leygardagur 28. februar 1998síða 14

Ein dimmur blettur í søgu hvíta mansins — Meðan eg gjørdi hendan filmin, merkti eg ongantíð, at eg segði søguna hjá onkrum ødrum. Eg kendi í stóran mun, at eg segði søguna hjá øllum. Hetta er ein søga, sum fólk úr øllum tjóðum og rasum eiga at kenna, sigur Steven Spielberg um søguna, sum er grundarlag fyri åhugaverda film- inum Amistad, sum í gjár hevði frumframførslu í Havnar Bio. Filmurin er um syndarligu lagnuna hjá 53 afrikanarum, sum vórðu rændir úr heimlandi sínum í Afrika í 1838 og førdi til Amerika - enn ein dimmur blettur í søgu hvíta mansins Eiríkur Lindenskov — GEVIÐ OKKUM FRÆLSI! Rópið gellur gjøgnum helini. Tey fyrstu orðini, vit hoyra frá teim ákærdu. Hetta er tað, sum sakin snýr seg um fyri teir 53 afr- ikanarnar. Í USA, har rætt- armålid fer fram, er annad og meira upp å spæl. Her eru tey vorðin ein brikkur í einum fløktum politiskum måli, sum få år seinni skal føra til blóðugt stríð — Tað Amerikanska Borgarakríggið. Hettar byrjar summ- arið 1839 umborð á spanska skipinum La Amistad uttan fyri strond Cuba. Í summarveðrinum eydnast tað teimum 53 trælunum at bróta keturnar, taka av fót- um og drepa meginpartin av manningini. Tveir av mann- ingini, sum koma frá til- burðinum við lívinum, verða tvungnir at føra skipið aftur til Afrika, higani træl- irnir koma. Snúðin, sum tann hvíti maðurin er, verða trælirnir sviknir, og einar tveir mán- aðir seinni verður skipið funnið uttan fyri Connect- icut í USA. Hetta verður forsøgan til eitt drúgvt og fløkt rættarmál, sum fær vittfevndar avleiðingar. Í fyrsta umfari snýr tað seg um morðini á manning- ina, síðani er tað kravið hjá teimum báðum av mann- ingini, sum eftir eru á lívi, um rættin til skip og last - altso trælirnar - og í triðja umfari krevur skiparin á amerikanska skipinum, sum bjargaði La Amistad, bjarg- ingarløn, fyri skip og last - alsto trælirnar. Spanska drotningin krev- ur skip og last - altso trælir- nar. Amerikanski forsetin, Van Buren er miðskeiðis í valstríðnum, og vil helst Nr. 40 - 28. FEBRUAR 1998 >Frælsi er ikki nakað, tú fært. Tað er nakað, tú verður føddur til. Men viðhvert verður tú noyddur at stríðast | fyri ti« | Í sambandi við, at Havnar Bio vísir filmin Amistad - filmin um trælir úr Afrika, umrøda við evni í dag BET ikki fáast við trupul mál. Ein bólkur at stríðsfólki, sum arbeiða fyri at geva trælum frælsi, fær ein ad- vokat, Roger Baldwin, at verja trælirnar. Han hevur tó tann stóra trupulleika, at hann ikki er førur fyri at tosa við klientar sínar. Hann skilir tey ikki, og tey skilja ikki hann. Tí noyðist hann at nýta snildir. Hann roynir sítt besta at sannføra rættin um, at afr- ikanararnir eru føddir fræls- ir i Afrika og førdir til Am- erika sum trælir, og tad er ólógligt, tå trælahandil er bannaður. Men trupulleikin er at prógva tað. Við tógvið stríð eydnast tað Roger Baldwin at fáa samband við Cinque, sum allir trælirnir hava álit á. Smátt um smátt fær hann søguna um líð- ingarnar og eyðmýkjanina, sum trælirnir hava verið í- gjøgnum á veg til Amerika. Og smått um smått fær hann sett saman eina verju, sum kann fåa frikent kli- entar hansara fyri morå og givið teimum frælsið aftur. Samstundis verður hetta ein týðandi liður í stríðnum hjá teimum, ið berjast fyri at bæsa trældóminum í Suður- státunum. Men spælið er ikki liðugt enn. Politisku trupulleikar- nir í málinum fáa Van Bu- ren, forseta til at kæra dóm- in til Hægstarætt. Og í Hægstarætti situr ein meir- iluti av dómarum, sum sjálvir eiga trælir heima í tí teirra egnu plan- tasjum í Suðurstát- unum. Ímóti so sterkum kreftum má Roger Bald- win spæla sín síðsta trumf. Tað # eydnast honum at yvirtala fyrrver- andi forsetan, John Quincy Ad- ams, at koma úr sínum otiumi og føra sakina fyri hægsta dómstólin í USA. Nókur fakta um trælatíðina... 1482 Pio II påvi fordømur træl- ahandil Portugisar byggja fyrstu trælastødina í Elmina, á Gullstrondini (nú Ghana) 1492 Evropear (Columhus) finna Amerika 1562 Fyrsta góðkenning bretsku rnarinna av træla handh;; 300 trælir. sur breta hava utvega sær ferða førdir ul Hispaniola (nå Haiti/Dominikanska Lydveldid) 1565 Spani6lar føra trælir til St Augustine (nú Florida) 1619 Afrikanarar, sum verða førdir til Jamestown í Virginia, eru fyrstu trælir, sum eru førdir inn í bretsk hjálond Evr peisk ur handil við afrikanskum trælum tekur lik á seg. Leiðandi landið á nesum øk: er Holland men Spania, Portugål, Ongland, Frankariki og Danmark eru eisini væl vid. Sukurdyrkanin å vest- indisku oyggjunum er eisini stør. Trælir verda innfluttir bædi ul Nordur- og Suduramerika. 1658 Danir taka ein svenskan skansa, Carlsberg, nå Cape Coast Castle, å Gull- strondini 1666 St Thomas i Vestindia verður hersett. 1673 Danir byggja Christians- borg skansa å Gullstrond- ini (er nú í høvudsstadnum Accra) 1711 St. Jan í Vestindia verður hersettur 1712 Ongland fær 30 ára eink- arrætt upp á trælahandil frá Spania 1713 Ongland verður størsti handlandi við afrikanskum trælum. 1733 Danir keypa St. Croix. Tríggjar oyggjar í Vest- india eru nú donsk hjålond til 1917 1776 USA verður sjålvstødugt, „Declaration of Indepen- dence< verður undirskriv- Trælir verða frælsar í Massachusetts USA, træl dómur verður avsagdur í Pennsylvania. 1787 The Society for the Abol- ition of the Slave Trade verður sett á stovn í Ong- landi. Ein lítil koloni fyri frælsar trælir verður grundløgd í Sierra Leone, Vesturafrika. 1791 Freetown, Sierra Leone verður grundlagdur. 1792 Danski Fríðrikur krún-