leygardagur 7. mars 1998síða 6

6 tíðindablaðið SOSU Ta Nyrup legði kongin Sógan um tá Atli Dam hótti Nyrup við at slíta alt sam- starv, tók hann ikki sítt krav aftur um, at danska oijufel- agið Dong skuldi hava framíhjárættindi í eini undir- grundaravtalu Jan MULLER Nógv stóð á formanninum í danska sosialdemokratii- num, Poul Nyrup Rasmus- sen å vetri i 1992. Tå fekk hann nevniliga greid bod frå tåverandi løgmanni og for- manni i javnadarflokkinum, Atla Dam: tók Nyrup ikki aftur krav sítt um, at tað almenna danska oljufelagið DONG skuldi hava framí- hjárætt í eini føroyskari oljuvinnu, afturfyri, at danir lótu føroyingum rættin til undirgrundina, so tók javn- aðarflokkurin alt fyn eitt sín stuðul til danska bróður- flokkin aftur. Haraftrat fór hann at fyrireika eina 10 ára ætlan fyri avtøku av Heima- stýrisskipanini Hetta kom fram í Degi og Viku hóskveldið. Fyrr í vik- uni visti sjónvarpið annars at siga frá einum bræva- skifti millum táverandi for- sætisráðharran Poul Schlø- ter og formannin í sosial- demokratiinum, Poul Nyrup Rasmussen, ið snúði seg um yvirtøku av undirgrundini Har kom fram, at eftir at Schliiter hevði boðað flokk- unum á fólkatingi frá, at hann fór at undirskriva av- talu við føroyingar um und- irgrundina, fór danski javn- aðarflokkurin fullkomiliga uppá bakbeinini og hótti við at atkveða ímóti avtaluni, um ikki oljufelagið DONG varð ukið við í avtaluna Felagið skuldi hava framí- hjárættindi í einum oljuút- viklingi vid Føroyar Hetta vildi Schliiter ikki hoyra talan um. Hann rokn- aði ikki við, at føroyingar fóru at góðtaka tað. Tá av- tornaði tók Nyrup krav sítt aftur og undirgrundaravtal- an varð undirskrivað, uttan at DONG varð nevnt Nyrup boygdi seg Nú hetta brævaskiftið er vorðið alment hevur Atli Dam, ið var ein av føroysku hevuðspersónunum i und- irgrundarmálinum, einki í- móti at siga frá, hvat veru- liga hendi handan politisku leiktjøldini dagarnar undan undirskrivingini av avtal- uni, hvussu tað eydnaðist at trýsta Poul Nyrup Rasmus- sen til at taka síni krøv aftur Atli Dam vísir á, at tað er ikki nakað dulsmál, at dan ski javnaðarflokkurin var ikki fegin um undirgrund- aravtaluna, sum Schlúter gjørdi við føroyingar í sep- tember 1992. Teir høvdu jú i åravis sagt, at føroyingar skuldu hava eina grøn- lendska skipan umframt eitt samarbeiði millum donsk og føroysk felag um troytan av råevnum í undirgrundini - og har danir skuldu hava fyrimunir framum útlendsk feløg Hetta var ti ein høvuds- orsøkin til, at teir noktaðu at stuðla avtaluni, tá hon skuldi koma fyri í fólka- tinginum. Schliiter, ið tá sat í minnilutastjórn, fekk tí ikki so væl gjøgnumført æt- lanina. Ein avgjørdur Schluter Atli Dam greidir soleidis frå hesi ikki sørt dramatisku støduni -Schliiter ringdi til min eina litla viku, ådrenn tann 22. desember, tå avtalan skuldi undirskrivast i Havn, greiddi frå støduni hjå dan- ska javnadarflokkinum og segåi, at um ikki hesin frå- fall síni krøv áðrenn 19. de- sember, so bleiv einki skriv- að undir. Eg skilti hetta sjálvandi sum, at hann vildi hava meg at leggja trýst á javnaðarmenninar sigur Atli Dam og heldur fram -Tað gjørdi eg sjálvsagt eisini, tí tað eru bert fólk, ið onga føling hava við, hvat ein kann og ikki innan Heimastyrisskipanina, sum kunnu hugsa, at tað bar til eftirfylgjandi at broyta eina avtalu og at føroyingar skuldu fáa minni, enn teir høvdu fingið frá Poul Schlúter. Eingin føroyingur við sínum fullu fimm vildi kunnað gingið við til tað. Atli Dam royndi tí av øll- um alvi at fáa hendur á Poul Nyrup Rasmussen fyri at greiða honum frá hesum, men hann var sum farin undir heilt -Eg setti meg í samband við framstandandi javnaðar- menn, men tað eydnaðist ikki at fáa samband við Ny- rup. Tí rann freistin leyg- armorgunin tann 19. des- ember út, og Schliiter ringdi so aftur og segði, at ferðin var avlýst Sum eina seinastu roynd setti Atli Dam seg í sam- band við Poul Nielson, fyrr- v. orkumálaráðharra, sum hann frammanundan hevði illtonktan fyri at hava ávirk- ad stødutakanina hjå javn- aðarflokkinum í hesum máli Fyrst var eg tó noyddur at fáa mær undirtøku frá nevndini i javnaðarflokk- inum til at leggja so sterkan trumf á sum møguligt. Eg ringdi til næstformannin, Dan Petersen, sum var eitt sindur skelkadur av ætlan mini, ti hon syntist so víð- gongd, men hann tók tó undir við hesum kortini. Tá Poul Nielson kom til telefonina legði Atli Dam sera hart út og skuldsetti hann fyri ikki at hava skilt, hvat ein kundi í einum rík- isfelagsskapi og ikki. -Okkara boð vóru púra greið. Um danski javnaðar- flokkurin framdi eitt so im- peralistiskt inntriv í Føroy- um, sum nú vandi var fyri, so var alt tað, sum Heima- stýrislógin bygdi á, oyðilagt fyri ævigar tíðir - og tá kundu vit eins væl sjálvir uppgeva henda ríkisfelags- skap. Eg segði honum, at vit beinanvegin tóku fólka- tingsmannin úr danska ting- bólkinum og slitu alt sam- arbeiði. At vit síðani fóru at leggja eina ætlan fram fyri javnaðarfólk og Feroya fólk, sum snúði seg um at avvikla heimastýrið yvir 10 ár. Og tá fingu danir so ongan dropa av olju. Atli Dam sigur víðari, at hann sjálvandi ikki ynskti at avvikla henda ríkisfel- agsskap, men stødan var nú tann, at um danir kortini framdu hetta álop, so kundu føroyingar eins væl gera tað sjálvir. Tí tá var jú alt mist kortini. t Nú stóð á gomlum nøgl- um. Klokkan mundi vera út móti 14 leygardag. Ferðin hjá Schlúter var avlýst. Klokkan 14.30 ringdi Poul Nyrup loksins til Atla Dktu og segði, at javnaðarflokk- urin tók aftur síni krgv. -Eg ringdi til Schlúter og spurdi, um hann ikki kortini kundi koma. Hann játtaði og kom mánadagin 21. des- ember til Føroya, har av- talan so var undirskrivad. Eftirtíðin progvadi Atli Dam leggur aftrat, at gongdin í oljumálinum síð- ani hevur víst, at tað var rætt at vísa aftur kravinum frá danska javnaðarflokkinum. -Hetta hevur eftirtíðin prógvað. Ahugin frá olju- feløgunum hevur verið sera stórur júst tí, at tey hava kunnað bjóðað seg fram á jøvnum føti. Hevdi ein tjóð ella eitt felag framihjårætt, hvar var so åhugin hjá øll- um teimum, sum hava virk- að og sum helst eisini á- virka, at ein møguligur olju- utviklingur kemur í gongd nógv fyrr enn hann annars vildi komið, um eitt ávíst felag hevði so stór fram- íhjárættindi spyr fyrrver- andi løgmaður Atli Dam vísir eisini í hesum sambandi á, at um- røddi Poul Nielson hevði Nr. 45 — 7. MARS 1998 Tað eydnaðist ikki Poul Nyrup Ramussen at fáa síni króv um framíhjárætt til danskt oljufelag við í avtaluna, tá Schliiter og Atli Dam undirskrivadu hana í 1992 uppskot um, at seismiska arbeiðið skuldi fremjast av Thetis, og at 300 mill. kr., helvt í helvt danskar og før- oyskar, skuldu útvegast til hetta arbeiðið. -Tá vit síggja, hvat vit í veruleikanum fingu burtur úr við at fáa útlendskt felag at gera hesar kanningar 6- keypis, so er greitt, at vit høvdu verið nógv verri fyri við loysnini hjá Nielson og Nyrup, sum helst eisini hevði gjørt, at vit vóru ikki komnir so langt sum nú, og helst hevði tað eisini kostað okkum meira enn tær 150 mill. kr. Atli Dam sigur seg alt í alt vera sera fegnan um, at hann í endanum av síni em- bætistíð í Tinganesi fekk hesi viðurskifti uppá pláss. Hann var sjálvur ein av oddamonnunum aftanfyri tær samráðingar, sum byrj- aðu seinnu helvt av sjey- tiårunum um yvirtøku av undirgrundini og sum end- aðu í 92 við undirskriving av einum sáttamála, sum hevði eittans danskt fingra- merki, nevniliga, at fingu vit munandi burtur úr skuldi samráðast um minkan av blokkinum. Marita gjørdi bart Fyrrverandi løgmaður vísir í hesum sambandi eisini á, at danir í sambandi við kreppuloysnirnar eftirfylgj- andi royndu, hvat teir kundu fyri at fáa broytt undir-' grundaravtaluna soleiðis, at har kom at standa nakað um afturgjalding av lánum, um so var, at olja var funnin. -Men har gjørdi Marita Petersen, sum tå var løg- maður, bart og gav dønum greið boð um, at undir- grundaravtalan skuldi ikki nertast. Og hesum boygdi stjórnin seg fyri -Nú tå fóroyingar hava stríðst 70- og 80-árini og inn í 90-ini at fáa undir- grundina á fóroyskar hendur, er tú so nógdur við tann útviklingin, sum hevur verið síðani tá! -Nú veit eg væl, at tað eru summir, sum hava hug at siga, at okkurt er, sum ikki tolir dagsins ljós - tí hví var Dopas í Lopra og hava teir ikki undirhonds fingið av- talur! Har havi eg tað álit á okkara oljufyrisiting, sum hevur roynst munandi betri og meira kvalifiserað, enn nakar kundi droymt tá, tá teir siga, at teir tóku tað besta tilboðið. Eg haldi ikki, at danir har hava fingið framíhjárætt. At ein ikki hevur framíhjárætt merkir væl heldur ikki, at ein ikki skal hava rætt. Eg meti tað sum positivt, at donsk feløg eru áhugað í útviklinginum her og eru við til at skapa kapping. Tað síggja vit jú av, at tey eru vorðin partur av fleiri útlendskum sam- tókum, hvat ikki heyði verið hent, um danir høvdu onkr- an eksklusivan rætt. So eg eri ikki so bangin fyri fram- tíðini á hasum økinum. Atli Dam sigur víðari, at høvdu danir havt fingið henda framíhjárætt, so hevði tað ikki verið so lætt at fingið bretsk, hálendsk, donsk, amerikonsk og norsk feløg og samtøk at virka her. Rættin til undirgrund- ina eiga vit JAN MULLER Tad eru ikki øll, sum halda, at tað var ein so góð und- irgrundaravtala, sum m.a. Atli Dam kom heim við í #1992. Hvat hevur Atli Dam tí at siga til tær atfinningar, sum hava verið móti undir- grundaravtaluni: at tað hann kom heim við í veruleik- anum var ein veinkjaskerd- ur fuglur! -Hasum eri eg ikki samd- ur í. Hóast summir halda teoretiskt, at Heimastýris- lógin kann setast úr gildi av fólkatinginum einsamøll- um, so er hetta ikki rætt. Vit Vita, at spurningar sum ogn- arrættur og Hgjhedsrættur eru hugtøk uttan veruligt innihald, men til tess at sleppa undan framhaldandi tjaki og misskiljingum um hetta, er hesin spurningurin nakað, sum sjálvandi skal byggjast inn í eina sjálv- stýrislóg, ið avloysir Heimastýrislógina. Og tá hon fer úr gildi er tjakið um heimildirnar sambært henni lokið. Tí ber tað væl til at stýra sær sjálvum sum ein tjóð á jøvnum føti við danir, hóast tú hevur ein ríkisfel- agsskap. Atli Dam heldur tí ikki, at útlendsk oljufeløg hava nakra orsøk til at bera ótta fyri tí, sum er komið fram um, at vit ikki eiga rættin til undirgrundina. -Rætturin til at umsita til- feingið eiga vit sambært hesi avtalu, eisini rættin til inntøkur og útreiðslur. Hetta kann ikki broytast av fólka- tinginum og als ikki tá sjálvstýrislógin er fingin til høldar. Tí skilji eg ikki, at teir, sum tosa so nógv um sjálvstýri, ikki hava viljað farið til verka í Stjórnmála- nevndini. Tað er ongantíð ov skjótt at fáa hetta ar- beiðið byrjað. Atli Dam heldur ikki, at vit eiga at vera blind fyri, at vandin við at stjórnin í eini avtalu um búskaparlig viðurskifti nærum kundi seta Heimastýrislógina úr gildi, ikki er burtur enn. -Hann má og kann bert og best fáast burtur við eini sjálvstýrislóg. Vit hildu okkum vera væl vard skattaborgarans vegna, av tí meginparturin av skuldini var privat, men við eini handavending = var hon koppað inn í landskassan. Nettup tí okkum tørvardi tey neyðugu stýringsam- boðini, sum ein sjálvstýris- lóg skal hava, eitt nú fíggj- areftirlit. | |