leygardagur 23. august 1997síða 18

16 tíðindablaðið Nr. 159 — 23. AUGUST 1997 Rættarsamfelagið í i Í roynd at verja grundløgina beint ef- tir seinna heimsbardaga, breyt ameri- kanski staturin tey mest grundleggj- andi rættindini, tad sum amerikanara helst vilja vørumerkja seg vid, nevni- liga rættur hins einstaka at virka, at hava politiska áskoðan, at mótmæla at vera tryggur og vardur av dóm- stólunum. Triðji partur er víðari lýs- ing av bakgrundini av McCarthyism- uni. „Eru tygum nú, ella hava tygum nakrantíð verið limur í kommunistaflokkinum?“ Hetta var hin fyrsti spurningurin HUAC setti teimum, ið vóru til forhoyr. Mangan var sera torført hjá teimum avhoyrdu at svara spurningunum tí teir vóru so persóniigir, og snúðu seg mangan um vinirnar hjá teimum. HUAC avhoyrdi uml 3000 fólk, herav vóru nógv dema fyri vanvirðing av kongressini ella ,,guilty by SONJA JÓGVANSDÓTTIR Kommunistahóttanin birtist 1917 við kommunistisku kollveltingini í Russlandi Aðrenn hetta var kommu nisman bert nevnd ein ut- opisk hugmyndafræði. I USA hevði ríkisstjórnin ilt ð at góðtaka nýggja stýr- isháttin, og tað gingu eisini 16 ár áðrenn USA formliga góðtók Sovjett- samveldið. Hetta hendi aft- aná at Roosevelt var insettur nyggji 1 association!“ sum forseti í 1933. 1919/20 fóru tær fyrstu utreinsing arnar ímóti "6-amerikansk- um elementum” í gongd Um hetta mundið vóru nógv verkføll. Verkfalsleiðararnir vóru fyri tað mesta komm- unistar/ sosialistar. Russiska kollveltingin og hópurin av bumbubrestum í USA vóru bakgrundin fyri teirri fyrstu veruligu kommunistafor- fylgingunum í 1919/20 Tey, ið tíkin vóru, høvdu onga rættartrygd. Um 6000 kommunistar vóru hand tiknir, herav vóru 500 sendir av landinum. Hetta heyði eisini við sær at lógarfest var, hvussu nógvar flytara USA loyvdi inn í landið Verkfallsbann var eisini sett í gildi. Í 20dunum var ann ars sera líuð at hoyra um kommunistar í USA. Her stóðst annars stríð av sosi alum spurningum so sum svørt/hvit og innflytara/inn føddum Broytingar Roosevelts Vend kom ikki i fyrrenn Roosevelt varð valdur sum forseti í 1932. Hann, mót vegis laizzes-faire politikk- inum í 20dunum uppí privata arb. marknað in, tá tað var neyðugt. Ým iskar studulsskipanir vóru gjørdar fyri vinnulivid Grunnar, ið kundu try teimum gomlu og arbeiðs legði seg leysu, vóru settir á stovn Verka fingu loyvi at virka, somuleiðis tað at fara í verkfall. Hesi rættindi vóru ifeløg Forsetin Harry S. Tru- man. Tad var i grundini Truman, id veruliga bytti heimin i tveir lutir. Hansara heimsmynd gjørdist fortreytin at kjakast undir. Í staðin fyri at samarbeiða, var ein „containment“ pol- itikkur førdur, Marsh- allhjålpin, Trumanlæran og NATO - stovnanin bera greitt bod um hetta. HH . feng eisini nógv nytt serstakliga ådrenn 2. heimsbardaga Hetta hevði eisini við sær, at kommunistar og sosial istar stuðlaðu Roosevelt. Ti var politikkur Roosevelts skírdur kommunist-vinar ligur. Konservativu kreftir nar í umbodsmannatingi num samtyktu, tí at seta The Un-American Activities Comittee of the House of Representatives (HUAC) á stovn. Henda nevnd skuldi kanna, at sløg av totaliterum maktum ikk: fingu fótin fyri seg í USA. Hetta var ein verja av grundlógini og teimum amerikonsku meg inreglunum(prinsippunum) Ti måttu tey alment settu ikki vera limir í felagsskap um, ið vildu koppa stjórnini Kommunistarædslan gleið nakað í baksýni, tá USA fór uppí annan veraldarbardag a, og var í samgongu (alli ance) við m.ø indanum úr eystri reyða figg Kalda krigsbyrjanin Aftaná seinna heimsbardag a byrjaði av sonnum upp býtið av heiminum, sum ju var við at økja um kommu nistarædsluna. Longu i "45 lá tað greitt at Russland eis- ini vildi hava part av køku- ni. Hetta kom klárt til sjónd- ar í fundinum í Jalta og Pottsdam, har teir sameindu hittust. Tað einasta partarnir vóru samdir um, var at seta ST á stovn. Roosevelt var deyður og eftirfylgjarin Truman var ikki so samar- beiðsgóður. Evropa var býtt upp í tvey, og aftaná at Tjekkuslovakíið fór yvir til kommunismu, raknaðu a- merikumenn av sonnum við. Í USA noyddist stjórnin at skapa ein marknað uttan fyri USA, tí var Marshall hjål gjørd. Fyri at samtykkja hetta og yvirvinna isola tismuna, setti Truman tað soleiðis upp, at teir noydd ust at hjálpa syndraða Ex ropa ella vendu hes: eisini heilt greitt yvir ul komm unismuna. Her var tað tann frælsi heimurin mótvegis kommunismuni. Tí var Marshallhjálpin samtykt Republikanarir koyrdu rætt uliga á Demokratarnar skírdu teir kommunistar, New-deal politikkurin fekk nogvar åkoyringar. Serstak liga vóru tað vinnulivs mennirnir, sum undir ringu tíðunum høvdu notið gott av New-Deal. M.a. hetta u Demokra slapp sær av liberalu og vinstrahallu í flokkinum. 7 Wallace k yn Truman læran (doktrinin) Heimur in hevði nú býtt seg upp í tveir partar, har ávíðkavíst USA umboðaði hin frælsa heimin, meðan Sovjettsam veldið stóð fyri einaræði num. USA mátti tí verða til reiðar at hjálpa, um nakað land kom í vanda av komm unistunum. Tí vóru 400 mió. $ játtaðar til endamál ið. Heimsmyndin Truman kom fram við, gjørdist for treytin at kjakast um al- heimspolitikk í. Í sama anda var NATO stovnað. USA valdi, í staðin fyri at føra samarbeiðið víðari við russ- ar, heldur at royna at av marka kommunismuna, við Marshallhjáln Truman lærur.i og NATO stovnan- ini hevði við sæt tisk: fl ið teir mest kkurin d. var yrdur úr stjórnini. 1947 k Innanrikispolitikkurin eftir 2. heimsbardaga Innanríkispolitiskt líktist gongdin nógv uttanríkis poliikkinum. Truman setti 1947 eina trúðskaparætlan (loyalitetsprogramm) fram i tingunum, sum var samtykt Øll tey alment settu skuldu nú kannast, um tey vóru trúgv ímóti stjórnini og teimum amerikansku meg inreglunum. Her vóru skrå setingarnar hjá herinum, FBI, HUAC nýttar, sam stundis skuldi fortíðin hjá teimum settu kannast. Hetta metti stjórnin verða neyðugt fyri at verja grundlógina í móti kommunismuni. Um onkur var sagdur vera o trúgvur" mótvegis stjórn ini, kundi avgerðin kærast, men viðkomandi fekk ikki at vita, hver heyði vitnað móti honum ella hverjar upplýsingar vóru tær fell andi. Ti var tað ringt at verja seg móti "ótrúnaðar" ákær unum. Tað stendur annars í grundlógini grein 8 í Bill of rights In all criminal prose cutions, the accused shall have...to be informed of the nature and cause of the ac cusation; to be confronted with the witness against him... Tú kundi metast "6 trúgvur" um tú framdi, ella kendi onkran sum framdi herverk, njósnaðist ella fyr reikaði tað. Um tú skund- aði undir uppreistur ella kollvelting, gav upplýsing- ar, sum kundu skaða USA, arbeiddi fyri uttanlanda veldi. Um tú vart limir ella vinarligt sinnaður mótvegis felagsskapum, ið stóðu á svarta lista hjá løgmålaråd- harranum. Játtaðar vóru 11 mió $ til endamálið hetta