mikudagur 15. oktober 1997síða 8

- Javnaðarflokkurin 70 ár - - reydi trådurin i føroyskum politikki tíðindablaðið Nr. 196 — 15. OKTOBER 1997 e-postur: javnadar (€ post olivant.fo Hvussu skal tað almenna siggja út í framtiðini Hóast tað ikki fyriliggur nøkur politisk nidurstøda um, hvussu tað almenna skal síggja út í framtíðini, so er tað ein sannroynd, at ávísir almennir stovnar eru gjørdir til partafeløg, og aðrir eru á veg. Og g vit kunnu spyrja, um sleppast kann undan at taka stóðu til og fremja hesar broytingar. Eg haldi ikki, skrivar Jákup Danielsen ðí 5 Hastc På M T ipening } € ney på f m I id. Dar rk € ei umennar I ØKUI im partafeløg gevingini um 1 av almenna sektorinun ES stóra ávirkan í Feroyum Krøvini frá ES um liberal: sering av einkarætti og økt ari kapping í samband við keyp og tænastuvertingum hevur tó verið høvudsorsøk n til broytingina til parta felag, og hóast Føroyar íkki eru limur í ES, so hevur ES stórri åvirkan í Føroyum enn nógv geva sær far um Hóast tað ikki fyriliggur nøkur politisk nidurstøda um, hvussu tað almenna skal síggja út í framtíðini so er tað ein sannroynd, at ávísir almennir stovnar eru gjørdir ul partafeløg og aðrir eru á veg Og vit kunnu spyrja, um sleppast kann undan at taka stóðu til og fremja hesar broytingar. Eg haldi ikki Tí er av týdningi politiskt at gera støduna upp. Hvørjir almennir stovnar skulu verða stýrdir beinleiðis úr Tinganesi, og hverjir al mennir stovnar skulu hava ein partafelagslíknandi bygnað Tað almenna røkir best sínar uppgávur Og hóast almennir stovnar ella fyrtøkur fáa ein parta felagslíknandi bygnad, so verður tað framvegis tað al menna, sum eigur partafel agið við teimum skyldum sum tað almenna hevur og eigur at hava Vit mugu, um vit vilja tað ella ikki. taka eina greiða stóðu til, hvussu vilja vit, at almenni sektorurin skal síggja út í framtíðini, uttan at talan verður um privati sering, tí sum eg dug! at síggja tað, hevur tað al menna í dag einki at privatisera, men hinvegin er tørvur á at nýtímansgera al Jákup Danielsen hug- leiðir um tað almenna menna sektorin, og er ráð harraskipanin ein partur av hesi gongdini, almenn part afeløg somuleiðis, meðan útlisitering fyri mítt við komandi ikki er tað, tí eg haldi at tað almenna best røkir sínar egnu uppgávur Greiður skilnaður skal verða millum tann almenna og privata ognarrættin eins og tað privata ger, so eigur tað almenna at endurskoða seg sjálvt við atliti at gera broytingar, sum hóska seg í einum framkomnum sam felag Jákup Danielsen Kunnu vit byggja brúgv um pensjonskluftina? Tytt eftir Joseph Harris Hvussu fer at verða í fram vv tå færri og færri vinn ør skulu forsyrgja fleiri og eiri eldri? Í Danmark er lesin spurningurin í mong ir ofta havdur á lofu. Eingin serdanskur spurningur. Í Europa noyðast politikarar allastadn: og sjálvsagt onn ur við, at síggja veruleikan daprar fíggjarligar avleið ingar og mugu finna loysnir, sum tryggja kunnu komandi eldri trygga og virðiliga til veru á ellisárum Franskmenn fingu hesi vána tíðindi í august 1993 Hallið á almennu pensjóns- ætlanini var vorðið 40 mill- tardir frances, og tí fór stjórnin til verka. Fyri at fáa fulla fólkapensjón, skuldi tú nú gjalda til statsins pen- sjónsuppsparing í 40 ár, í- staðin fyri sum framman- undan við 37,5 árum, út- gjaldingarnar komu tí at verða roknaðar av eini lægr- imidalinntøku, og árligu hækkingarnar verða tað minni. Samanlagt mugu franskmenn í longdini rokn- a við einum falli, sum er 7% iv pensjonini Bretska stjórnin hevur eisini tikið hart í róður — m a. er avgjørt at hækka pen sjónsaldurin fyri kvinnur frå árinum 2010, og árligu javningarnar eru minkað ar. Grundgjaldið var í 197 20% av medalinntøkuni hjá manni, nú er tað 15%, og útrokningarnar sýna, at hett- a gjaldið verður minkað í helvt um fá ártíggjur Tyskland is ar eisini í pensjónsútreiðslunum við víkjandi. Ein pensjónsform- ur frá 1992 hevur ført við sær sugvísa lækking av pen- sjónsveitingini og hækking av pensjónsaldrinum. Fyrr kundi ein fara frá á 60 ára aldri ella sum 63 ára gamal, nú er aldursmarkið 65 ár fyri at fáa fulla fólkapen- sjón. Eisini skal gjaldast 6,7% av pensjónini til sjúkr- atrygging, meðan gjaldið fyri fáum árum síðani bert var Í prosent. >Týska syst- emið kann ikki halda fram, sum tað er«, sigur økonom- urin Axel Bórsh-Supan. »Loysnin er at hækka pen- sjónsaldurin, skerja útgjald- ingarnar og hækka gjøld- ini<. Gongdin er hin sama í fleiri londum. Td. hevur Svøriki broytt sitt pensjóns system, soleiðis at fólk verður biðið um at verða longri í arbeiðsplássi sínum og pensjónirnar verða knýttar at landsins figgjar støðu annars. Í góðum tíð- um verða pensjónirnar at vaksa, — men skulu setast niður, tá økonomiurin er vánaligur. Itaha hækkar pensjónsaldurin = stigvist bæði fyri kvinru og mann, og fólk skal hava verið longri á arbeiðsmarknaði- num fyri at fáa fólkapen- sjón. Portugál er í ferð við at hækka pensjónsaldurin fyri kvinnur til 65 ár. Í með- al brúka europeisku londint nú á leið 20% av almennu útreiðslunum til fólkapen- sjón — í fleiri londum er hetta størsta útreiðslutalið á fíggjarlógini — og tey vaksa skjótt. Miðsteðin fyri EU- politikk í Bruxelles metir hóttandi trupulleikarnar at fáa nóg nógva pening til pensjónsútreiðslur = sum „eina royndarstund fyri pol- itiska, figgjarliga og sosiala bygnaðin í øllum EU-lond- unum < . Men hóast døpur útlit eru fyri framtíðar pensjón, so eru djuptøkin ultek eitt »tabu« í mongum londum Fleiri lond hava roynt at gera okkurt, sum ikki kostar tað heilt stóra, t.d. at hækka pensjónsaldurin. Men end amálið er at skerja pensjón ina, eingin ivi er um tað > Vit tordu ikkt at hækka pensjónsaldurin, tí tað er heilagt fyri fólkið<, verður sagt í einum fronskum pen- sjónstryggingarfelag. »l- staðin longdu vit um tíðar- skeiðið hjá fólki at gjala til pensjónina, og tað gevur í longdini somu virkan<. Og tann ávirkanin kann gerast sera ópopuler. Í eini felags europeiskari kanning fyri kortum svaradu 43%, at fólkapensjónin longu er ov lítil og eigur at verða hækk - að, sjålvt um tað førir við sær skattaøking. Men um hetta sigur ein pensjónsser- frødingur: >Síðan síðsta heimsbardaga hava vit hækkað tann partin av inn- tóku fólksins, sum fer til pensjónstrygging. Hvussu leingi kann tað halda fram Tá vit í dag tala um hótt andi pensjónskluft í øllum Europa, er tað ikki minst av tí. at fíggjarliga kreppan er so stór og arbeiðsloysi av tí er komið. Í Europa er rokn að við at:18 milliónir fólk eru arbeiðsleys — hava einki arbeiði at fara ul. Og tey arbeiðsleysu gjalda væl minni til pensjónsskipanir, sum eru ætlaðar til fram- burðin fíggjarliga í Europa eftir kríggið. Skulu lyftini til framtíðar pensjónir hald- a, má staturin krevja mun- andi stórri inn í skatti frå teimum, sum eru virkin í arbeiði á hverjum ári Og fíggjarliga framtakið, tá tað kemur, fer ikki at loysa ta forskjóting, sum er í europeisku fólkasamanset- ingini, sum kemur av, at færri børn verða fødd, og at fólk livir longri. Síðan 1950 hevur betri matur og heils- uvánir gjørt, at miðalaldurin er vaksin frá 65 til næstan 75 ár — pensjónisturin er vorðin 10 ár eldri Í dag er næstan fimtihvør EU-borgari oman fyri 60 år, og í 2020 verður hesin bólk- ur fjórðingurin av fólkinum Harafturímóti gongur øv ugta vegin vid føditalinum Imeðan fødir hver kvinna í Europa nú 1.6 børn saman borið vid 2,6 børn í 1960 og 1,9 børn i 1980. Henda gongdin fær ålvarsamar fylgjur fyri tað, sum eks- pertarnir kalla uppihaldara- talið — talið av fólkum, sum arbeiða og ti — gjøgnum skattgjald — eru við til at uppihalda samfelagsins pensjonistar. Grundleggj- andi fólkapensjónin byggir ikki, tað flestu halda — á gjøld til vaksandi grunn, har fólk uppspara til egna pen són. Skattur og gjøld frá nú- verandi arbeiðandi fólki far- a beinleiðis til gjalding av verandi pensjónum. Tá ellispensjón varð ver- uleiki í Europa fyri áleið 50 árum síðani, vóru áleið 10 fólk í arbeiði fyri hvønn pensjonist. Pensjónsgjald var tí ikki nakað, sum tyngdi nakran fíggjarliga Men í dag eru bert trý, sum eru í arbeiði fyri hvønn pen- sjonist — og tað merkir, at tey skulu vera við til at gjalda til 3 pensjonistar ella | |