leygardagur 3. januar 1998síða 13

Nr. 1 - 3. JANUAR 1998 Um grindadråp, litføgur hus, fiskiskap og ringa veðrið Kekkiska lýðveldið átta ár eftir >floyalskollveltingina<. PaveL CERNOCH ÚR PRAG Tá eg fyri fimm árum síðani kom til Føroyar úr Prag, var tað ein gamal dreymur, sum gjørdist veruleiki. Síðani eg var lítil havi eg verið drigin at hesum »eksotiska« land- inum, tess harðbalnu nátt- úru og vinsæla fólkinum, sum her býr Eftir at eg hevði ferðast runt oyggjarnar í ein mánað, mistu tær so líðandi tað »eksotiska« og fingu ístaðin eitt serligt pláss í mínum hjarta. Í mínum dreymum komi eg ofta aftur til Før- var. Eg minnist ofta kensl una av reinari eydnu, sum eg hevði, tá eg sat við vitan Akrabergi og hugdi út á ist William heimsins enda 392 fekk eg møguieciKa vri at ferðast frítt til Før- y mitt egna land »kom A Europa«. eftir at tað fjøruti ár hevði verið út- rsakað k tisk N u g hugsaði g * PS t Ik g ør } nu meðar g VU San r jø520d e ur skisk Sum at finna grind á fleir hundrað nd fugt USUIKJ k tann november 789 toru ut á gøturnar rag og kravdu frælsi og kra kendis ið á sum i nkur um um DONUSK g | ? mal Kekkiski høvudsstadurin Prag man teljast millum vakrastu byir i Europa oyar. Fylgjandi vikurnar og mánaðirnir vóru sum eitt veruligt føroyskt grinda- dráp: Øll vóru spent og eld- hugað - øll fólkini vóru full av nýggjum lívi Í desember 1989 varð rit- høvundurin Vaclav Havel, ein stríðsmaður fyri demo- kratinum, valdur til forseta í Kekkoslovakia, og í 1990 vórðu fræls demokratisk val hildin fyri fyrstu ferð Stødan icgdi seg so líð- andi komandi árini, og spakuliga kelinaði luftin aftur. Fólk fóru aftur til ar- beiðis og byrjaðu nýggjar privatar fyrtøkur. Tað var sum um øll fingu sin part av hvalinum og fóru heim við tvøstinum. Fólk fingu sínar egnu tilverur undir ný mstødunum gekk kortini ikki sum eitt spæl. Fólk hildu fram við at trætast um ymiskt, so sum »hvør sá hvalin fyrst« »hvør skuldi fáa størsta partin av tvøstinum«, »hvør hevur ikki fingið nóg nógv< og so framvegis. Tað vóru tveir partar: Kekkarnir, sum vóru meira liberalir og marknaðarhugsandi, og slo vakarnir, sum vóru meira nationalistiskir og sosialist- iskt sinnaðir. Hesi bæði folkasløgini hava livað lið um lið í nógv ár, og tað tykt- ist næstan sum eitt hjúnalag. Tað er kortini ein lang sega aftanfyri Tey giftust i 1918, og teirra nýggja tjóð var sum eitt av teimum litføgru før- oysku húsunum. Gamla húsið, ið tey búðu í sum børn - gamla eysturrikska stórveldið - fekk skaða und- ir fyrra heimsbardaga, og tey sum búðu har avgjørdu, at tíðin var komin til at taka tað niður. Nýggj og litfagr- ari hús vórðu bygd. Tá var tað, at kekkar og slovakar avgjørdu at giftast og flyta saman inn í eitt felags hús, sum fekk navnið >Kekko- slovakia« Hóast tey tosadu sama mål høvdu tey av og á trup- ult við at skilja hvønnannan, kanska sum ein tvgrámaður og ein klaksvíkingur. Har- umframt vóru tey ikki heilt einsamøll í nyggja húsinum - týskarar, ungarar, póllend- ingar og ukrainarar leigaðu eisini partar av húsinum Hesir leigararnir vildu upprunaliga búð í tí gamla, rotna húsinum, men av tí at tað ikki stóð longur, høvdu teir einki annað í at velja Tað var eisini ov seint hjá teimum at flyta yvir til skyldfólkini í grannahús- unum, so teir noyddust at verða verandi í húsinum, sum æt >Kekkoslovakia<. Tey trivust ikki serliga væl har, so umleið 20 ár seinni, í 1938, loysti máttmikli eig- arin av einum av granna- húsunum, Adolf Hitler trupulleikan á ein skjótan hátt: Við hjálp frá týsku leigarunum legði hann hald á húsið »Kekkoslovakia« Garasjuna gav hann ung- ararunum, sum løgdu tað afturat teirra egna húsi og bjóðaðu slovakunum ein nýggjan leigusáttmála. Hes- in var sjálvandi ikki ókeyp- is. Prisurin var høgur og ikki í tyskum markum, men í gýðingum og ødrum, eitt nú sigoynarum, sum týsk- arunum ikki dámdu. Fyri at kunna varðveita lykilin til sítt egna hús máttu slovakar rinda við 40.000 gýðingum. Øll vóru ikki samd, men Hitler fann ein slovakiskan partamann til at undirskriva avtaluna. Leigugjaldið varð sent til gasskómurini í Auschwitz. Í kekkiska part- inum av landinum var prís- urin enn hægri, nærum 100.000 gýðingar. Munurin var bert tann, at har spurdu týskararnir ikki nakran áðr- enn. Meðan djarvir føroyskir sjómenn settu sitt lív í våga fyri at breydføda Bretlandi, sum annars gav kekko- slovakisku stjórnini frið- skjól, vórðu kekkar noyddir at arbeiða á nazistiskum lóðurverksmiðjum til frama fyri >Endsieg< hjá stóra týska ríkinum. Tíbetur kom >Endsieg< ongantíð. I 1945 fríaðu sovjettiski herurin eystanífrá og amerikanski herurin vestanífrá húsið »Kekkoslovakia«. Húsið varð lagt saman aftur, og kekkar og slovakar fluttu inn aftur. Týskararnir og nógvir ungarar vórðu tveitt- ir á dyr. Hetta var eitt ør- kymlandi tíðarskeið, og Sovjet - >fríararnir< - gjørdi sær dælt av hesum og tók garasjuna. Við ødrum orð- um tók Sovjet í 1945 eyst ara partin av Kekkoslovakia og kallaði hann >Karpato- Ukraine«. Ukrainararnir, sum búðu í garasjuni, vórðu ikki spurdir. Vit lærðu skjótt, at Sovjet ongantíð spurdi nakran um nakað Stríðsvognar og hermenn Lívið í húsinum >Kekko- slovakia« gjørdist so smátt vanligt aftur. Men tað helt kortini ikki leingi. Meðan Føroyar í 1948 fingu meira sjálvstýri, sendi Sovjet sín egna eigara, Gottwald (aðalskrivarin í kekkoslo- vakiska kommunistaflokk- inum) til Kekkoslovakia. I februar 1948 yvirtók hann húsið og legði hald á alt inn- búgvið. Sjálvandi vóru nógv, sum ikki høvdu hug at búgva í einum tílíkum húsi, og tey rýmdu. Tey máttu fara til grannarnar og spyrja, um tey ikki kundu búgva hjá teimum. Hurðin til >Kekkoslovakia< og fleiri onnur hús varð stongd, vindeyguni vórðu latin aftur og málað við reyðum stjórnum. Tað var sum ein