leygardagur 21. mars 1998síða 17

Nr. 55 — 21. MARS 1998 sostalurin tidindablad Fleiri konufólk til arbeiðis Margretha Hansen starvast á NORÐEX í Oyndarfirði, sum framleiðir laks til roykingar og ísaðan av landinum TÓRÐUR JÓANSSON — Hevur tú altíð búð í Oynd- arfirði? — Ja, eg eri oyndfirðingur; men tá ið eg var yngri, búði og arbeiddi eg eitt skifti í Havn. Flutti tó aftur til Oyndarfjarðar í 1979, gift- ist, setti búgv og havi verið her síðani. — Er einans eittans virki í bygdini? — Ja; men fyrr varð arbeitt við saltfiski, og har vóru nøkur arbeiðspláss. Tað var fyrst Hans Pauli Johanne- sen, sum frá 1984 rak ta fyritøkuna; men onnur tóku yvir sum frá leið. Nakrar ferðir steðgaði tað og byrj- aði so aftur. Hetta arbeiðið endaði í 1992. So statt hevur laksavirkið verið einasta ar- beiðsplássið í nøkur ár; men so eru eisini kommunan, Fjalsgarður og okkurt annað smávegis. Eisini er nakað av landbúnaði; og ein er bóndi burturav. Leggjast kann afturat, at Vesturvón í Sørvågi hevur søluskriv- stovu her, og sølumadur teirra býr og virkar í Oynd- arfirði. So heilt eintáttað er tað kortini ikki, hóast allar mesta arbeiðið her fer fram á laksavirkinum. — Hvussu nógv arbeiða tit á virkinum? — Saman við Norðaling, sum hevur aliringar á firði- num, starvast eini 40 fólk; á sjálvum virkinum Norðex um 30. Einir fimm mans arbeiða fast í sjálvari aling- ini, stundum fleiri. — Hvat fevnir so arbeiðið á virkinum um? — Verandi virkisbygning- urin er heilt nýggjur, frá 1997. Fyrsti arbeiðsdagurin í nýggja bygninginum var 19. november í fjør. Men sjálvt virkið er eldri, og tað byrjaði í 1993 í húsum, sum kommunan átti. Sjálvt ar- beiðið fevnir um at viðgera laks. Fyrst verður hann blóðgaður uttan fyri, men so kemur hann inn á sjálvt virkið, har laksurin verður kruvdur, vaskaður, vrakað- ur, vigaður og síðani pakk- aður. — Hvussu verður hann pakkaður? — Laksurin verður pakkaður í flamingoeskjur, um 19 til 24 kg hvør; og hann verður ísaður í har. Síðani verða eskjurnar koyrdar á plattar og í køli- bingjur; og hvgrja viku verður framleiðslan flutt av landinum. Uttan fyri ar- beiða fimm mans við at blóðga; men tey flestu, sum arbeiða innandura, eru konufólk — eisini úr drum bygdum enn Oyndarfirði. Annars eru eisini konufólk her, sum arbeiða sum heimahjálpir, og fleiri eru til kjallaragreinin Bygdamenning ella lótir 4 TÓRÐUR Þ JÓANSSON Einaferð var loysunnar- ella gandaorðið hjá ávísum politikarum, ella kanska flestu teirra, eitt, tey kall- aðu >bygdamenning<. — Nýtt lív skuldi fáast í bygdasamfelggini, har fólkatalið seinastu ára- tíggjuni er alsamt minkað. Neyvan var valsending ella valgrein, ið ikki við- gjørdi hendan spurning; men tíverri tykist ómeta- liga illa hava hilnast at fáa sett skjøtul á og fáa vent gongdini Og í útjaðaragkjunum er talið á búfgstum fólki komið so langt niður, at summum bygdum verður ikki lív lagað um nøkur heilt fá ár. Ikki er óhugs- andi, at bygdirnar í út- oyggjunum, eins og aðrar avbyrgdar bygdir, kunnu avfólkast, verða íkki munagóð tiltøk sett í verk beinan vegin. Í summum teirra búgva nú færri enn tíggju fólk, har fyri einum mansaldri síðani búðu fleiri enn hálvthundrað Onkustaðni fleiri enn hundrað Ymiskar eru atvoldirnar til hesa gongd. Eitt er sam- bandið við meginøkid; annað er skerdir møguleik- ar fyri lønararbeidi og út- búgving; annað óivað kenslan av at vera avbyrgd frá stóðum, har >nakað hendir«; eisini ger helst ein kensla av vónloysi sítt til, at fólk á smáplássum meta onga framtíð vera hjá hes- um doyggjandi samfelgg- um. Tí hóast vónir og lyfti og tómar tileggingar, er so ómetaliga lítið itøkiligt hent bygdasamfeløgunum til frama. Men hetta er ikki eindømi fyri Føroyar, tí í flestu grannalondum okk- ara er júst tað sama hent seinastu hålvu øldina. Fólk eru rýmd úr útjaðaragkju- arbeiðis aðrastaðni í oynni. — Hvat var so áðrenn 1993? — Tað var, sum eg nevndi, saltfiskaarbeiði; men so var eisini arbeiði á smoltstødini millum Hellurnar og Oynd- arfjørd. Tey flestu, sum ar- beiða her um leið, eru konu- fólk. — Hvar arbeiða menninir? — Fleiri eru, sum arbeiða her í oynni; men nógvir eru sjómenn. Meginparturin av monnunum í Oyndarfirði eru sjómenn. Maður mín, til dømis, er maskinmeistari á grønlendskum rækjubáti, og áðrenn tað sigldi hann í 9 ár við kanadiskum skipi. num til midøkini. Og kanna vit støðuna al- heimsliga, so hevur rákið verið tað sama at kalla allastaðni: stórflytingar úr bygd í bý. Vit kunnu siga, at júst hetta er eitt aðaleyðkennið í seinnu helvt 20. aldar. Risastór byarsamfeløg eru komin í staðin fyri fjarløgd bygd- asamfeløg — við teimum, ofta døpru, avleidingum, hetta hevur havt. Summa stadni tykjast tekin vera um, at rákið vendir; og ikki so sjáldan kemur fyri, at fólk gerast varug við vansarnar í stór býarlívinum, so tey flyta og búsetast aftur á bygd ella í smærri býum. Við nútíðar tøknifrødi, serstak- liga innan teldugkið, er eisini lættari at liva og virka uttan fyri stóru mið- deplarnar. Men sjálvsagt ganga nøkur ár, til fólk í tilaftursettu løndunum i — Hevur tú sjálv búð í Kanada? — Nei, eg bara ferðaðist hagar. Longsti steðgurin var tveir mánaðir; men annars havi eg ongantíð hildið tað hava so stóran týdning, hvar tú býrt, livir og virkar. — Eru fleiri oyndfirðingar sjómenn nú enn áður? — Nú eru aftur nógvir sjó- menn; men næstan eingin var fiskimaður ella sjómað- ur í seinnu helvt av 80áru- num. Nú er so vend komin í aftur; og meginparturin er við føroyskum fiskiskipum, og onkur við norskum og ðrum útlendskum veidifør- um. sonevnda triðja heiminum fáa atstødur til at gagnnýta slikt. Føroyar vóru bygda- samfelag til fyri einum tveimum mansaldrum síð- ani, og summi halda, at hetta hevði verið vert at varðveitt og lívgað. Onnur halda, at »tidin« er farin frå slikum samfelagslagi, og at í framtíðini hevdi verið frægast, um fólk, ar- beiðsfólk, peningur, tæn- astustovnar og annað varð miðsavnað í stórri eindum Onkur hugsar sær kanska eini 10—15 stórbygðir, sum nú ynda at kalla seg byir, í Føroyum. Men so dettur alt prátið um bygdamenning sundur. So var kanska einki álvara í øllum hávastákinum í sambandi við bygdamenn- ing í Føroyum, sum flest- øll tóktust so hugtikin av. — Mundi eingin hava gjørt sær nakra veruliga hug- — Eru fleiri fiskifør í Oyndarfirði? — Ein 50-tonsari er, og tað er Sjóvartún, eisini eru einir tríggir útróðrarbátar: Rana- berg, Rúni og ltriv. Teir rógva yvirhøvur út við línu; og egnt verður á landi. Her hevur altíð verið nógvur út- róður um várið, ikki minst síðan havnin kom í 1982. Saltfiskavirkingin og annað kom í tá. — Koma aðrir higar at rógva út? — Ja, bæði suduroyingar og menn aðrastaðni plaga at koma norður til Oyndar- fjarðar at rógva út — teir leiga sær hús ella búgva á mynd av, hvat fyribrigdið bygdamenning í veru- leikanum fevndi um? Vóru ongar fastar ætlanir hendan um, hvussu bygdamenning skuldi fremjast? — Ella hevði eingin hugsað neyvari um, hvat bygdamenning veru- liga var, ella hvørjar fyri- munir, slík menning kundi havt fyri samfelagið? Tíverri er líkt til, at fá høvdu gjørt sær greitt, hvat tey meintu við, tá ið tey talaðu um bygdamenning Eingin verulig allýsing kom í ljósmála, sum kundi givið okkum eina mynd av, hvussu eitt framkomið samfelag, lutvíst grundað á bygdamenning, fór at síggja út. Ella hverjir møguligir fyrimunir og vansar vóru vid einum slikum samfelagsbygnadi I hesum, sum í so mongum ødrum vidurskiftum, tykist framvegis alt at hanga i Margretha Hansen, partur av Oyndar- firði i baksýni Fjalsgarði. — Hvat gera konufólk annars í Oyndarfirði? — Vit ansa jú børnum, hava bindiklubbar og tílíkt; summar ganga á kvøldskula á Toftum, í Runavík ella á Kambsdali, har tær læra seg seyming, bókhald, teld og annað. Í vikuskiftum eru viðhvgrt seymiskeið i skúlanum her; sjálv havi eg luttikið fleiri vetrar. — Hvussu er við skúla- gongd? — Børnini ganga í skúla her frå 1. til 7. flokk; her eru 24 skúlabern og tveir lærarar. Og so fara tey á framhaldsskúla á Strond- um; har ganga sjey næm- ingar hiðani. Annars eru nógv børn undir skúlaaldur her; í dag vórðu tvíburðar føddir, so nú er fólkatalið í Oyndarfirði 169. — Hvat tekst ungfólkið við? — Vit hava ítróttarfelag:; tey ungu eru virkin í borð- tennisi, og tað hevur gingist stak væl. Tey venja á Fjals- garði. Nøkur eru í svimji- felagnum Skeggjar í Gøtu Um summarið spæla tey fólbólt í GI; men kappróðr- arbátarnir hava ikki verið mannaðir í fleiri ár leysum loft Takið hjá teimum, ið hv at besta 1ovsnin € An aðhvert seta sær fyri at reka miðvísan politikk til at leggja lunnar undir eitt nýtt slag av bygdasam- felagi, nú samband og samskifti er lítil bági o neyvan tarnar stór um Føroyum, har byg nar ongan heimarætt I metingar benda á, at í framtíðini verður tað longur, ú ein fyrimunur at miðsavna 14 - , att i so fåum stóðum, sum *;1 3 r til be Men summi fara helst a harmast, gerast Føroya eitt samfelag við nøkrum faum, smáum um«, kanska vid nøkrum bygdum, har fólk einans sova, men arbeiða, virka og trívast í stórri plássu num »DrovInsDy -