mikudagur 15. oktober 1997síða 9

Nr. 196 — 15. OKTOBER 1997 Javnaðarflokk Reyði tráðurin lavnaðarfloksins fremstu mál eru al- mannamálini og heilsumålini, skrivar Jákup Lindenskov, fyrrverandi løg- tings- og landsstýrismaður | nadarpolitikk Føroya J k í k kapa gjá talar fyriskipanir, tå hóttafall er tt tryggja ellisårimi figgjar liga. ikki minni. tryggja Jar atstødur til heilsu Fyrstu ártíggjum var virk lavnaðarfloksins á tingi merkt av strembanini at fáa hest mål framd. at fáa undirtøku fyri tí neyðuga at gera samfelagið fjálgari hjá fólki at liva hampa liv Lesa vit í Tingtíðindum, í blaði floksins frá útgávu degnum í 1927, so gongur sjón fyri søgn Tá Javnaðarflokkurin i 1958 á fyrsta sinni vann semi stóru undirtókuna, 8 ting nenn, var greitt. at nakað atti nda. Standurin Førovum 1 ar tann. at fólk var flutt av land nun ink: arbeið ir hjá nogvun wksemið lítið eingin nýskapan á politiska vígvellinum Við Javnaðarflokkinum á odda fór at bera til — og bar ul. Sekstrárini vóru merkt av broytingum, sama var í sjeytiårunum Í innganginum til val skrift Javnaðarfloksins í 1970 varð m.a. sagt >Tað kom gongd á sam felagsútbyggingina við Javnaðarflokkinum I fimtiårunum stríddust javnaðarmenn fyri at fåa sostalu lógirnar bøttar. Ar enn 1958 fekst eingin undir tøka; men eftir sigursvalid tíðindablaðið >- postur javnadar & post.olivant.f Vit hava sæð vunnu rættindini verða tveitt á blåman, í almannamálum, i sjúkhúsmálum — og í hesum >privatiser- ingstidum« verða mannalagnur og einstaklingalagnur lítið mettar av teim ráðandi. Sav nsmynd frá landsfundi í 1958, bleiv málið framt Hetta tí at flokkurin setti sum treyt fyri at skipa landsstýri, at sosialu lógir nar fingu gildi i Føroyum« 60'ini vóru virkin år, og arbeiði var til allar hendur Utbygging og øking í fiskivinnuni á sjógvi og landi. Skjøtil var settur á á so mongum økjum. Vit fingu fólkapensjónina í 1959, avlamispensjón í 1960, forsorgarlógina og samanumtikið vóru hesar høvudslågir og aðrar við rættuligur samfelagsstuðul, sannur íblástur út í hvønn krók í landinum, bæti og trygd í almongum heimi Í 70'unum kom heima hjálparskipanin og aðrar við, og í 1979 lógin um dagpening undir sjúku og barnsburði fyri timalønt og sjålvstødug Flokkurin fekk undirtøku fyri politikki sínum og legði dent á, at fáa somu sostalu rættindi sum lógir í Før- oyum sum í Danmark Tað er einki at breggja sær av, at hava slept hesum dýra solidariska hugtaki Tað kemur dýrt at kosta sanniliga Reyði tráðurin hevur alla tíðina verið samhaldsfesti solidaritetur, 1. boð er sostalu málini, bjargingar netið hjá einum samfelag, sum byggir fyri fjøldina Ojavnt er, sum vit virða vunnu urslitini. Men allur javnaðarpolitikku byggir á samvinnu, á virðing hver fyri øðrum, rættinum at evna lív sítt eftir bestu sann- føring síni eftir demo kratiskum lunnum Tað er eingin sjálvfylgja, at eiga rættin til trygg sosial rætundi. Vit hava sæd vunnu rættindini verða tveitt á bláman, í almanna- málum, í sjúkhúsmálum og í hesum »privatiserings- tidum« verða mannalagnur og einstaklingalagnur lítið mettar av teim ráðandi Javnaðarfloksins fremstu mál eru almannamálini og heilsumálini Vunnu rættindini er eing- in sjálvfylgja Tí er uppgávan hjá Javn- aðarflokkinum: Altíð at vera á varðhaldi 3 ferðir meira fyri at uppi halda sama pensjónsstand ard I árinum 2030 rokna teir við, at uppaftur færri verða í arbeiði og uppaftur fleiri verða pensjonsistar, tá verð ur forsyrgjarabyrðan tætt út ímóti 1-1, eitt nú í Tysk landi. Tí ávara fleiri eks pertar um hesa pensjóns kluftina millum ættarliðini, sum kemst av, at trupulleik in er, at kunna forsyrgja tey, sum komandi verða gomul Tí spurningurin er, um tey koandi virkisaktivu vila gjalda um tridingin upp í helvtina av inntøkuni til pensjónsendamál. >Tað ber ikki til at biðja fólk gjalda meira enn 25% av lønini til sosialar pensjónir<, sigur Axel Bórsch-Supan. >Fara vit upp um hetta mar, fara tey at sleppa sær burtur úr hesi skyldu á onkran hátt, og so verður alt ein ruduleiki« Annar trupulleikin, sum ávirkar europeisku pen- sjónsskipanina, er sjálvvolt Vit eru ov gávumild. Fíggjarligi vøksturin frá 1950 — umframt í 1970'u- num, førdi til, at politik- ararnir stroyddu um seg vid populerum pensjonsskipan um, uttan at hugsa um fylgj- urnar upp á longri sikt. End- amálið var ikki bert at byrgja fyri, at tey gomlu gjørdust fátæk, men heldur at tryggja teimum livium- stødur, sum vóru tey støðugt í arbeiði. Samstundis lækk- aðu fleiri long lægsta pen sjónsaldurin frá 65 niður í 60 ár. Í summum fórum uppaftur longri niðr Hagtølini sýna, at netto pensjónsupphæddin í Span ru og Portugál er niður í 90% av fyrru meðal netto inntøkuni. Í Italiu og Frank- aríki er nettoinntøkan nærri 90%, meðan nettopensjónin í Týsklandi og Luxemburg liggur næstan á 80 prosent um. Griksku pensjonistarnir eru teir, ið er mest forkel aðir. Teir fáa ofta meira í pensjón, enn teir fingu með an teir arbeiddu Úrslitið er, at nógvir av nútíðar pensjonistum — har børnini eru frá hondini, hav- a lítlar bústaðarútreiðslur og kanska nakað av rentuinn- tóku — liva heilt flott. Og hóast tað, halda fólk, bæði vanlig fólk og eisini eks- pertarnir, at tad fer ikki at bera til, at man hevur verid ov gåvumildur fyrr, og ti kemur røkningin nú Hóast politikararnir hava hildið lítið um pensjóns- kluftina, viðganga teir nú, at ein av loysnunum er at supplera almennu pensjón- irnar við privatum pen- sjónsskipanum. »Staturin fer kanska ikki at vera førur fyri at syrgja so væl fyri fólki, sum tey hava fortjent ella væntad«, sigur Michael Portilla frá bretska fíggj- armálaráðnum. >Fólk eiga at syrgja fyri at spara upp til ellisårini, meðan tey tjena pening og hava møguleikan at leggja nakað til viks Ministarapresidenturin Kurt Bidenkopf úr Sachen er samdur. Hann segði fyri fáum árum síðani, at fólka- pensjónin í Týsklandi ikki fer at verða nóg stór fyri tey, sum nú eru undir 40 ár >Hon fer bert at rinda tað mest neyduga«, ávaraði hann. »Alt, sum fer út um tað neyðuga, má gjaldast við privatum pensjónsupp- sparingum« Hålendski pensjónseks- perturin P. J. Bessling skjyt ur upp teystrongda ætlan tad skal gerast attraktivt at gera supplerandi skipanir, sum firmapensjónir og eis- ini skal tað gerast attraktivt hjá einstaklingum sjálvir at fáa sær eina trygging, at tryggja sær sítt otium gjøgnum uppsparing og livstryggingar. Uttan priv- atar skipanir, verdur ikki stórvegis hjá framtíðar gomlu at falla afturá — ti flestu av pensjónssystemu- num í Europa — tey almennu - hava onga uppsparda re- servu Men tað hava privatu pensjónsgrunnarnir haraft- urímóti. Týski skonomurin Meinhard Miegel hevur røknad út, at um týski með- alborgarin setti líka so nógvan pening í eina privata peningauppsparing — pen- sjónsuppsparing - sum hann gjøgnum 35 ár betalir í pensjónsgjaldi til statin, hevåi hann at enda havt eina ogn, sum var oman fyri 3 milliónir krónur. Tað svarar til eina mánaðarpensjón sum er kr. 17.500 — dupulta av tí, sum týska fólkapen- sjónin er Eisini er tað, at privatu pensjónsuppsparingarnar styðja samfelagsbúskapin, ti pensjonsfeløgini investera í bygging og framleiðslu og eru á henda hátt við til at skapa arbeiðspláss. Og har- afturat virkar tann privata pensjónsuppsparingin fyri, at einstaka menniskjað gerst óbundið av statinum og av tí, sum skiftandi stjórnirnar kunnu finna uppá. Í dag er eyðsæð, at fólk heldur vilja velja privata pensjónsupp- sparing, sum supplement til fólkapensjónina. Tað er ongantíð ov skjótt — kann- ing hevur sýnt, at í EU vildu 60% av nútíðar eldru ynskt, at tey høvdu spart meira upp til ellisår Stórabretland hevur tær allarflestu privatu pensjóns- grunnarnar í Europa um- framt 275.000 firmaskipan- ir. Bretsku pensjónsfelggini eiga 33% av partabrøvunum á London børs. Síðan kemur Håland og Irland, meðan Tyskland liggur á fjórða plássi. Fleiri av ES-lond- unum hava at kalla ongar pensjónsgrunnar, men styðja seg heilt og haldið tila Imennar skipanir, uttan at hava nakað annað fast at halda um. Í Danmark eru samanlagt 128 privatir pensjónskassar, sum í 1992 lógu við eini premiureservu upp á knapp- ar 130 milliardir krónur Danmark hevur tó stóðu mótvegis hinum ES londunum, har verða priv atar pensjónsskipanir nógv skattaðar Limir í firmaskipan skulu Ld. gjalda 5% av pensjóns- gjaldinum í sonevndum bruttoskatti. Er talan um eina kapital- pensjón, skulu gjaldast 40% í statsavgjaldi, tá goldið verður út. Herafturat skal pensjónskassin gjalda real- rentuavgjald, og tað ávirkar sjálvandi rentutilgongdina av innskotnu pengunum Staturin útholar soleiðis virðið av tí privatu pensjón- ini á ymiskan hátt Neyðugt er við fastleika og virkisfýsni, skulu fram- tíðar pensjonistar vænta sær eina trygga pensjón. Ekspertar eru samdir um, at hetta skal gerast: Stjórn- irnar mugu siga fólkinum sannleikan. Fólka- pensjónin fer at verða skattað. »Embætismenninir mugu hava dirvi til at siga tað, og borgararnir mugu duga at innrætta seg eftir tík, hetta sigur Denis Kessler í franska tryggingarsamtaki- num. >At útseta fer at vaksa um trupulleikar- nar«. Lønmåttakararnir mugu verda studladir til at supp- lera sina fólkapensjón við privatum pensjónsuppspar- ingum gjøgnum arbeiðs- ta ser- pláss teirra ella fakfelag og eisini sjálvir. Stjórnirnar eiga at fremja pensjonsætl- anir hjá tí einstaka við skatt- afrádrátti, sum elvir fólki til at uppspara upp á langt ára- mål, sum kapitalpensjøn í Danmark Til at styrkja álitið til privatu skipanirnar, eigur tað almenna at krevja, at pensjónsgrunnarnir veita betri brúkarainformasjón, soleiðis at einstaki limurin nágreinliga sær, hvussu nógv er uppspart, hvussu peningurin er settur, og hvussu nógv verður útgold- ið, tá ein verður pensjoner- aður. Tey, sum hava privata pensjónsuppsparing, eiga neyvt at eftirkanna, hvussu peningurin verður avsettur Við ávísing til kjakið um lívskorini hjá teimum eldru í Europa, hevur ES-social- kommiserurin Padraig Flynn sett spurningin: >Skal aldurdómurin verða eitt skeið, har tú hevur tað gott, ella skal man finna seg í, at tilveran verður verri?< Svarið verður ikki hvussu væl tað almenna tekur sær av okkum, men heldur, hvussu væl vit sjálv duga at taka okkum av okkum sjålvum«