hósdagur 5. februar 1998síða 16

16 tíðindablaðið vt re Nr. 23 — 5. FEBRUAR 1998 Facts um gamla Føroya Banka Frågreidingin frá nevndini til kanning av partabrævaumbýtinum í 1993 hevur givid tilfar til føroysku loftfjølmiðlarnar sum neyvan nøkur onnur hending her heima nakrantíð. Miðlarnir hava havt og hava heilan hóp av sínum mann- ingum tvassandi niðri í Keypmannahavn. Um vikuskiftið og síðan eru allar tíðindasendingar farnar til umbýti. Og so hevur verið ein hópur av eykasend- ingum um sama evni. Fjølmidlarnir hava tråspurt ekspertar á nógvum økjum og fingið eina ørgrynni av vidhvørt mótsigandi meiningum. Summir av eks- pertunum hava havt eina meining um morgunin, eina aðra um kveldið ella dagin eftir. Man kann fýlast á, at fjøl- miðlarnir hava bert foku- serað á partabrævaskandal- una, tá Den Danske Bank við ósannindum fekk lump- að landsstýrið at taka ímóti eimi rúgvu av virðileysum partabrøvum í gamla Før- ya Banka. Hetta umbýtið var bert, fyribils, endabrest- urin av vitleysum atgerðum, almennum og privatum, upp gjøgnum åttatiårini, og fyri tær almennu heilt aftur i sjeytiárini, aftan á at gen- eratiónsskifti á politiska vígvellinum var farið fram her heima. Teir solidu og skilagóðu menninir vóru farnir úr aktivum politikki fyrst í sjeytiårunum, og term fáu, sum eftir vóru, lurtaðu nýggju buldribassarnir ikki eftir Skal loyva mær at tríva í ella draga fram okkurt av ti, sum førdi til krassjið og tær stóru skuldbindingarnar, ið fylgdu í kjalarvørrinum Var knýttur at góða, gamla Føroya Banka í 16 ár frá 1970. Veit tí eitt sindur um gongdina, fyri ikki at siga fadesurnar, tey árini og eis- mi semnri Grannskoðara-starvið Tað var á aðalfundinum í 1970, at eg fyrstu ferð varð valdur grannskoðari í Før- oya Banka. Eg hevði tå í fleiri ár selt saltfiskin hjá nøkrum stållinubåtum og trolarum. I ti sambandinum hevði eg fingið mær skriv- stovu á ovastu hædd í bank- ahúsunum í Niels Finsens- gøtu. Kom rættiliga ofta niður í bankaavgreiðsluna, serliga við utflutningsskjøl- um, men eisini í øðrum ør- indum Her kann viðmerkjast, at stjórarnir báðir sum oftast sótu við borð aftast í av- greidsluhølinum Einaferð eg var har niðri, tað hevur annaðhvort verið seinast í 1969 ella fyrst í nýggja árinum, bað stjórin meg koma inn á skrivstovu sína. Komin innum spurdi hann, um eg vildi lata meg velja til grannskoðara í bankanum á komandi aðal- fundi. Tað kom mær heldur dátt við. Takkaði sjálvandi fyri tilboðið. Svarið var klárt og greitt, at tað vildi eg íkki. Eg segði honum eisini hví. Fyrst tí at grann- skoðaraarbeiðið so avgjørt hevði ikki min áhuga. Eisini og helst ti, at eg hevdi nokk at takast vid (var limur i Búskaparráðnum, var reið- ari á onkrum skipi, og har- afturat, sum nevnt, fekst eg við at selja saltfisk). Vit skiltust, og roknaði eg við ikki at hoyra meira um mál- ið. Stjórin gavst tó ikki á hondum, men vendi nakrar ferðir aftur til grannskoð- araspurningin. Mítt svar var hvørja ferð tað sama, at hann mátti royna at finna onkran annan. So ein dagin beint undan aðalfundinum, eina viku ella minni áðrenn, kemur bankastjórin upp til mín á ovastu hædd. Vit tosaðu um leyst og fast, um fiskivinn- una, prísútlitið, skiparakst- ur, bankaproblematikk og mangt annað. Í tí hann ger seg til at fara, kemur hann til tað, ørindini í veruleika- num snúði seg um, nevni- liga grannskodarajobbid. Eg ilskadist eitt sindur og vildi hava at vita, hvi hann var so altråur eftir at fåa meg i starvid. Hansara svar var, at hann vildi sleppa av við hann, sum hevði starvið. Harafturat segði hann seg vilja hava ein avloysara, sum hevði hollan kunnleika um føroyskt vinnuliv og føroysk samfelagsviður- skifti yvirhøvur. Eg havi helst onkuntid nevnt sum undanførslu, at eg timdi ikki at leita eftir eittoyrum. Var tað helst ti, hann legði aft- urat, at eksterni grannskoð- arin skuldi ikki leita eftir smápengum, ikki ein gang eftir stórum upphæddum. Uppgávan var at meta um engagementini, rætt og slætt. Hann endaði samrød- una við at siga, at hansara hurð stóð altíð opin, um eg hevði nakað at tosa um. Aftan á tær mongu áheit- anirnar og serliga aftan á seinastu samtaluna var eg farin at ivast, um eg kortini ikki skuldi taka av. f fyrsta lagi, tí at eg eftirhondini hevði fingið varhugan av, at arbeiðið helst var meira á- hugavert, enn eg hevði hild- ið. Serliga tiltalaði lovaði dialogurin meg. Í ødrum lagi dámdi mær stjóran væl. I triðja lagi dámdi mær hin stjóran so avbera væl. Í fjórða lagi helt eg meg hava lagt til merkis, at Føroya Banki var eitt sera gott ar- beidsplåss. Lovadi at geva svar dagin eftir. Eg t6k av. Eg vil-her nevna tveir stjórar við navni. Knud Pet- ersen, sum fekk meg at á- taka mær grannskoðara- starvið, var her í umleið fimm ár, og eftirmannin Agnar Hansen, sum eisini var her í eini fimm ár. Báðir vóru teir dugandi banka- menn. Tá AH fór, beint aft- aná at bankin fylti 75 ár, var tað ein stak væl konsolider- aður banki, hann læt upp í hendurnar á avloysaranum, sum eftir míni meting kom at verða ein katastrofa fyri bankan og landið alt. Fíggjarligu brotasjógvarnir Avloysarin, sum Den Danske Bank í 1981 sendi — Tað, sum her er drigið fram, er sjálvandi bert partur, kanska lítil, av tí, ið frå føroyskari síðu kundi verið skrivað um bankapolitikkin i Før- oyum upp gjøgnum åtta- tiårini og kollapsið sein- ast i 1992 og i 1993, sigur Sofus Olsen TTT sl 2 "bg Sofus Olsen gjørdist grannskodari i Føroya Banka å aðalfundinum i 1970 og røkti starvid í 16 år at stjórna Føroya Banka, kom at roynast bankanum og landi okkara ein dýrur drongur. Hann kom úr starvsfólkadeildini, har ein Knud Sørensen, núverandi stjóri í DDB, var bossur. Allir stjórarnir í gamla Før- oya Banka, líka frá stovn- anini til endabrestin, komu úr Den Danske Bank. Eftir styttri áramál fóru teir aftur í starv hjá danska banka- num. Teir vóru útlæntir. Hví menninir við Holmens Kan- al eftir 75 ár at hava sent dugnaligar bankamenn funnu uppá at senda ein, sum av berum kleyvarskapi beindi fyri FB, er ilt at skilja. Sjálvt um moralurin í DDB er meira enn klodd- utur, hava teir væl ikki sent okkum mannin til at kollsigla stovnin? Ella var tað av líkasælu? Eg dugi ikki at meta um Undir øllum umstødum var tað ein beistagerð! Hann megnaði ikki bert at søpla burtur alt, sum varð bygt upp í trifjørdingsøld, men gjørdi tað harafturat neyð- ugt at lata bankanum 1,5 milliard fyri at bjarga hon- um undan húsagangi. Meg- inparturin lán, sum føroyski skattaborgarin í dag knógv- ar undir. Syndarin slapp snikkaleysur! Tað er ofta sagt, og av réttum, at bankarnir í åtta- tiårunum hjápíu mongum manni at misbrúka rentu- skattaskipanina. "yrst við valutalánum, sum viðskift- afólk tóku og síðan settu inn í bankan at renta. Dømir kunnu nevnast. Seinri, aftan á 1984 ella um tað mundið, tá rentan í Danmark fall munandi, og obligatiónslán úr kredittfeløgum blivu nógv biligari og løtt at fåa hendur å, gjørdust tey spek- ulatiónsobjektini hjá bank- unum. Teir hjálptu monnum við einum stórum láni fyri og øðrum eftir. Við banka- garantii flutti lántakarin peningin heim og setti hann í bankan, har hann stóð til fulla rentu, til fløgan eina- ferð var liðugtgjørd, oftast eini tvey ár ella væl meira aftaná, at lántransaktiónin var farin fram. I Føroya Banka táttaði posturin gar- anti í fleiri ár sterkt í 2 mill- iardir. Peningur streymaði inn. Balansin vaks á hvørj- um ári. Men peningurin skuldi so oder so lænast út- aftur Mangan hoyrdist um fólk, sum fóru inn í bankan at læna kanska eina fjórðings million ella so, og komu útaftur við eini skuld uppá eina heila ella meir. Var peningurin læntur til húsa- bygging, varð øll milliónin brúkt til stórri og dýrari hús enn ætlað. Hvussu gekst mongum av hesum stakk- alum, vita vit alt um. Eisini hava vit hoyrt um menn, sum vildu læna fáar ella fleiri milliónir, og sum vórðu so undirdiktir í likvi- diteti, at teir investeraðu seg á bláman. Boomurin seinra partin av åttatiårunum, sum var so katastrofalur, so lemjandi, so oyðandi fyri føroyskan búskap, stavaði fyri ein stóran part frá hes- um lánum. Fødihjålpararnir vóru bankarnir, ikki minst Føroya Banki. Ein stórur tapari var fiskivinnan, ser- liga flakavinnan, eksport- vinnan, sum ikki orkaði at konkurrera við byggivinn- una um arbeiðskraftina. Danir hava sagt uppaftur í saman, at vit føroyingar hava sjálvir skuldina av stóru uttanlandsskuldina. Hetta er ikki allur sann-