leygardagur 30. august 1997síða 12

12 tíðindablaðið il) Nr. 164 — 30. AUGUST 1997 óður mål - faðirs tala Orðaskiftið um mál í fjølmidlunum snýr seg sum oftast um filologiskar spurningar, men Kirsten Brix vísir í sínum fyrilestri á, at evnid er nógv fjólbroyttari enn so. Hon sigur m.a. ,, Tað gevur onga meining fyri eina gentu ella eina kvinnu, at orðið hildin á ársfundinum hjá teimum norðurlendsku målnevndunum á Fróðskaparsetrinum 16. august. Patent på livet | Week * } skrift Í G vr seg tESe hj dá IMSKIÐA gd verkið um pate ndunum. Og seg í hesum f k giskar upj g | pil r if ri g Hent i tsøgr I 3 Kur SØK | karrætt t € ia eina framleiðslu, merkir hetta, at viðkomandi ætlar t framleiða fleiri eintak av akkurát sama slagi. Tað nd: sostatt tykjast, sum at nniskjans gamli dreymur at skapa lív kunstiga er um at gerast veruleiki. Men lív- ið er tað margfalda, tað óvæntaða, tað irrationella Verður tað programmerað og styrt. er tað nettupp ikk: liv. Visindamenn i kittlum vid ófatiliga kostnadarmikl- um verkætlanum eru um at kollvelta okkara tilveru, siga teir. Okkum nytist ikki i framtíðini at góðtaka nátt- úrunnar fråbrigdi, møgulig brek kunnu bøtast, óynskt gen skiftast um við onnur meira lokkandi Tá ið eg las hetta, fór eg at hugsa um, hvar henda einoygda visiónin mundi hava sín uppruna, og eg endaði í mytunum, sum í sínum myndamáli goyma lykilin til sjålvfatanina hjá okkara mentan k Gunnlød og Odin Tann islends i rithøvundur- in, Svava Jakobsdóttir, end- urtolkar í skaldsøgu síni Søgan um Gunnlød (Gunnlaðar saga), mytuna um, hvussu Odin fekk fatur á skjaldamjødinum 3 Á Kirsten Brix helt fyrilestur á Målnevndarfundinum, sum var á Fróðskaparsetrinum herfyri Urd hevur lært Gunnlød, dóttur Suttung, upp til at vera prestinna í halgid6mi- num. Uppgåvan, hon skal greida, er at leida tann nýggja kongin inn í teir heilagu loyndardómarnar og harvið gera hann føran fyri at stýra í friði og við virðing fyri øllum skapar- verkinum. Fyri at koma á mál má tann komandi kong- urin fyrst doyggja, hann må igjøgnum tad kolasvarta, ræðuliga myrkrið í Hel og verður síðani endurføddur, tá ið hann verður leiddur upp í sólarljósið. Har sver hann írúskap við ringin hjá gudinnuni og Gunlød hand- ar honum mjødin Ein gudadrykkur er løn hansara, lívsvón og fødi Hon oysir mjødin úr gull karinum og fyllir steypini við slanguhaldi. Rættir hon um drykkin. Hann rættir báðar hendur fram - sum ein blindur, sum biður um sjón - og tekur ímóti steypinum. Steypid skelvur í hond hansara. Hann kreppir = hondina um slanguhaldið og bíðar til tað verður stilt. Hon lyftir sítt steyp, og bæði bera mjødin at munni í somu løtu Brennandi eldur lokar seg um líkamið. Hon blindast av hesum eldi. Hon kennir trá og megi, sum tekur hennar hug og likam og veitir manninum lí Oysir av nýggjum. Hann lokar í seg, tystur, svangur. Lív kemur í hann... nýtt lív. (s.157) Vígsluveitslan = heldur fram við mati, drekka og dansi, hon er ein øsandi rúsur, har himmal og jørð og alt skaparverkið slær við sama pulsi. Hæddin er tað heilaga brúdleypið ( Mynd Alvur Haraldsen) hon /Gunnlød/ er jørð og vatn...gudinnan latin upp í hendurnar á síni egnu lóg. at lívið skal liva...hon sum kennir loyndarmálini er í hesi stund sjálvt loyndar- málið... sólir brenna í eyg- unum, tá ið hon hyggur upp á mannin... moyggjarnar lata hana úr møttlinum, ennisprýðinum, skartgripunum ...gudinnan nakin krevur gitnað...veldug og grim og uppslúkað av sínum harðrenda kravi um skapan og endurskapan tolir hon hverki drál ella undanfeérslur..lív skal vera trá beggja...hansara lukka og eydna valdast um. um hann lútar undir vilja hennara, tá ið hon býðjur honum í sína gullprýddu song. Leggur armin um hann til tess at ósáddir akrar skula spretta og smér * av hvørjum strá (5 Svikid hjå Odini Men Odin hevur ongar ætl anir ur it vera landshøvd hava hennara piå ið ér kkif r MIK fyri há i nan 3 »slu } rdóma r pa ! D ek 1 Ha leikan 0 Ha tjelur karið k ið ulk borg } i t IT SinUum stríðsmønnum, st ikna ppaftur ul ævigt liv, um teir falla fyri honum á * vellinum Við hesari illgerðini hev ur Odin svikið mannaætt ina, við eini jungianskari orðing kundu vit sagt, at hann hevur svikið tað kollekuva dulvitið. Hann vil eiga, og harvið definera tað sum er ein felags, irrationell frumkraft Í útgávuni hjá Snorra fremja Gunnlød og Odin svikið í felag. I besta Agent 007-stíli lokkar Odin mjød in frå Gunnlød eftir trymui. kærleiksnáttum. Tað er helst tann utgåvan, flest øll kenna. Men 'Hávamál' er ikki rættiliga so avgjørt sum Snorri, her er ein rødd, sum eftir orðavalinum at dóma ikki uttan víðari góðtekur skálkagerðina hjá Oðini Tr } gdart ið Oðin haldi é g, Iraan svor tó, hvat er á hann at líta Suttungi rændi hann svikum við mjødin frá og Gunnlødu grøtadi (Hávamál str. 1) Odin stjelur skaldagåvuna orðið og orðsins vald, við at brúka snildir og harð skap. At mjødurin er ein kraft, sum er í varðveitslu hjá einari jatnakvinnu, hes ur samband við hansara náttúru. Hann ímyndar tað ótamda, tað irrationella, vandamikla, upp á sama máta sum jatnirnir gera tað, og sum tann vanliga kvinnumyndin ger tað í mytunum, í religrónini og í bókmentunum. Í tí heilaga brúdleypinum í mytuni sameinast hesar kreftir við mannliga styrki og ratio til eina eind. Men tað, sum Óðin ger, er, at hann sker tær kvinnuligu kreftirnar burtur sum Gunnlød ímyndar - og formaliserar mjødin, orðið í ti væl- skipaðu sivilisatiónini í As- garði Í fyrstuni var orðið Fara vit til eina aðra mytu, síggja vit eisini har, hvussu stórt vald orðið verður hild ið at hava. Í Fyrstu Móse bók kapittul Í lesa vit hvussu Gud skapti himm- alin og jørðina og alt livandi við sínum boðum. Tað er "maður ' skal vera partur av eg-kensluni, tað er n órturímóti fremmandgerandi.“ Fyrilesturin varð rðið, sum skapar. Tann orðingin, tey flestu kanska kenna best poetiska byr er tann duldar fulla janin í Evangelunum eftir Jóhannes Í fyrstuni v r HO ru r t i Gud HO var Guð Um menr kjuna stendur Oe Guð segð Vær vil im gera menniskjur ef Í kkara mynd. okkum líkar og tær skulu ráða yvir havs ins fiskum I Mos. 1.24 Fann danska týðingin st ir sama stað: „Gud sag Lad os skabe mennesker I vort billede, så de ligner os! De skal herske over havets fisk Í báðum frábrigdum er grammatiskt samsvar mill um navnorð og persónstor navn: 'menniskjur - tær á føroyskum og 'mennesker de' å donskum I kap.2 fåa vit eina nå greiniligari lýsing, tað eitur í versi 6-7 í tí donsku týð ingini: „Da formede Gud Herren mennesket af jord og blæste livsånde i hans næsebor, så mennesket blev et levende væsen.” Í hesum sambandi er tað áhugavert at síggja, at týð arin brýtur tær grammatisku reglurnar og ger 'men neske' til kallkyn Helst er tað tí, at samanhangið seinni vísir, at tað er Adam sipað verður til. Men tað besnissaða vid øllum er sambært bíbliuútgávuni frå 1992, at tad hebraiska orðið fyri Adam er tað sama sum fyri menniskja. Seinni, kap.2 vers 23, lesa vit: „Da sagde Adam: „Nu er det ben af mine ben og kød af mit kød. Hun skal kaldes kvinde, for af manden er hun taget“ Í nevndu bibliuutgåvu verður upplýst, at upprunateksturin her hevur eitt orðspæl mill- um 'kvinde' og 'manden' Ímynda vit okkum við ødr- um orðum, at hetta versið byrjaði „Da sagde men- nesket: ...“ og at týdningurin av orðunum fyri "kvinde' og 'mand' ikki var so ein- týddur sum í týðingini, er knappliga ikki longur nakað málsligt grundarlag fyri at geva mytuni kallkynsdám, soleiðis sum vit eru upp- vaksin við Maður - Tann føroyska útgávan er uppaftur eintýddari masku lin. Soleiðis verður sagt í kap.! versi 27: „Og Guð skapaði mannin eftir síni mynd, í Guðs mynd skapaði hann hann, sum kall og konu skapaði hann tey,“ og í kap.2 versi 7; „tá myndaði Harrin Guð mannin av mold jarðar og blásti lívsanda í nasar hans, og soleiðis varð maður til livandi skepnu.“