hóast rætturin staðfesti skild sundur, men líka var veruleikin heilt ødrvisi Svørt fingu altíð tey ring | Fi % | Få H % | i Fi H 8 N Ff H os + r Í H UN , 8; 2 : r % i …” H - i + ; 3 #3 FÅ 4 í iss“ Á Ys, , /£ 3 133 ÁR i 2 FS, Fr FjEa % % A 5 FIS Á ANN 2? 7 % á % 3 VV EF VALI F/N % 248 VON g F x % 3 ss 3 + + ; % Va "AMR Á F + % % eN% % % i PI hd, — SV VEN F; / % % AN 13 + 4 % % AV X astu plássini, og vóru út skotini í samfelagnum Nógvastaðnis í Suðurstatu num vóru tey ikki góðtikin, sum menniskju og nógv dripin av gstari manna múgvum. Serstakliga er tað Ku Klux Klan, ið stendur á odda fyri hesum Atkveðurætturin! Viðvíkjandi atkvødurætt num hjá teimum svertu kunnu vit siga herlt stutt at næstan ongin fekk henda T.d. sigst tað at ein útbúgvin svartur maður frå læristovn inum Harvard, søkti um at verða upptikin á valli stanum í Missisippi. Her júst sum nógvastaðnis í Suðurstatunum, nevndar vallógir. Her skuld u fólk prógvað, at tey dugdu at lesa og skriva. Uteftir virkar hetta møguliga sum eitt rímuligt krav, men lógin var tó nýtt á grovasta hátt mótvegis svørtum. Hesin unglingi frá Harvard skuldi til kunnleikar roynd. Fyrst skuldi han lesa ur bibliuni, síðani grundlógini hetta gekk framúr væl. Síðani var hann biðin um at lesa á lat- íni og greskum. Maðurin var væl lærdur, so hetta var ongin trupulleiki. Embætis- maðurin gjørdist so firtin at hann tók eina rokning frá kinverskum vaskaríið, og bað unglyngin siga, hvat stóð á henni. Svarti maðurin tók rokningina og kannaði voru Sø tey kinversku teknini. Alt enda segði hann Her stendur at tit hvítu vilja á íkavæl ikki geva mær at kvødurætt “Jim Crow" lógirnar Dømini omanfyri bera týðu ligt boð um, at hóast tey Den udøvende magt | PRÆSIDENTEN | , . 2 , LO ” ; ø” fm %+ >% 5 i 2 Fi ps A Vw F pr Á 4 N FJ 5 , + i FE præcedens mme % , % love kan gæs et indhold, der ikke mukgger en højesteretsiolkning svertu eru líka væl tryggaði í grundlógini sum tey hvítu snúgva mynduleikarnir seg undan. Tað er greitt at se- perate, but equal ger mis- mun á fólki og serligu at kveðulógirnar eru jú til fyri at tryggja teimum hvítu borgarliga ræði. Hava tey svertu ikki atkvødurætt nýtast politikarnir heldur ikki at vísa teimum ans og arbeiða fyri teimum. Nevn ast kann eisini, at i 1940 vóru 600.000 svørt í Missi sippi og umleið 1000 av hesum atkvøddu á valinum Lógirnar sum tey svertu vóru undir verða í manna munni nevndar "Jim Crow lógirnar. "Jim Crow" merk ir kráka, og er vanliga nýtt um svørt. (Komi seinni í viðgerðini inn á rasu- spurningin) Politiska morðið á Sacco og Venezetti 1920 vóru italiumennirnir og Sacco og Venezetti tiknir og åkærdir fyri morð á tveir menn í Massachusetts. Teir vóru saman við uml. 6000 ødrum innflytarum tiknir sum lidur í eini politiskari útreinsan. Tey flestu vóru víst úr landinum. Men Sac- co og Vanzetti vóru dømdir sekir og skuldu í eletriska stólin. Tað, sum sereyð kendi hesa rættargongd, var at próvtilfarið var at kalla nærum onki, og tað tykist sum rætturin legði meir í teirra poitisku áskoðan Hesir báðir vóru anarkistar og noktaðu í síni tíð at gera hertænastu. Her er rætturin í stríði við greinina, sum sigur, at einhver er ósekur til tað mótsatta er prógvað. Hesir vóru dømdir á sera lítlum grundarlagi, og av #1) »Independendence Hall« í Philadelphia har sjålvstyrisyvirlysingin »The Decla- ration of indenpendence« vard undirskrivad i 1776. Bygningurin vard gjørdur i årunum 1731-1751 og er i dag søgusavn rættaðir 1927. Hetta var eitt politiskt morð. Konserva- tiva USA kundi ikki hava anarkistar, sum noktaðu at gera hertænastu. Her brýtur rætturin í grundini fleiri greinar í grundlógini. Tað er m.a. talu - og skrivifrælsi, ið her er brotið. Utheimurin lat ikki dómin fara ósagdan aftur við borðinum, men mótmælisgongurnar hjálptu einki. Í USA vóru nógv kend fólk m.a. rithøvundar, sum gjørdu ein bólk, ið mótmælti at hesir vóru deyðadómdir. Øl tey, ið FBI vistu mótmæltu, vórðu skrásett og fingu hver sína “saksmappu." Her vóru m. a. rithøvundarnir Sinclair Lewis (1885-1951), id fekk nobelprísin í bókmentum 1930. Theodor Dreisner (1871-1945), John Dos Pas- sos (1896-1970) og Doro- thy Parker (1893-1967). Felags fyri øll hesi var eis- ini, at tey høvdu eina stóra saksmappu hjá FBI og nær- Checks and balances skipanin í USA. Her sæst tríbýtið av valdinum og sdambandið millum stovnarnar. Hver er óheftur og virkar sum ansingarstovnur hjá hinum um alt tey gjørdu var skrásett. Hesi vóru antin nevnd kommunistar ella "fellow - travellers.” Hetta er eisini greitt brot á greinar í grundlógini, tí tú hevur loyvi at savnast og friðar- liga mótmæla gerðir, stjórn- in og rætturin fremja uttan, at tú verður alment skrá- settur. FBI hevði heldur ikki loyvi at savna saman tilfar um fólk, vegna teirra fólka- ræðisliga hugburð. Her er talu-, skrivi-, og samkomu- frælsi skert. Tað stendur nevniliga onki í grundlógini um, at tú m.a. skalt hava politiska hugburð innanfyri ávísar karmar. Tvørturi- móti 50 ár aftaná at Sacco og Vanzetti vóru avrættaðir vóru teir í rættinum í Mass- achusetts fridømdir frá øll- um ákærum... Sakin um Oimsted Sakin Olmsted vs. United States gekk fyri seg í 1928. Olmsted var stevndur fyri rættin, ákærdur og dømdur fyri ólógliga at innflyta, eig- a og selja rúsandi løgir. Tað, sum sereyðkendi henda dóm, var hátturin próvtilfar- ið var fingið til vega. FBI hevði nevniliga avlurtað tel- efon hansara. Kjakast kann um hetta var í tráð við grein 4 í the Bill of Rights, tí har stendur the right of the pe- ople to be secure in their persons, houses, papers and effects, shall not be violat ed, and no warrants shall issue, but upon probable cause, supported by oath or affirmation, and particu- larly describing the place to be searched, and the per- sons or things to be seized Tað er her spurningur um tað almenna ikki óbeinleiðis brýtir hesa grein, tí tú ert jú ikki tryggur í tínum heimi um løgreglan fær loyvi at avlurta telefonina, - persón- liga trygdin verður her mun- andi skerd. Tá hetta mál var stevnt fyri hægstarætt, bleiv fyrri dómurin staðfestur. Hægstarættardómarin Taft helt nevniliga ikki, at grund- lógin bannar telefonavlurt- ing, tí her var ikki talan um rannsøkn ella at leggja hald á nakað (seizure), og ongin hevði brotið inn í húsið ella kontórið hjá Olmsted. Taft hevur í hesum dómi valt at sæð burtur frá, at telefonin og telefonavlurting ikki var til, tá grundlógin var skriv- að. Hesin dómur ger bein- leiðis, at privatlívið verður skert, av tí at tað verður lóg- fest (legaliseret) at avlurta telefonir. Hesin dómur er ivasamur, tí framferðar- hátturin og ætlanin við the Bill of Rights verður óbein- leiðis brotin, tá tað almenna kann avlurta tína telefon. Tá ert tú ikki heilt tryggur í tínum heimi.