mikudagur 18. februar 1998síða 8

Heimastýrislógin - Ríkisfelagsskapurin Heimastýrislógin hevur ikki skuldina fyri samfelagskreppuni Í kjalavørrinum av banka- skandaluni og bankakann- ingini gera vit føroyingar kkum nú dælt av støduni, sum er her í Føroyum, aftan á okkara størstu búskapar- kreppu nakrantíð, í hvussu so er síðan heiamstýrislógin kom í gildi Umkvæðið okkara er, at vit føroyingar hava lítla og nga skuld anis hava alla skuldina - og so hermastyr- slógin. Hettar er ein skeiv nidurstøda, men hópur av kkara landsmonnum taka ndir við hesi stødu t vret er at ryrst er at siga, at idag eru ov få eftir å lilvi »kkara millum, sum minnast stød- una Førovum undan heimastýrislógini, fyri ikki at tala um støðuna aftur til seinasta aldarskiftið. Vit hava gl loymt støduna í Før- vum i tjågunum og i triati- árunum. ella vit vilja ikki minnast. Bert fá eru eftir sum sjålvi minnast ringastu tíðirnar í hesi øldini, og vit, sum hava fingið fortalt um armóðstíðina beinleiðis frá teimum, sum upplivdu hana upp á sítt egna skinn, tey sum upplivdu at vera fåtøk, keld, svong. sjúk, ófræls og trælkaði uttan nakran styrk vænti og uttan nakað stað at venda sær um hjálp, vit eru nú farin um miðalaldur Tey, sum eru ung í dag kenna bert - undantikið frá h í nítiárunurm ti Bi Hóast hend- an Kreppan tók é€eIm 3- es: krenpun € EDT HH fár tíð, fíggjarliga av fótum, og mong av landinum , so hava vit tað hóast alt rimiliga gott i Føroyum í dag, tó mangt kundi verið betri Men kreppan lærdi okk- um, at vælferðin blívir ikki við at vaksa, óansæð hvussu vit tíggja okkum he rá klett- unum, nei, vælferðin skal verjast, passast og pleygast Vit skulu vera varin á ti po- litiska økinum tí vælferðin er eitt produkt - eitt úrsli t- av politikkinum upp á gott og ilt og uppá styri og longri sikt Um vit halda, at tað er ein sjálfylgja, at vit umleið fimti túsund sálir, kunnu by ggja farma- og tangaskip fyri 1/2 milliard uttan nevniverdugan eginpening, elal eitt dusin av stórum fiskiførum til 100 mill. kr stykkið uttan veruligan eginpening, og sleppa væl frá hesum, sum alt var ba- serað uppá lán og lands- kassaveðhald, so eru vit á skrivari leið, og tað vóru vit so tað forslå í áttatiárunum Hettar var erit dómi upp á orsøkirnar til skrædlið í níti- árunum - heimastýrislógin var ikki orsøkin - tað er ikki rætt. Tað eru nógvar aðrar orsøkir til samfelagskrepp- una Veruleikin er tann, at før- oyingar, nógvir, fyri ikki at siga flestu livdu á armóðs- staði og fårækrastødi fyrru helvt av hesu øldini. Tað var als ikki nøkur sjålvfylgja, at øll fóru mett song hvort kveld í Føroyum tá Seinni veraldarbardagi gjørdist fyri mangar føroy- ingar ein lagnutíð uppá bæði gott og ilt. Teir mongu, sum ikki komu aftur av sjó- num, beittu við lívinum, og teirra familjur høvdu tað í mongum førm ógvuliga smáligt, tí lítil og eingin hjálp var at heinta tá. Hesar familjur guldu prísin fyri okkara føroyinga luttøku í krígnum, og prísurin var høgur, sera høgul Teir, sum sigldu nógv og yvirlivdu, fingu góða úr- tóku, tí prísurin á fiski var góður í Onglandi, og okkara djørvu forfedrar tordu at sigla i størsta vanda, eisini aftaná at íslendingar góvust at sigla til Onglands. Nú hvísir stórur partur av hes- um djarva ættarliði undir grønutorvu ella fingu eina váta grøv, men nakrir eru enn ímillum okkum, og teir kunna greiða frá Hettar vóru serliga tíðir - krígstíðir - við serligum við- urskiftum. Hettar gav føroy- ingum tå kensluna av, at vit saktans kundu klåra okkum sjålvar, og tær kensiurnar vóru meira bornar av hesum serumstødum enn tí veru- leika, sum vit máttu síggja í eyguni eftir krigslok og øll fimti- og partvis seksti árini Tad er meguligt. at mangt hevði verið ødrvisi, um vit fingu loysing í 1946 - kanska tað, men høvdu vit haft fingið tað betri, nei, tað ivist eg í. Tó tað er hypotet- iskt at spekulera yvir tað nú, tí vit fingu ikki loysing, men eitt heima stýri frá 1948. Tað er veruleikin, og hann eiga vit at halda okkum til. Oz veruleikin er tann beiski — hóast metstórar inn- tøkur í krigsårunum — so vóru vit longu illa fyri aftur í fimtiárunum. Vit áttu lítið og einki at standa ímóti við, tey gomlu lógu mangan í armóð, tí eingin fólkapen- sjón var, tey ungu, sum skuldu og kundu lesa útyvir 14. árið, vóru heilt fá, og bert tey, sum høvdu meira múgvandi foreldur Útbúgv- ing út um 7. flokk var ikki fyri hvønn sum helst. Og øll útbúgving var tá á donsk- um. Sjóvinnubankin og vinnulívið sum heild kom alt í kreppu og fór av knór- anum. Okkara sjómenn og útróðrarmenn noyddust av landinum at fáa sær kjans fyri at vinna til livibreyð. Vit eru enn nøkur, sum minnast hesa tíðina — ella vit áttu at verið rættuliga nógv, men kanska ikki øll vilja minnast? Heimastýrislógin = gav okkum møguleikarnar at mennast bæði mentanarliga, sosialt, vinnuliga og stýris- skipanarliga. Vit fingu skip- ad sosial vidurskifti, vit fingu fólkapensión, vit fingu føroyskan skúla — eitt vælskipað skúlaverk — og føroyska mentanin hevur blómað síðani. Vit hava rímuliga góð viðurskifti á heilsugkinum, og vit hava serrættindi til danska sjúkrahúsverkið. Vinnulív- ið var útbygt, vit fingu ar- »Keisarakonsertin«? Hvør? Hvar? Nær? nevnda instru- inum — av Josef Haydn, og harafturat uppliva tann meira nýmótans ljómin í verkinum >Adagio fyri stråkarar« av ameriku- manninum Samuel Barber Henda vårkonsertin hjå FSO er tann 36. i rødini av konsertum, sum framførdar hava verið síðani orkestrið varð stovnað í 1984 Okkara frægi klaverleikar, Johannes Andreasen fer at spæla >Keisarakonsertina< Listarframsýning í Smiðjuni Kanny Sambleben tey seinastu árini Fríggjadagin letur ein list arframsýning upp í smid) uni. Tað er violinisturin Kanny Sambleben, sum sýnir fram nakrar av term- um mongu myndunum hann hevur målad tey sein- astu arint i At måla og tekna hevur verið itriv hansara í nógv ár, men hann hevur ongan- tíð sýnt nakað fram alment Framsýningin letur upp fríggjadagin kl. 16 og er op- in til kl. 19 Klokkan 17 fer Torshavn- ar strúkikvartett at spæla tónleik. Hesaferð eitt verk sýnir fram nakrar av mongu myndunum, hann hevur málað eftir Telemann: Concerto Polacca Leygardag og sunnudag er opið kl. 14-19. Nr. 32 — 18. FEBRUAR 1998 Føroyar og Danmark á einum vegamóti Fólk eru vælkomin at senda inn sjónarmið undir heitinum »Føroyar og Danmark á einum vegamóti<. Best er, um tilfarið Verður sent blaðnum á diskli ella um internetið. E-mail-adressan hjá Sosialinum er: post Gsosialurin.fo. Fax afsmarið er 14720 | | | | Í Birgir Mohr á Sandi skrivar í um heimastýrislógina og ríkisfelagsskapin beiði til allar hendur. Vit fingu rætt at lóggeva fyri egnum viðurskiftum í stór- an mun, vit kundu yvirtaka målsøkir til sjålvir at fyri- skipa og umsita, og seinast men ikki minst, hesi rætt- indi blivu fyri øll — allar borgarar, eisini børn hjå figgjarliga minni mentum. Klassasamfelagið var um at hvørva. At samanbera vælferðar- samfelagið Føroyar í dag við armóðssamfelagið Før- oyar fyrst í hesi øldini, ella tað føroyska samfelagið, sum var fyri fimti árum síð- ani ber næstan ikki til, so stór er broytingin til tað betra. At siga einki vera hent seinastu fimti árini rætta vegin undir heima- stýrislógini, ja, tað er søgu- falsan, og at geva heima- stýrislógini og dønum skyldina fyri øllum ti, sum er gingið skeivt í Føroyum, er heilt burturvið Teir menn, sum okkara vegna tingaðu seg fram til heimastýrislógina í 1948 og tóku avgerðina, eiga betur uppiborið, tí teir settu fólk- sins veð og vælferð fram um tjóðskapin. Teir mettu, at fult tjóðarfrælsi kundi keypast ov dýrt í 1948 fyri einstaklingin í Føroyum. Síggja vit burtur frá bankagøluni — og hana haldi eg at danir skulu gjalda okk- um fyri fíggjarliga missin av — so hava vit føroyingar skyldina av fyri, sum gekk galið í áttati- og nitiårunum Tað eiga vit at læra av og gera reglur fyri ikki skal endurtaka seg. Og hóast vit nú hava kenslu av at vera illa við- farin av dønum í sambandi við bankaggluna, so eiga vit ikki at gloyma, at vit fingu allara okkara skuld um- fíggjaða í Danmark, nú vit ikki megnaðu at gjalda aftur til útlandið rættstundis Heimastýrislógin hevur roynst okkum føroyingum til mikla menning. Men hon er nú fimti ára gomul og eigur í hvussu er at vera endurskoðað ella avloyst av meira tíðarhóskandi lóg sum karmur um ríkisfelags- skapin. Men vit skulu ikki loysa frá Danmark her og nú, tað er at >gambla< við trygdini hjá føroyska fólkinum, hjá einstaklinginum. Vit hava beint nú havt eina samfe- lagskreppu, sum kostaði okkum einar 5.000 borgar- ar av landinum og eini 10.000 fólk komu illa fyri fíggjarliga og útvið 25% av arbeidsføra fólkinum misti arbeiðið. Loysa vit nú og missa ein triding av landskassainntøk- unum, so er væntandi, at vit fáa eina nógv stórri kreppu, og tá verður rættuliga synd í mongum føroyingi, tá fara grísarnir rættuliga at nísta, men hetta kann altíð kom- ast aftur til. Vit skulu ikki loysa, men hava eina betri skipan við Danmark innan ríkisfelags- skapin. Birgir Mohr