týsdagur 12. august 1997síða 7

8 tíðindablaðið +. Rættarsamfelagið í USA og McCarthyisman -.... Í roynd at verja grundlógina beint eftir seinna heimsbardaga, breyt ameri- kanski staturin tey mest grundleggjandi rættindini, tað sum amerikanar helst vilja vørumerkja seg við, nevniliga rættur hins einstaka at virka, at hava poli- tiska áskoðan, at mótmæla, at vera tryggur og vardur av dómstólunum. Fyrsti partur er lýsing av bakgrundini hjá amerikanska samfelagnum og grundlóg- ini. Dømi eru síðani har tað amerikanska rættarsamfelagið hevur havt trup- ulleikar at liva upp til prinsippið viðvíkjandi t nd úr Suðurstatunum SONJA JÓGVANSDÓTTIR I 1948 vóru røddir frammi ið tosaðu um at banna kommunistaflokkin í USA, g flest allir limir í nevnd- ini, ið hevði vid ó-amer!- kansk virksemi vóru fyri hesum. Teir samdust um at ákæra 12 limir í kommu- nistaflokkinum fyri saman- svørjing við atliti at tosa fyrr einari kollvelting (conspir- acy to advocate). Kommu- nistarnir høvdu nógvar marginalar ímóti sær. Nevn- ingasamansetingin var und- runarvernd ti, hon avspegl- aði ikki fólkasamanseting!- na. M.a. vóru svørt, arbeið- arir og fåtøk ikki umboðað Harumframt var ein nevn- ingur, ið kanska ikki var heilt óvildaður. Hesin heyði skrivað bók, ið kallaðist Vit mugu berja kommunismuna til avlívis. Dómarin hevði eismmi ofta úttalað seg sera anti-kommunistiskt, bæði áðrenn og meðan rættar- gongdin fór fram. Tað vóru hópin av vitnum, sum vóru fólk aktvøda í statinum Lousiana. Tað var ikki fyrr enn aftan á borgararættarlógina í 1964, at tú fekst slíka hóast tey littu alment høvdu havt atkvødurætt síðani borgarakríggið fyrrverandi kommunistar og fólk FBI hevði flættað inn í kommunistafelags- skapin. Hesi søgdu, at tey innanfyri flokkin høvdu lagt dent á at fella stjórnina við valdsnýtslu. Kommunistar- nir vardu seg við at vísa til hvat floksskráin segði, nevniliga at tey ætlaðu at vinna val fólkaræðisliga, og síðani føra sosialismu i USA, heilt i tråd við fólka- ræðið og grundlógina. Eitt annað vitni, fyrrverandi kommunisturin Louis Bun- denz, segði, at tå ikki kundi lita å uttalilsi hjå einum kommunisti, tí hesi vendu altid sannleikanum og tal- aðu í líknilsum. Tí var al- neyðugt at síggja burt frá øllum, kommunistarnir vardu seg vid. Rættar- gongdin var eisini ofta nerv- að av, at dómarin gav teim- um åkærdu ella sakførarum teirra stuttar fongsulsrevs- ingar fyri at vanvirða rættin. Áðrenn nevningarnir skuld- u geva teirra Utsøgn av rætt- armálinum vísti dómarin teimum á, at har klárt var framkomin ein vandamikil støda (clear- and -present danger situation.) Dómarin hevði við hesi útsegn í grundini longu dømt í mál- inum. Nevningarnir søgdu kommunistarnar vera sekar Teir fingu S000$ í bót og 5 ára fongsulsrevsing. Aftaná at hægstirættur heyði stað- fest dómin, vóru fleiri kommunistar ákærðir. Tá ein tid var liðin, vóru fólk ákærd fyri at verða komm- unistar. Nøkur ár seinni steig eitt vitni fram og segð- i, at FBI hevði sagt teimum hvat teir skuldu siga, fyri at fella kommunistarnir. Hetta vitnið var stevnt og dømt fyri vanvirðing av rættinum, men fongslaðu kommunist- arnir fingu ikki sakina upp- afturtikna. Hetta var sagt verða ein samansvørjing millum vitni og innistongd- ar kommunistarnar Her eru fleiri grundlógar- brot framd í rættargongdini móti teimum ákærdu kommunistunum. Fyri tað rygd hins einstaka fyrsta var neyningasaman setingin undarlig, ein nevn ingur var kommunistahat ari, tessvegna innhabilur Dómarin úttalaði seg anti kommunistiskt fleiri ferðir og tá nevningarnir skuldu fara at avsiga dómin, ávirk- aði dómarin teir. Tað er eis ini greitt, at FBI hevði inn savnað “vinarlig" møguliga følsk vitni. Utsøgnin hjá tí eina vitninum ber greitt boð um tað. Her kunnu staðfest- ast fleiri brot á rættargangs- lógina, og tó varð sakin ikki uppafturtikin Tá fólk seinni verða tikin, tí tey eru kommunistar, er tað greitt brot á fyrstu grein- ina í Bill of Rights, tí tað er m. a. talu og trúarfrælsi í USA. Her átti tað almenna at verið drigið til svars fyri brotini á grundógina, men hetta var ikki gjørt. Tvørtur- ímóti. Var tað nakar, ið tal- aði at, varð hesin merktur “soft on communism" ella “fellow - traveller.” Her er Nr. 150 — 12. AUGUST 1997 íbirt ein ånd ringrås, ið er sera torfør at bróta upp úr. Í hesum dóminum og partvis ti um Sacco og Vanzetti síggja vit at stjórnin setur nakrar karmar fyri. hvat tú kanst hugsa og gera. 50 leingi tú heldur teg innan fyri karmarnar, sum jú ikki eru í grundlógini, er í lagi Tú vart jagstraður so skjótt tú breyt úr karmunum, ella at tú stóðst uttanfyri. Olm sted sakin var eitt fordømi fyri, at telefonavlurting var loyvd og var fullgott próv tilfar. Hægstirættur metti ikki at gingið var ov nær privatlívinum. Sacco Van zetti sakin var eisini dómi um at prógvast skuldi ikki nágreiniliga at tú vart sekur, hóast hetta stendur nágrein iligt í grundlógini. Tað tykt ist meir sum hesir skuldu prógva, at teir vóru ósekir Sakin um kommunistarnar vísti eisini greitt, at rættar gangslógin ikki var nágrein liga fylgd. Sæd var burtur frá at ein neyningur og møguliga eisini dómarin var ógegniur, og at vitni Var falskt. Dómini um tey svørt u undir "Jim Crow” vísur eisini hvussu rættarsamfel agið tolererar mismum á fólki og at øll ikki eru líka fyri lógini. Hesi dómini visa tí rættuliga greitt. at rættar skipanin hevur havt nakrar trupulleikar at tryggja hin einstaka mótvegis statinum McCarthyisman og McCarthy Fyri at kunna lýsa bak grundina hjá McCarthyism uni er neyðugt at:allýsa ism una so dånt og kanska siga eitt sindur um persónin Mc Carthy. McCarthyisman og persónurin McCarthy mugu røknast sum tvey fyribrigdi McCarthy legði navn til kommunistajakstranina, ti han brúkti hana sera nógv Men at siga hann var upp havsmaður ul hana McCarthyisman er samlík við persónin er, efur minum tykki, skeivt. McCarthy kom úr statinum Wiscoun sin. Hann var útbúgvin sak førari, var dómari frå 1938 46. Í hesum tíðarskeiði var hann eisini eitt skifti í heri num, uttan tó at gera veru liga hertænastu. McCarthy var valdur senatorur 1946, frå hann kom í senatið til 1950 var hann sera lítið virkin í senatinum. Um hett a mundið fór hann at hugsa um komandi valstríðið. Av tí at hann var sera illa um tóktur í USA, noyddist hann at finna okkurt gott valagn og at Hetta gjørdist kommunism an, sum fólkið ræddust sera nógv. Tí, legði hann kom andi árini alla sína orku í at vísa á, hvussu “"innfiltrerað" amerikanska samfelagið var av kommunistum. Frá ein- ans at hava nýtt kommunist- aræðsluna sum valagn, gjørdist hann heilt bitin av at koma vid påstandum um kommunistiska árinið. Tað vóru fleiri politikarir sum nýttu kommunistaræðsluna og veruliga trúðu at sam- felagið var gjøgnumsúrgað av kommunistum. Tað vóru tó ikki allir so radikalir sum McCarthy. Hansara fram ferðarháttur var at koma við ræðandi utsøgnum um per sónar og felagsskapir, um hesir vóru afturvístir ella prógvaðir ósannir, fann hann nýggjar kommunista sakir, inntil hann 1954 fall Hervið er ikki sagt at Mc Carthyisman doyði út Kommunistabakgrundin í USA undan 1945 Kommunistahóttanin birtist 1917 við kommunistisku kollveltingini í Russlandi Aðrenn hetta var komm unisman bert neynd ein ut opisk hugmyndafreði. Í USA heyrði ríkisstjórnin ilt við at góðtaka nýggja stýr ishåttin, og tað gingu eisini 16 ár áðrenn USA formliga góðtók "nýggja" Sovjet samveldið. Hetta hendi aft aná at Roosevelt var insettur sum forseti í 1933. 1919/20 fóru tær fyrstu útreimsing arnar ímóti "6-amerikansk um elementum” í gongd Um hetta mundið vóru nógv verkfall. Verkfalsleiðararnir vóru fyri tað mesta komm unistar/ sostalistar. Russiska kollveltingin og håpurin av bumbubrestum í USA vóru bakgrundin fyri teirri fyrstu veruligu kommunistafor fylgingunum í 1919/20 Tev. id tíkin vóru, høvdu nga rættartrygd. Um 6000 kommunistar vóru hand tiknir, herav vóru 500 sendir av landinum. Hetta heyði eisini við sær at lógarfest var, hvussu nógvar flytara USA lovvdi inn í landið Verkfallsbann var eisini sett í gildi. Í 20dunum var ann ars sera líuð at hoyra un kommunistar í USA. Het stóðst annars stríð av sosi alum spurningum so sum g innflytara/inn føddum. Vend kom ikki í fyrrenn Roosevelt valdur sum forseti í 1932 Hann laizzes faire politikkinum í 20'u num, legði seg uppí privata arb. marknaðin, tá tað var neyðugt. Ymiskar stuðuls skipanir vóru gjørdar fyr vinnulívið. Grunnar, ið kundu tryggja teimum gomlu og arbeiðsleysu, vor u settir á stovn. Verkafeløg fingu loyvi at virka, somu leiðis tað at fara í verkfall Hesi rættindi vóru eisini nógv nýtt serstakliga áðrenn 2. heimsbardaga. Hetta hevði eisini við sær, at kommunistar og sostalistar stuðlaðu Roosevelt. Tí var politikkur Roosevelts skird ur kommunist-vinarligur Konservativu kreftirnar i umbodsmannatinginum samtyktu, tf at seta The Un American Activities Com ittee of the House of Re presentatives (HUAC) å stovn. Henda nevnd skuldi kanna, at sløg av totaliterum maktum ikki fingu fótin fyrr seg í USA. Hetta var ein verja av grundlógini og teimum amerikonsku meg inreglunum(prinsippunum ) Tí máttu tey alment settu ikki vera limir í felagsskap- um, ið vildu koppa stjórnini Kommunistarædslan gleið nakað í baksýni, tá USA fór uppí annan veraldarbard- aga, og var í samgongu (all jance) við m. ø. "reyda figg- indanum” úr eystri svørt/hvit í varð mótvegis framhald i