leygardagur 23. august 1997síða 19

Nr. 159 — 23. AUGUST 1997 Nr. 159 — 23. RUGUST 2900 — í I } Í | SX ' H t fekk I ål n tivan kritikk | kons rvali hildu ikki hetta ver 1 nog mikið at basa k nm smun: við kan teir liberalu hildu, at hetta var ut bróta rættindi hins ein staka. Teir konservativu teraðu. og fingu ma. jútt að. at FBI skuldi hjálpa HUAC nevndim í arbeið num at avgreiða óameri kansk fólk felagsskapir Taft-Hartly lógin. A arbeiðsmarknaðinum var staðan baldrut. Ti samtyktu tingini 1947, ið vóru domi neraði av konserva-tivum TA at seta ein g í gildi. ið skuldi avmark fakfelagssyrslun a og verk fallsrættin Faft-Hartley ein. sum hon var nevnd 60 dagar áðrenn tå fort í verkfall. skuldi tú boða frå ut tú ætlaði tær í verkfall. Á henda hátt skuldi tú royna semiast á cinhvønn hátt idrenn farið var í verkfall Síðani kundi forsetin útseta erkfallið í 80 dag 3 var umráðandi fyr isbúskapin. Tey vóru av stjórnin, fingu for boð at fara í verkfall. Fak felags-leiðarirnir = skuldu sverja at teir ikki kommunistar, ella við rr. um tá samfel ið sett vóru sam starvaðust komm unistar. Ikki var longur neyðugt at verða limur i akfelagt. fyri at fáa arbeiði Her hv at siga øl rættindini, verka-feløgini vunnið í 30dunum faktelags- formenn urvu so høvdu Fler vóru koyrdir og 11 verka feløg vóru mett ólóglig HUAC-nevndin HUAC nevndin fór av sonnum undir at finna und urgravandi fólk og felags skapir, eftir at Parnell Thomas var vorðin for maður í 1946, og nýggir limir í neyndini vóru sera virknir at finna kommu nistar. Serstakliga íðin var senatorurin Richard Nixon úr Kalifornía. Í fyrstu atløgu var lagt at JAFRC. Hetta var hjálparfelagsskapurin, ið tók sær av anti-fasistiskum flóttum. HUAC ynskti nøvnini á teimum, ið fíggj- arliga høvdu stuðlað felags skapin og nøvnini á øllum teimum hjálptu. Hetta sýtti nevndin fyri og visti til grundlógina. Hetta gjørði, at nevndarlimirnir fingu eitt ára fongsuls-revsing og 500 $ í bót hvør, vegna tvørrandi sam-starvsvilja. Hetta var í grundini fyrsti dómur HUAC feldi. Aftaná hetta fingu nevndarlimirnir rætt- uliga blóð á tonna, og øktu munandi um virksemi sítt Í 1947 fór nevndin inn í Hollywood. Her vóru 10 sjónleikarir dæmdir fyri vanvirðing av kongressini, ti teir ikki vildu svara øllum spurningum, við at vísa til grein 5 í grundlógini HUAC avhoyrdi frá 1945 - 57 uml 3000 fólk, harav 135 vóru dømd fyri vanvirðing av kongressini. (sí annars dømi í kap. 2 um ameri- kanska kommunistaflokkin) GÍ Vanligt var fyrsti spurning urin; "are you now, or have you ever been a member of the communist party.” Síð ani var hildið á, nøkulunda á henda hátt. Hesar avhoyr ingar vóru sera ringar at koma ígjøgnum, ti spurt varð so nær um teg og tínar vinir. Mangan vóru fólk dømd "guilty by associati on Lagnuárið 1949 1949 var árið tá kommun- istarædslan kom í hæddina, og helt sær her í nøkur ár Hetta árið skifti Kina yvir til kommunismu, hóast USA heyrði stuðlað tj60 skaparherdeildir Chiang- Kai-Sheks við vápnum Hetta árið var Alger Hiss avhoyrdur hjá HUAC og í dómstólinum. Hiss hevði samstarvast nógv við stjórn- ina hjá Roosevelt og Tru- man, og hevði m.a. verið við á fundinum á Jalta. Hiss var m.a. skírður "komm- unistvinarligur” av Nixon, uttan at hetta var prógvað. Rætturin dømdi Hiss, fyri at hava noktad at givið nøk- ur skjól til ein fyrrverandi kommunist, og at hava noktað at kent fyrrverandi kommunistin í 30'unum Hann var dømdur 5 ára fongsulsrevsing. Við hesum dómi vóru eisini sera nógv- ar atfinningar av demokrat- isku stjórnini, vegna fyrr- verandi samstarv við Hiss 1949 breyt Sovjettsamveld- ið monopol USA, við kjarn- tíðindablaðið orkuvápnum. Arið eftir leyp kommunistiska Norður korea á Suðurkorea. Hesi uttanlandavidurskifti gjørd u, at kongressin fleirifalt økti jåttanina til hervaldið og avgjørt var at USA sam- an vid ST skuldi hjålpa Sud urkorea. Kríggið vardi í 3 ar Hesir uttanrikisisfaktorar vóru vid at økja um komm unistaræðsluna, og ameri kanara vóru bangnir fyri, at hetta eisini kundi henda inn anlendis. Urslit av hesum var eisini McCarranlógin, ið var samtykt 1950. Henda lóg var sett í gildi fyri at verja grundlógina. M.a skuldu allir felagsskapir skráseta limirnir hjá sær, ella kundi roknast við fongsulsrevsingum. Ein kommunistur var allýstur sum ein, ið ynskti at fella stjórnina gjøgnum herverk og njósning. Hjúnini Ros- enberger gjørdust eisini off- ur undir kommunistaræðsl- uni. Tey vóru åkærd at við- virka til at Russar fram- leiddu atombumbuna, og vóru avrættaði 1953. Próv- tilfarið var sera lítið. Re- publikanar søgdu, at nýggj lond konverteraðu ul kommunismu vegna ódugn- aliga amerikanska stýrið. Demokratarnir vóru skirdir alt ov vinarligir mótvegis kommunistunum, og her var tað at McCarthy kom inn í myndina, og persóns- forfylgingarnar gjørdust nógvar ferðir verri. Sum áð- Hjúnini Rosenberg beint áðrenn tey vóru koyrd i hver sín fongsulskliva. Tey vóru dømd sek í at hava givið russum skjól, ið viðvirkaðu til at Sov- jetsamveldið framleiddi kjarnorkubumbuna. = vóru avrættaði í 1953 Seinni er prógvað, at hetta ikki var satt... ur nevnt, so skuldu ákærd ikki prógvast sek, men sjålvi prógva at tey vóru 6- sek. Framferðarháttur Mc- Carthys var at ákæra fólk og felagsskapir. Prógvaðu hesi so at tey vóru ósek, ákærdi hann nýggjar felags- skapir og fólk. Tað eydn- aðist ongantíð McCarthy at prógva at persónur ella fel- agsskapir vóru kommunist- ar Havi valt at siga lítið um tíðina frá 1950-54, bæði vegna plásstrot og tí upp- gávuspurningurin um at lýs- a bakgrundina fyri Mc- Carthyismuni er, haldi eg, svaraður. Demini í broti- num um amerikanska kommunistaflokkin og ital- jumennirnar eru eisini part- ur av bakgrundini. | Í 17 Atlantis sum mentanardepil Rødan, sum Jógvan E. Ósá helt, tá Atlantis alment var tikið í nýtslu hós- dagin Gerðabók Klaksvíkar Sjónleikarfelags tosar í 1956 um, at:tey ætla at skipa fyri einum 50-ára jubileum fyri felagið. Við ødrum orðum er felagið heist stovnað í 1906 $0-ára minnisritið hjá KÍ, sum John Reid Bjart alíð skipaði fyri, tosar eisini um fyrsta sjónleik in, 10 spældur var í Klaksvík — og mær er sagt, at tað skuldi vera Hjá Dalabóndanum Imillum tey. sum vóru vit at spæla tann sjón leikin, vóru leikarar sum Katrin og Jógvan Kjølbro g Palli Sólstein Upp gjøgnum árini vóru nógvir sjónleikir pældir. Tá ið eg var smádrongur vóru leikir sum Magnus, Syst/ á Kinn, Løgmannsdø á Steig og Charley 's tanta framtørdir Seinast i fimti årunum kom stígur í felagið. Ein roynd varð gjørd at fáa lív aftur í felagið mitt í seksu árunum - leikinum Magnus felagið sovnaði aftur amar eisini við men I 1973 varð Sjonleikar deild KI stovnad. Orsøkin til hetta vóru fleiri. Loftið í Kl-hellini stóð óbrúkt »g tómt, og man vildi gera brúk av hesum holi Harafturat heyði eingin leikur verið tramførdur av klaksvíkingum í Klaksvík í mong ár. Tó høvdu vitjanir verið uttanitrå av og á Men tað sum avgjørt taldi við, og kanska ikki minst, var at útvega pen- ing til Kl. Vit vóru nøkur, sum myndadu Sjónleikardeild KÍ og leikir sum Harvey og Oscar vóru framførdir Klaksvíkingar tóku væl ímóti framførslunum, sum sjónleikardeildin framførdi, og nógv fólk komu til leikirnar Tað kemst ikki uttan um, at Sjónleikardeild KÍ kveikti tann neista, sum gjørði, at sjónleikarlívið í Klaksvík vaknaði aftur. Men tað var eitt men. Vit vóru nøkur, sum ikki vóru nøgd við hendn hátt at skipa fyri sjónleiki í Klaksvík. Vit føldu, at vit í alt ov stóran mun »bert« skuldu útvega pening til ítróttin í Klaks- vík, og at vit sjálvi fingu ov lítla gleði burtur úr hesum. Vit sóu, at um vit skuldu koma víðari, vóru vit noydd at skipa fyri okkum sjálvi. Í 1977 var ein áheitan send til nevndina í Klaks- vikar Sjónleikarf: sum tá hevði sitið í tíð, tí ongin aðalfundur hevði verið í mong ár, um at fáa lív aftur í felagið- at endurstovna Klaksvík- ar Sjónleikarfelag.. vndin tók væl ímóti hesum, og hin 8. sep- tember 1977 varð inn- kallað til fund í Klaks- víkar Sjónleikarfelag Meginparturin, ið møtti á tí fundinum, vóru fólk úr Sjónleikardeild KI og so vóru onnur, ið vóru biðin um at koma við Felagið varð endur- stovna og nýggj nevnd varð vald. Fyrsti formað- urin í endurstovnaða fel agnum var Hans David Matras Fólk fóru eldhuga undir at fáa lív aftur í felagið og fyrsti leikurin, sum varð spældur, var Karl X/7. Men ikki kann sigast, at vit fingu nógvar áskoð arar. Haldi at vit vóru 17 leikarar, og tað eina kveldið vóru 13 áskoðarar Tó varð spælt við liv og sál, sum um tað vóru fleiri hundrað fólk, ið hugdu at Fólk mistu ikki mótið av hesi orsøk Teir næstu leikirnir Ongar blómur á grøvina tøkk, og Hvor var tann seki blivu væl móttiknir av áskoðarunum og s komu kassastykkini Landastroki ð og Frígs g arafløkjan, sum see góvu vind i seglini og mót um at sjónleikur í Klaks- vík var komin fyri at verða Eg skal her leggja aftur at, at tað var Klaksvíkar Sjónleikarfelag og Havnar Sjónleikarfelag, sum settu Meginfelag Ahugaleikara felag Føroya, MÁF, á stovn, og øll, sum fylgja við sjónleiki í Feroyum vita, hvussu nógv hesin felagsskapur hevur havt at týða fyri sjónleik runt alt landið Síðani hevur gingið framá til vit í dag standa við hesur1 snotuliga húsi, sum felagið, saman við Klaks- vikar Býráð, Føroya Landsstyri og ødrum stoynum hevur gjørt til mentanardepil í Klaksvík, ið vónandi verður til gleði og gagn fyri tað fólk, ið her býr, og eisini úti um alt landið. Tað kemst ikki uttan um, at tað unga fólkið í felagnum hevur verið ótrúliga rakst at náa hes- um máli, ykkar standa við í dag. Tykkara partur hevur ikki ligid eftir, og uk skulu tt hava fyrir hs 7 ætladi ikki at draga nakran serstakan persón fram á hesum stóra og søguliga degi, men eg rokni ikki við, at nakar tekur meg illa upp, tá ið eg nevni eitt: Linklett. Ta orku og ta tíð, sum hon hevur lagt í ag, eru kanska tey fáu, sum kenna. Men vit vita tað. Og tað skal hon hava eina hjart- ans tøkk fyri. Uttan Adel- borg k einki felag og einki hús í dag Við hesum orðum, ynski eg Atlantis gúða eydnu. Takk fyri. Jógvan E.Ósá