leygardagur 6. september 1997síða 19

Nr. 169 — 6. SEPTEMBER 1997 tíðindablaðið k fr Rættarsamfelagið í SA og McCarthyisman Í roynd at verja grundlógina beint eftir seinna heimsbardaga, breyt amerik- anski staturin tey mest grundleggjandi rættindini, tað sum amerikanar helst vilja vørumerkja seg við, nevniliga rættur hins einstaka at virka, at hava polit- iska áskoðan, at mótmæla, at vera tryggur og vardur av dómstólunum. Síðsti partur er um, hví McCarthyisman hvarv so skjótt, harumframt verður rørslan "es NéT HEAVY, HES MY BROTHER...“ Her er víst hvussu teknarin í Washington Post uppfataði Reagansa Nicaragua politikk. Í 1987 kom fram at USA, undir Reagan, hevði selt vápn til Iran fyri at fíggjað "kontranum” (t.e. mótkollveltingarherlið) í Nicaragua, fyri at koppa fólkavalda Ortega og sandinistaflokkin. Hetta eydnaðist eisini at enda. Hetta fekk, rættuliga legið ongar fylgjur fyri Reagan ella republikanarnar, id árið eftir aftur fingu forsetan. Á tekningini sæst tíðuligt, hvussu ironiskur teknarin er, id letur Reagan bera ein kontrahermann. Reagan nevndi Nicaraguansku mótkollveltingarmennirnar "brødur sínar." SONJA JÓGVANSDÓTTIR Orsøkir til fall McCarthy- ismunnar eru fleiri í tali. Ein av hevuðsgrundunum er, at McCarthy sjálvur fall, og í fallinum tók hann nakað av broddinum av McCarthy- ismuni. McCarthy byrjaði at grava sína egnu grøv, tá hann alment fanst harðliga at republikansku stjórnini í 1953. Aðrenn høvdu nógvir senatorar nytt McCarthy og hansara — framferðarhátt, m.a. í valstríði, og at koma fram alment. Nú royndu teir flestu at skapa fjarstødu, m.a. vildi Nixon onki hava vid McCarthy at gera. Mc- Carthy håladi trygdarnetid undan sær tå hann åkærdi herin verða kommunist vin- arligan. Hetta hevði vid sær Army-McCarthy hoyringar- nar, ið vóru sjónvarpaðar beinleiðis. Nú sóu amerik- umenn framferðarhátt Mc Carthys tá hann avhoyrdi vitni. Hann var sera ófólka ligur, breyt í heilum vitni av og setti spurningar, ið vóru torførir ella nærum ógjer ligir at svara. Aftaná av hoyringarnar, sum ikki góv u nakað munagott úrslit um herin senatið eina nevnd sum skuldi meta um framferðarhátt McCarthys Tad vóru sett 46 punkt upp sum nevndin skuldi døma um. Nevndin var sera varin, og ansaði eftir at ikki for dóma McCarthy fyri leik lutin sum kommunistatit setti reinsari. Nevndin ynskti íkki at fordøma McCarthy Íyri at stand i kl fyr McCarthyismun: Senatid fordømdi ti McCarthy fyri ikki at hava givið neyndini ið var sett at kanna hansara leiklut undir valinum í 1952, fundarboð og, at hava tosad aftanfyri ryggin å sen atsnevndini, ið skuldi kanna tey 46 punktini um hann McCarthy doyði 1957 av drykkiskapi. Javnvágin Mc- Carthyisman hevði havt var soleiðis brotin, og aftaná fordømingina lætnaði tað fyri republikansku leiðsluni Uttanríkispolitisku viður- skiftini batnaðu í 50'unum Koreakríggið endaði 1953, Genevrådstevna var um frið í vietnam í “$4 og fridarav tala varð gjørd um Eystur- ríki 1955, altjóða toppfundir vóru millum heimsleiðarar nar. Hesi tingini, vóru við at minka um kommunista ræðsluna, tí teir "góðu" og teir "éndu” høvdu sama høvudsmålsetning, nevni liga at ongin ynskti nyggjan heimsbardaga. (I øllum før um ikki eftir at Stalin var deyður) Russ: vóru í rúmdini í 1957. Henda hending gjørdi eisini at am erikanar mistu bundnu hugsanina um russar. Aðr enn var hildið at kommun isman í Russlandi einans var eitt kugmgarvald gjørd: lívið I ikinum 6 hviltgt Við Sputnikk s60 høvdu annað gera enn einans at kúga sítt egna fólk Amerikanar byrjaðu eis mi í tíðini eftir 1954 at geva búskapar -, rasu alum spurningum stórri ans Á og so Leiklutur Leiklutur hægstarættsins um rasuspurningin boðar eisini greitt um hetta. Í USA er tað soleiðis, at hægsti rættur hevur ein stóran leik- lut í politiska spælinum Dómarar verða valdir av Beat ungdómurin forsetunum. Vanligt er at velja eftir politiskum liti. Ti eydnaðist tað hjá Roosevelt í síni tíð fáa New -deal lóg aruppskotini igjøgnum hægstarætt, tí hann slapp sjálvur at velja dómarnar og valdi tí eisini liberalar dómara. Summi av upp skotum Roosevelts køvdu annars áðrenn verið dømd í stríði við grundlógini. Nak- að av valdinum, ið státirnir áðrenn sjálvir høvdu havt, varð flutt til stjórnina Somuleiðis kundi og bland- aði stjórnin seg nú upp í sosialir og búskaparspurn- ingar. Her vóru so nakrir stórir løgfrødistrupulleikar avgreiddir Warren dómari Í 1953 setti Eisenhover re- publikaran Warren sum hægstarættardómara. Hesin var, hóast republikanari, sera liberalur i dømingini Sakir vidvikjandi einstak linginum vóru nú tiknar upp í hægstarætti. T.d Warren teir statir verða í stríði við grundlógina, sum ikki loyvdu littum á skúlar nar. Hetta heyði so við sær at herdeildir vóru settar inn Little Rock fyri at tryggja sluppu á skúlar. Her segði rætturin at seperatc but equal ikk: kundi nytast men at øll vóru lika, og skuldu tí viðfarast líka. Nú k seg upp enn størn um røda, og tað var eisini í hes ari tíðini at M. Luther King trein fram. Frá at verða Kommunistar/liberal mót vegis antikommunistum/ konservativum, — gjørdist stóra umrøduevnid nu svørt mótvegis hvítum. Hetta var tó ikki ein gongd, ið hendi frá degi til dags, men vit kunnu ikki hyggja burt frå dóminum í hesum sam- bandi. Eisini loyvdi hægst- irættur undir Warren, nú fólki at verja seg undir grein 5, sum sigur, at tú hevur rætt, ikki at úttala teg Hægstirættur fekk ringa umtalu ímillum nógv fólk, men kósin var kortini hild- in. Nú fór Grundlógin “aft- ur" at virka viðvíkjandi frælsi hins einstaka segði Í at ut 19 »Nyggju« amerikanaranir Amerikanarar, sum høvdu upplivað kríggið fingu ei nyggjan "livsstil.” Ynski lilgt var aftur vid "isolat- ismuni.” Amerikanarar vildu ikki aftur í kriggj. Nú var vanligt at byggja sethús beint uttanfyri stórbyirnar Hetta var friðarligt smá- borgarligt umhvørvi. Eydn an var "vovse, villa og vol vo.” Hópurin av børnum vóru fødd. Innkeypsment- anin var standardiserað við at allir etniskir bólkar nyttu supermarked. Amerikanarar fluttu eisini sera nógv. Um! 20% fluttu hvert ár. Fólk gjørdust, av ådurnevndu or- søkum, tí eisini meir átrún- aðarlig, eisini var hetta eitt mótspæl til Gudleysu kommunismuna. Tað var í hesi tidini, at talara sum Bil ly Graham gjørdust kendir Her råddi eitt slag av kon formismu, sum tey ungu síðst í 507 unum vóru um at kvalast av. Hetta vísti nyggja t.d. tónleikara ment anin. Her komu t.d. Elvis Presley og Little Richard fram. Í films-herminum var tað James Dean, Marlon Brand: A bókmenta økinum gjørdist tú varður við nyggja ættarliðið, sum trein fram. Tað vóru serstak liga "ráir" ungir dreingir sum voru SÆTA INNISÆi Sexuella frígeringin byrjaði eisini so smátt í 50'unur Ein professari skrivað bøkur um seksuallívið hjá kvinnuni, henda fekk ikk so góða mottøku millum tey eldru. P-bollin var uppfunn in síðst í 50' unum. Hetta var eisini partur bakgrundini fyri buldrutu 60'ini Tað vóru nógvar av áður nevndu orsøkum til at Mc- Carthyisman gleið i baksyn- i, men kommunistaræðslan var tó ikki heilt burtur Filmsídnaðurin var leingi, eftir fall McCarthys, plág- aður av kommunistajakstr- arum. Fleiri av sjónleikar- unum, ið høvdu staðið á svarta lista fingu ikki ar- beiði aftur fyrrenn kanska mitt í 60'unum. Vit sóu kommunistahatrið tá amer- íkanarir sendu eksil- kuban- blómubernini, hippiarnir - gjørdist ein heimsumfatandi rørsla. Her er eru nøkur savnadi við teimum tingunum, ið líkasum hoyrdu í gittarin, astrologiskt stjørnutekin, marihuana, langt har og sjåkrakassabril Harumframt sat tú helst á gólvinum. Henda rørslan byrjaði so smátt fyrst í fimtiårunum, sum uppreistur m.a. ímóti "konformismuni,” Rørslan kom rættuliga í hæddina sidst í sekstiárunum. Tað var m.a. hetta ættarlið, ið eisin gjørdi at McCarthyisman hvar rættuliga skjótt úr amerikanska samfelagnum