leygardagur 3. januar 1998síða 3

tíðindablaðið Nr. 1 — 3. JANUAR 1998 Edmund Joensen, legmaður Góðu landsmenn Tá kveldið er av, standa vit aftur á gáttini til eitt nýtt år Gamlaårskvøld plaga vit at líta aftur um bak, serliga á ånd, sum júst er farið, sam- stundis sum vrt meta um, hverjar vónir vit tora at seta til komandi árið, og serliga í ár kanska tey komandi 4 ÁR ii verður seinasta í srødan í hesum val- skeiðnum Legtingsval erður útskrivað, 1valeyst i mánað í kom- v ådrenn renn ju andi ári Hvat var útgangssteð- ið og hvørji mál vórðu sett? I 1994 fóru vit u undir at gu gongdini vum. Låntøkurnar og vurnytslan i seinnu helvt av åttatiårunum gjørdi, at føroyska samfelagið var far- ruddiliga á husagang, ein húsagangur sum bleiv endaliga staðfestur í 1992 Fyrst í hesum valskeiði fluttu føroyingar í hópatali burtur í onnur lond at skapa sær livilíkindi, sum ikki funnust her heima Vit settu okkum eisini fyri at vinna tann partin av heimastýrinum aftur, sum varð sleptur í gjørdum av- talum við danir Hildið var, at vit høvdu sett okkum sera stór mál, tá vit m.a. settu okkum fyri at fáa javnvág á fíggjarlógina í seinasta lagi 1998. Hesum máli, og nógvum ødrum málum, náddu vit fyri tíði- na. Í fjør segði eg, at tað var hugaligt at halda nýggjárs- réðu. Tað er ikki minni hug- aligt í kveld, nú fyribils úrs- litini frá árinum 1997 eru tek. Tað hevur gingið mun- andi betri enn eg roknaði við, tá eg átók mær starvið sum Føroya løgmadur Nyggjarsrø0a løgmans 1997 Longu í 1995 sóust tekin um, at tað fór at eydnast at venda fíggjarligu gongdini í Føroyum. Hagtelini fyri 1997 vísa eins og tølini fyri 1996, at tað av álvara gong- ur framå í Føroyum. Hvørji eru úrslitini? Lat meg í stuttum nevna nøkur dómi um hesa fram- gongd: * Fólkaveksturin heldur fram. Aftur í ár er talan um ein nettovøkstur í fólkatali- num, sum nú er komið uppá umleið 44.300 fólk. + Arbeiðsloysið, sum var eini 25% við ársbyrjan 1994, og sum var 14% við árslok 1995, er nú komið niður á umleið 9% * Lønarutgjaldingarnar í januar til november 1997 eru øktar 7% í mun til sama tíðarskeið í 1996 * Av hesum eru lønarit- gjaldingarnar í marknaðar- vinnunum gktar góð 7% og almennu lønarutgjaldingar øktar knøpp 6% * Skatta- og avgjaldstrýstið, sum var óvanliga stórt, er minkað munandi * Fíggjarognaravgjaldið er nú tikið heilt burtur. * Landingarprisirnir fyri tosk, hýsu og partvíst fyrr upsa, eru farnir 20 til 40% upp * Týðandi partar av før- oyska fiskiflotanum, serliga heimaflotanum, hava havt eitt avbera gott ár * Fiskiídnaðurin á landi vís- ur tó eina ávísa niðurgongd. Tað vendi eg aftur til * Utflutningurin fyri 10 mánaðir í ár var 8% stórri enn í fjør * Innflutningurin fyri 10 mánaðir í ár var 7% stórri enn í fjør. Økta virksemið sæst aftur í samansetingini av innflutninginum * Handilsjavnin verður so- statt helst betri enn í fjør, eitt yvirskot uppá umleið 300 miljónir kr * Gjaldsjavnin sær eisini út til at verða minst líka góður og í fjør, t.v.s. eitt yvirskot uppá meira enn 1.100 mil- jónir kr * Tað vil siga, at nettoutt- anlandsskuldin, sum við årsbyrjan 1990 var uppá 8,5 miljardir kr. nå er komin nidur um 2 miljardir kr. Eg kundi nevnt hópin av ødrum dómum, sum vísa, at tað hevur eydnast okkum at venda figgjarligu gongdini. Men vit mugu minnast til, at vit skulu ikki bara rokna vid vidråki. Vit kunnu ikki rokna við eini lika stórari framgongd í komandi val- skeiði Tað er torført at ímynda sær betri umstødur fyri fisk- ivinnuna í 1998 enn í 1997, tí nøgdir og prísir hava verið á høgum stødi farna árið. Veiðan á fjarleiðum verður nakað skerd kom- andi ár, eitt nú kvoturnar í Barentshavinum. Tó liggur ein ávísur reservi í at fáa meira fisk vidgjørdan á landi. Eg nevndi í áðni, at fisk- iidnadurin á landi hevur víst afturgongd higartil i ár. Or- søkirnar eru fyrst og fremst tørvandi vilji at fáa veiðina til lands, mótstøðan móti verandi virksemi, og tørv- andi áhugin hjá heimligum kreftum at taka sær av teim- um nógvu virkjunum, sum hava verið og eru til sølu. Tað tykist sum um ein á- vís vend er komin í nú í seinastuni, eina mest orsak- að av øktum innflutningi av frystum fiski. Eisini kann ein ávísur re- servi liggja í møguleikunum fyri at gera varandi avtalur við eystanlond. Fyrsta handilsavtalan er júst gjørd við Estland. Sum so ofta fyrr nevnt tørvar okkum betri samstarv við ES Samanumtikið kann sig- ast, at um framgongd ikki verður í búskapinum av gðr- um orsøkum enn fiskiveidu og fiskaframleidslu, so er vandi fyri einum falli i løn- arútgjaldingum í 1998 og frameftir, og tað fer at merkjast hart hjá landskass- anum og hjá kommununum Tá lítið og onki avlop er budgetterað hjá land og kommunum, skal ein inn- tøkumissur svarast við spar- ingum, skattahækkingum ella fíggjast á annan hátt Eitt annað vandamál er um rentan hækkar. Tað hevði minkað um nýtslu- møguleikarnar hjá landi, kommunum, privata sektor- inum og hjá einstøku húsar- haldunum Vit skulu heldur ikki gloyma stóru skuldina hjá landskassanum. Ein føst afturgjaldsskipan fer iva- leyst at seta stór krøv til sparingar og skatting Tað kundi verið uppaftur betur Aftaná at hava víst á, at tað hevur gingist okkum betur, enn roknað varð við, og at týðuligir vandar liggja fyri framman, kann eg nevna, at tað kundi verið uppaftur betur. Í nyggjårsrøduni í fjør fanst eg at løgtinginum fyri at hava lorað ov nógv út í 1995 og 1996. Eg segði meg vera samdan við lands- stýrismannin í fíggjarmál- um, sum lýsti fíggjarlógar- viðgerðina sum eitt sjálv- tøkubord. Hóast atfinningar frå andstødu- og samgongu- limum, loyvi eg mær at halda fast vid hesar atfinn- ingar. Nåddu úrslitini kundu verið munandi betri, um slíkar loringar ikki vórðu framdar í valskeiðnum. Tá havi eg lættari við at skilja, at politikkarar hava lyndi til at slaka í ár, nú løgtingsval stendur fyri dur- um. Og nakað er lorað í sam- bandi við fíggjarlógina fyri 1998, í alt einar 25 miljónir kr. Av hesum eru 8 játtaðar til heilsuverkið og 14 til al- mannaverkið, og 3 miljónir kr. eru játtaðar til ymisk endamál út um landið. Hesar loringar havi eg í høvudsheitum góðkent. Nú stendur tað einum og hverjum frítt at geva Føroya fólki gylt lyfti um, hvat teir ætla aftaná komandi løg- tingsval. Men nú havi eg hug at siga sum íslendingurin segði á sinni: “Nú er ballið buðið" hesumegin løgtings- valið. Hví var tað so ikki truplari? Havandi í huga, at Føroyar fyrst í nytiårunum sum ein- asta land í vesturheiminum var farið á húsagang, kann tað tykjast margháttligt at tað hóast alt hevur gingið so mikið væl at rætta upp búskaparligu gongdina í Føroyum. Sjålvur ivist eg ikki í, at høvudsorsøkirnar eru tvinn- ar Tann fyrra høvudsorsøkin er, at føroyingar hava vist vilja og evni at virka fyri einari góðari og skjótari loysn. Teir landsmenn, sum fyri- bils leitaðu sær arbeidsmøg- uleikar og livilíkindi uttan- lands, serliga í ríkisfelags- skapinum, heldur enn at falla í fátt her heima, eiga stóra tékk uppiborna. Fleiri og fleiri av teimum leita sær nú heimaftur, og skulu teir vera væl afturkomnir. Vit vilja halda fram at virka fyri, at fleiri kunnu koma heim aftur Eisini teir landsmenn, sum vóru eitt sindur betri fyri, sum varðveittu sítt ar- beiði, og sum tí blivu heima á landi, hava stóra tøkk upp- iborna. Tolni til at bera stór- ar skattir og avgjøld, at tola niðurgongd í inntøku, fyri ikki at tala um minking í tøkari nytsluupphædd, ar- beidshugur og framfysni annars vóru fyritreytirnar fyri, at vit politikkarar kundu fremja tað, sum framt er. Hin høvudsorsøkin er rik- isfelagsskapurin. Tað, at hin parturin av ríkinum átgk sær at standa fyri allari utt- anlandsskuld til londini utt- an fyri Danmark, einar 7 milliardir kr., og tað, at vit framvegis hava fingið um- leið I milliard kr. í ríkis- stuðli eru avgjørdar fyri- treytir fyri teimum úrslitum, sum nádd eru. Vit skulu ikki gloyma, at árligi ríkisstuðulin uppá eina miljard krónur til okk- ara samfelag er umleið tann sama nettoupphæddin, sum útflutningurin í teimum vánaligastu árunum legði eftir seg. Viðurskiftini við Danmark Hesi viðurskifti hava fingið drúgva umrødu í hesum val- skeiðinum, fyrst og fremst av bankamálinum. Viðgerð- in í donskum og føroyskum fjølmiðlum, av donskum og føroyskum politikkarum á løgtingi og á fólkatingi hava í ávísan mun tarnað sam- arbeiðinum millum Føroya og Danmarkar. Tað frøir meg, at úrslitið av bankakanningini loksins verður almannakunngjørt um miðjan januar.Av góð- um grundum veit eg onki um, hvat úrslitið verður. Uttan mun til, hvussu frå- greiðingin verður orðað, fari eg at biðja føroyingar, løgtingsmenn og fólkatings- menn og aðrar politikkarar, eins og fjølmiðlar, ja, allar føroyingar geva sær stundir til at koma til rætta saman- takið til veruliga innihaldið í hesi frágreiðing, áðrenn verður at leika í aftur Føroya landsstýri fer gjøgnum serkønar skjótast gjørligt at útvega eitt sakligt og rætt samantak av frá- greidingini um banka- kanningina. Tykkum nytist ikki at vera í iva um, at verður tað mett rætt og neyðugt, fer øgmadur at nýta tann sama astleika mótvegis dønum, sum nýttur varð at sleppa okkum burturúr teimum politisku bindingunum við Danmark fyrst í hesum val- skeiði, og tann sama fast- eikan sum nýttur er í krav- inum um, at danir átaka sær kostnaðin av bankabjarg- ingunum. Politisku viðurskiftini innanlands Sum nátúrligt er aftaná ein húsagang hjá einum heilum samfelag, hevur verið ávís- ur politiskur turbulensur hetta valskeiðið. Tað byrjaði við drúgvum samráðingum og einum samgonguskjali við Fólka- flokkin, Kristiliga Fólka- flokkin og Miðflokkin. I- staðin bleiv tað ein sam- gonga við Javnaðarflokkin, Verkamannafylkingina og Sjálvstýrisflokkin. Ein sambandstingmaður tók seg úr tí samgonguni. Tá Javn- aðarflokkurin gav upp, varð samgonga gjørd við Fólka- flokkin, Sjálvstýrisflokkin og størra partin av Verka- mannafylkingini. Tå Sjålv- styrisflokkurin gav upp, helt samgongan fram sum minn- iluti í valbólki vid Kristiliga Fólkaflokkin og frálarna sambandstingmannin Hesir trupulleikar hava av skiftandi andstødum og av fjølmidlunum verið týddir sum ein veikleiki fyri pol- itisku leiðsluna í landinum. Men góvu vit eftir fyri Fólkaflokkinum frá byrjan- ini av, góvu vit eftir yvir fyri Javnaðarflokkinum í miðj- um valskeiðinum, góvu vit eftir fyri tí einstaka lands- stýrismanninum og góvu vit eftir fyri einstøkum ting- monnum, so høvdu vit ikki kunna víst á tey góðu úrs- litini í dag. Ein eigur at leggja til merkis, at rikni politikkurin av ymiskt politiskt saman- settum samgongum hevur stórt sæð verið tann sami. Vit settu okkum nøkur mål, sum í stuttum vóru: * at venda fíggjarligu gong- dini * at sleppa undan binding- unum við danir * at lætta um hjá vinnuliv- inum og * ikki minst hjá einstaka borgarum So kunnu vit meta um, hvert tað var ósemja ella politiskur fastleiki, sum gjørdi, at vit náddu longur enn tey settu málini. Skuldi eg fingið høvi til at gjørt tað umaftur, hevði eg roynt at sýnt upp aftur stórri politiskan fastleika, hóast vanda fyri ávísum politiskum spenningum og sostatt nátt enn betri úrs- litum. Onnur viðurskifti Ov drúgt verður at fara um øll mál í einari nýggjárs- rødu. Nevnast kunnu nøkur stórmál. Vit hava arbeitt við spurn- inginum um landgruns- markið við Bretland, men striltið hevur gingist. Fyri- reikingar verða gjørdar til eina oljuvinnu, og uppskot til oljulóggávu er lagt fyri tingið Komið er undir land at umskipa miðfyrisitingina í landsstýrinum til broyttu stýrisskipanina. Allir aðal- stjórar eru settir, eins og fulltrúar og skrivstovufólk Hetta eru neyðug tiltøk, tí vit fingu nýggja stýris- skipanarlóg, um umsitingin skuldi virka á nøktandi hátt Góðu landsmenn. Eg vil enda hesa nýggjárs- réðu við tí tydningarmesta, eg havi at bera fram. Tað er ein tøkk til allar landsmenn, hvgnn einstak- an fyri hennara og hansara lut í tí endurbyggingarar- beiði, vit hava framt fyri okkara land hesi fýra árini. Fyri Føroyar og fyri flestu føroyingar hava hetta verið 4 strævin, men góð ár. I øllum viðrákinum mega vit ikki gloyma at hava Harran við okkum í gllum lutum. Okkara tankar leita í samkenslu til tykkara, ið mist hava á einhvgnn hátt í farna ári. Harrin styrki tykk- um, ið hava verið fyri stór- um missi, og har sorg kenn- ist sár. Vegna Føroya landsstýri fari eg at ynskja øllum Før- oya fólki, burturi sum heima, eitt av Harranum signað nýggjár.