leygardagur 28. februar 1998síða 15

Segunnar málningur Fyri at mála hendan máln- ing av - í høvudsheitum - søguligum persónum, valdi filmsleikstjórin, Steven Spielberg at nýta fleirtjóða leikarar. Tann fyrsti sjón- leikarin, hann leitaði fram, var Morgan Freeman, sum hann so leingi so fegin vildi hava at arbeiða við Luturin sum Theodore Joadson er annars gjørdur til filmin, men grundaður á fleiri fyrrverandi trælir í ab- olitionistrørsluni Joadson er ein fyrrver andi trælur, sum fer saman vid handilsmanninum Tap- pan i trælafrælsisrørslunnar tænastu. Tå Amistadsakin var frammi, varð málið rættuliga blást upp. Blødini skriva um hendingina sum ein >massakru á havinum«, men Tappan kalla afrikanararnar fyri frælsisstridsmenn« Leiklutin sum Tappan hevur sviin Stellan Skars- gård. Matthew McConaug- hey spælir enn einaferð ad- vokatur. Roger Baldwin er ognaradvokatur. Hann fer ikki inn í málið vegna stød- ufesti, men einans tí, at hann sær hetta sum eitt mál um ognarrætt Sakin hóskar Bald- wini, ti afrikanarar verða virdir sum ogn. Hann roynir tó at prógva, at teir ikki løg- fødisliga eru tælir (føddir í eini plantasju av foreldrum, sum eru trælir), tí teir eru úr Afrika og eru á ólógligan hátt burtirfluttir úr egnum landi til Amerika. Tað snýr seg ikki um mannarættindi, men um ognarrætt. Sjónarmið hansara broyt- Joadson og Nr. 40 — 28. FEBRUAR 1998 Cinque (ella Sengbe á afrikanskum) er tann, ið fær sagt verjanum søguna hjá teimum 53 rændu afrikanarunum ist tó eitt sindur gjørgnum rættarmálið. — At byrja við er Bald- win kensluleysur fyri >sak- ini<. Men hann broytist sum søgugongdin fer fram til at vera meira menniskjaligur, so hvørt hann skilir tydn- ingin í málinum, hann ar- beiðir við. Talan er ikki longur um eitt mál um ogn- tíðindablað arrætt, men um mennis- kjanslig sjónarhorn. Tá málið kemur í hægst- arætt fær tað heitið >rættar- mál forsetanna<. Martin van Buren, forseti, sum royndi at verða aftur- valdi, hálaði í træðrirnar handan leiktjøldini. Sam- stundis var sakførarin hjá afrikanarunum fyrrverandi forsetin, John Quincy Ad- ams. Ein smålutur at nevna er, at bådir forsetaleiklutirnir verða leiktir av onglending- um: Nigel Hawthorne spæl- ir Van Buren og Anthony Hopkins leikar John Quincy Adams. Hopkins skal hava sagt, at hetta er ein av hansra allar bestu leiklutum. — Adams var bert forseti eitt valskeið, og teir søgdu um hann, at hann var púra reiðiligur og ikki til at mutra - tískil var hann ikki ein vælumtóktur politikari, hevur Hopkins sagt. Adams var hvorki fyri ella í móti trælahaldi, og hann vildi upprunaliga ikki hava nakað sum helst við Amistad-málið at gera. Seinni kendi hann seg kort- ini tvungnan til at stríðast fyri lívinum hjá hesum menniskjum. Hann var ein moralskur maður. Fyrrverandi forsetin í USA var tann, sum at enda kom afrikansku trælunum til hjálpar På — Størsti trupulleikin var at finna leikarar til teir 53 træl- irnar. Og fyrst og fremst at finna Cinque, sum hevði so stórt trúvirði, hevur Spiel- berg sagt. — Vit vóru so heppin at renna okkum í Djimon Hounsou, meðan vit vóru við at seta ngvn á ymsu leik- lutirnar. Hounsou er føddur í Vest- urafrika, og hevur bert verið við í ymsum smærri filmum áður. Hann tosar við Benin- dialekt og ikki Mende, sum tann rætti Cinque og felagar hansara frá Mende-, Temne- og Kissi-ættarbólkunum gjørdu. I veruleikanum var tad tann truplasta uppgåvan at finna sjónleikarar til leik- lutirnar sum teir 53 åkærdu afrikanarnar. Leitað var millum innflytarar i USA, síðani i Sierra Leone og at enda i Onglandi, har eisini nógvir innflytarar úr Vest urafrika eru. At enda vóru funnir bæði sjónleikarar, dansarar, tónleikarar - og onkur lesandi frá Harvad, ein olympiskur rennari og ein lívfreðilærari.. Henda óvanliga saman setingin var síðan sett á skúlabonk hjá Arthur Abra- ham, professara, søgumanni og buskaparfrødingi í Sierra Leone. Hann er ein av teim- um leidandi myndugleika- persónunum innan Mende- mentanina, so hann kundi lærar sjónleikararnar bæði eitt og annað um mentanina - eins og Mende-málið. Tað er eisini hann, sum hevur umsett partarnar av manu- skriptinum til Mende-mál- ið. Stóri arvurin Eitt, sum ætlanin við filmi- num eisini var at vísa er, at Amistad-málið er >gloymd søga«. Tá framleiðarin, Debbie Allen, rendi seg í søguna i 1984, varð hon mest ovfarin av, at hon ong antíð hevði hoyrt um hana fyrr Eg gjørdist rættuliga sterka og glaða um, at hetta var hent, men eg kendi eisini ein sakn í, at eg ong antíð hevði hoyrt um hetta málið í skúlanum, hevur hon sagt Debbie Allen kom ikki langt við ætlanini tey fyrstu Nøkur fakta um trælatíðina... prinsur sendir út heimsins fyrstu lóg, sum bannar trælahandli: Forordning om Negerhandlen. Dan- skur trælahandil verður stórri enn nakrantíð fyrr, tå lógvin ikki skal setast í gildi fyrr enn í 1803. 1793 Bummulsframleiðslan í suðurstátunum í USA økist, bummullin verður primera grødin, øki0 gerst bundið av Irælaarbeiði 1803 Danskt forboð móti træla- handli 1807 Enskt forboð móti træla- handli 1808 Kongressin í USA bannar innflutningi av afrikansk- um trælum 1817 „American Society for the Return of Negroes to Afr- ica< verður sett á stovn 1820 Liberia í Vesturafrika, granni hjá Sierra Leone, verður stovnað sum koloni fyri amerikanskar afrikan- ar. 1820-1823 verða 1500 svørt send til Afrika av American Col- onization Society. 1822 Liberia verdur stovnsett sum afrikonsk koloni fyri frælsar amerikanskar træl ir 1824 Trælahald verður avtikið í Miðamerika 1826 Brasilia steðgar trældómi 1833 Ongland steðgar trældómi 1839-1842 Amistadmálið 1848 Danmark og Frankaríki banna trælahaldi Í donskum Vestindia sigur Peter von Scholten, guver nørur, at nekarar eru fræls ir Kolveltingar í Evropa fyri fólkaræði 1850 Danmark selur Gullstrond ina 1861-1856 Borgarakrígg í USA 1863 USA bannar trælahaldi Emancipation Proclama- tion verður undirskrivað av Lincoln forseta 1866 14th Amendment (grund lógarbroyting) tryggjar borgararættindum eisini galdandi fyri nekarar 1869 15th Amendment - at kvødurættur kann ikki noktast vegna rasu, lit ella fyrrverandi trælastatus Ongland verður størsti handlandi við afrikanskun trælum