leygardagur 25. apríl 1998síða 9

A —— Nr. 77 — 25. APRÍL 1998 fólkaskúlan, og hava gloymt, at tey listarligu virdini eisini verda skapad av listini. Harvid hava vit niðurbundið ein stóran part av tí kreativitetinum, sum liggur í fólkinum, og fyri at loysa upp fyri honum, má man brúka pengar uppá list- ina. Vit hava átt og eiga nógv skapandi fólk — Ja, og tað er hóast vit ongan mentunarpolitikk hava havt. Listafólk hava vánalig kor, men tað er ikki torført at ímynda sær, hvussu ríkt mentunarlív vit kundu havt, um vit rindaðu til tað og um vit brúktu til- svarandi so nógv sum Ís- land. Vit brúka 10,5 mill. kr. til skapandi list um árið. Umrokna vit til donsk við- urskifti, høvdu vit brúkt 20,7 mill. kr. Samanlagt brúka vit 50 mill. kr. til alla mentan. Skuldu vit brúkt tilsvarandi sum Danmark, høvdu vit brúkt 92 mill. kr., og tilsvarandi Ísland uml. 130—140 mill. kr. — til ment- unararvin og skapandi list. Hvat skal so gerast her og nú, og hvussu raðfesta vit? — Ein mentunarpolitikkur kemur ikki eftir einum degi. Vit skulu hugsa 5-10 år fram, men nøkur ting eiga at verda gjørd her og ni. Taka vit tann varðveitandi partin fyrst, er bókasavns- verkið hjá okkum við at ger- ast eftirbátur, vit hava tveir miðnámsskúlar sum íkki hava atgongd til bókasgvn, nøkur søvn hava øgiliga vånaligar goymslu- og framsyningarumstødur, og hesi vidurskifti eru sera åtrokandi at fåa loyst. Fara vit til tann skapandi partin, åttu vit at havt ein lista- skúla, og vit áttu at styrkt tónleikarlívið nógv meir. Leiklistin, sum er elsta lista- greinin í heiminum, eigur at fáa høga raðfesting og eitt tað fyrsta vit áttu at gjørt var at stovnsett Tjóðpall Føroya. Vit mugu fáa eina skipan við starvslønum so- leiðis at rithøvundar, tóna- skøld og onnur kunnu fáa arbeiðsfrið, tí tú kanst ikki skapa uttan tú gert tað fulla tíð. Barnamentanin hevur sera stóran týdning og vit eiga at menna mentunarligu tilboðini til børn, t.d. barna- bókaútgávu. Grenj — Vit kunnu koma heilt langt bara við at økja nøkur konti á fíggjarlógini. Vit kunnu brúka Mentunar- grunnin, geva honum eina játtan, og lata hann umsita starvslønirnar. Í løtuni fær hann 1,7 mill. kr. og uppskotið í álitinum er 15 mill. kr. Okkara tilmæli í sambandi við fíggjarlógina verður, at grunnurin verður munandi styrktur fíggjar- liga. Umskipanin av grunni- num til at fata um allar lista- greinirnar verður gjørd í samráð við felagsskapirnar hjá listafólkunum. Her er alt treytað av, at politikararnir góðtaka tað, sum vit koma við og í síðsta enda er tað landsstýrismaðurin í menta- málum og Føroya Løgting, ið taka avgerðirnar, sigur Jóannes Dalsgaard. — Tað er betri at kveikja eitt ljós enn at grenja um myrkrið. Vit eiga at halda uppat við at grenja um, at vit ongan mentunarpolitikk hava, og heldur royna at brúka mentunarálitið til at orða ein mentunarpolitikk, ið kann loysa nakrar trupul- leikar her og nú, og til at orða eina strategi til tey næstu 5-10 árini. Ein orsøk til, at føroyski mentunarpolitikkurin ikki hevur verið so høgt raðfest- ur og at hann er so aftarlaga í mun til onnur lond, er knýtt at nýggju fatanini av mentan. Eyðun Andreasen, fólkalívsfróðingur, sigur í »Avmarkadum marknadi«, at nyggja fatanin av mentan vendir eyguni ímóti samtíð og samfelag, setir spurning- ar við alt viðtikið og fram um alt við seg sjálva. Í skap- andi listini býr trongdin til alla tíðina at seta spurningar við alt. Eru fóroyskir polit- ikarar so afturhaldssinnað- ir, at teir eru bangnir fyri teimum spurningum, ið skapandi listin setir? — Tað eru allir politikarar. Men tann klóki politikarin veit, at hann má vinna á óttanum og læra seg at skilja, at mentanin er ikki bara fortreytin fyri trivnaði í samfelagnum, men at mentan útloysir kreativitet. Blómandi list og vísindi eru eisini fortreytin fyri blóm- andi búskapi í einum landi. Gjøgnum mentanina fáa vit stórri sjálvsvirðing og stórri sjálvsálit, sum kemur av trivnaði. Franski menta- málaráðharrin J. Lang, sum virkaði, tá ið Mitterand sat við valdið, prógvaði, at fyri hvørja krónu tað almenna veitti = mentunarlívinum, fekk samfelagið 5 krónur aftur. Hatta er galdandi bæði fyri mentunarpolitikk- in herheima, men ikki minst fyri norðurlendska mentun- arsamstarvið. Fyri at fáa fat- ur á 5 norðurlendskum krónum, mást tú koma við einari føroyskari. Útlend- ingar koma til Føroya at siggja okkara mentan, eitt fólk, sum hevur varðveitt ein stóran part av sínum upprunaliga samleika í ein- um ómetaligum vøkrum landi, ið hevur varðveitt sítt mál, sín dans og síni ment- unarligu eyðkenni. — Mentan hevur eisini nakað við útbúgving at gera. Mentunarpolitikkur gongur neyvt saman við út- búgvingarpolitikk og granskingarpolitikk. Og tí er ógvuliga skilagott, at vit hava savnað umsitingina av mentanini, útbúgvingum og gransking undir eitt stýri. Hugsjónarfólk Ebba Hentze sigur í barna- bókini >Mia, skúlagenta í Havn«, at tað er svangligt hjá bláum fuglum í Føroy- um. Har sipar hon til um- støðurnar hjá listini at virka undir. Sjónleikarbólkurin Gríma hevur av berari ideal- ismu og grasgrótsarbeiði í 20 ár stríðst fyri at fáa egið sjónleikarhús. Loksins sær tað út til at bera til, men tað hevur verið ein ógvuliga strævin = prosess. Hvar høvdu vit verið uttan slík hugsjónarfólk? Uttan listafólkini vóru vit ikki til sum føroyingar. Vit høvdu ikki verid heil Tad ber ikki til at imynda sær eitt fólk uttan list. List- arligt virksemi er partur av menniskjaligu náttúruni. Okkara grannalond hava ein klárt definineraðan mentanarpolitikk, sum er niðurfeldur í mentapolitisk- ar verkætlanir. Vit hava fingið eitt mentunarálit, nær fáa vit henda nógv eftirlýsa mentunarpolitikkin ? — Vit miða ímóti at hava eina mentunarpolitiska verkætlan klára at seta í verk 1. jan. år 2000. Vón- andi fáa vit okkurt fram til almenningin komandi ár, sum kann elva til alment orðaskifti. So fáa vit at síggja, hverja stóðu okkara politikarar og almenningur- in hevur til mentunarpoli- tikk. Fjølmidlarnir hava eina stóra ábyrgd og tað er ikki ov seint nú at byrja eitt orðaskifti út frá mentunar- álitinum. Tað fekk ikki ta viðgerð tað átti, tá tað varð liðugt í 1996. Nøkur mentaøki eru ikki nevnd í mentunarålitinum. — Nei, men tað merkir ikki, at tey ikki vera við í einum orðaðum mentunar- politikki. Fyrst og fremst barnamentanin. Børn mugu fáa høvi til at troyta teirra evni innan drama, myndlist, tónlist og annað í nógv stórri mun enn tey kunnu í dag. Hollendingar, norð- menn, og skotar hava tón- leika- og mentaskúlar, har børn kunnu koma eftir skúlatíð og arbeiða við tí tey hava hug til. Úrslitini av hesum eru ómetaliga góð og danir eru á veg at gera tað sama. Mín vón er at raðfesta tað høgt og tað verður roynt longu í komandi fíggjarlóg. Útvarp og sjónvarp eru heldur ikki gjøllad vidgjørd í mentunarálitinum. Hesir eru ógvuliga týðandi stovn- ar og tí hevði verið ynski- ligt, at politiska skipanin tók sær stórri ábyrgd av hesum stovnum. Leikluturin hjá Norðurlandahúsinum eigur nú at verða eftirmettur, t.d. tá ið tað fyllir 15 ár. Tað er spell, at tað ikki er umrøtt í álitinum, sigur Jóannes Dalsgaard. Í álitinum fáa vit ikki spurningin svaraðan, hvussu fóroyskt mentunarlív hevði sæð út, um vit ikki høvdu Norðurlandahúsið at dúva uppá, meðan kreppan leikaði harðast á. Ella um tað júst var hesin stovnurin, sum ruraði fóroyskar mynd- ugleikar rientapolitiskt í svøvn? — Húsið hevur ein ómeta- liga stóran týdning. Tað kann ikki heilt avvisast, at húsið hevur rurað politik- arnar í svøvn, men eg trúgvi ikki, at tað er tann vanliga fatanin millum politikarar og embætisfólk. Húsið hevur funnið sær ein góðan leiklut, men tað skal íkki forða okkum í at tosa um hvønn leiklut tað skal hava framyvir, tí alt broytist. Vit hava bara eina hóming av tí mentunarkollvelting, ið liggur í oljuídnaðinum og í KT-kollveltingini. Føroyar eru longu partur av altjóða- samfelagnum og vit verða tíðindablaðið SOS tað enn í nógv stórri mun. Øll uppliva alt samstundis. Okkara fortreytir broytast alla tíðina. Vit gloyma í heilum, at vit liva í eini verð, sum er í stødugari broyting og uppaftur skjót- ari fyri hvgrt ár sum gongur. Har vil eg fegin sitera Havel, sum sigur, at broyt- ingarnar henda so skjótt, at vit hava einki mentunarligt ella tímiligt tól, sum kann máta ferðina. Tað ljóðar rædandi? — Jamen tað er ræðandi, men vit hava onga grund til at ræðast, um vit hava ein góðan mentunarpolitikk. Føroyingar hava góð evnir til at fylgja við broytingum, men vit mugu ansa væl eftir og tað er lætt at missa tam- arhaldið. Hvussu skal kom- andi ættarliðið takla alt, sum verður borið inn í stovuna. Býlingar í Havn hava sam- tykt at stongja nakrar rásir ávísar tíðir á døgninum, tí tað sum verður sent er skaðiligt fyri børnini. Tað má vera eitt tungt argument fyri at styrkja um mentunar- politikkin, tí tað er bara ein slíkur, sum kann takla handa trupulleikan. At læra fólk at viðgera, skilja og velja frá. Islendska mentanin bygg- ir serliga á nútíðarmentan, t.d. var Tjóðleikhúsið í síni tíð bygt fyri at menna ís- lendska málið. Føroyar hava verið í somu remb- ingum, har tað hevur verið neyðugt at styrkja um mál- ið, uttan kortini at nøkur ftøkiligt stig eru tikin. Før- oyingar leggja stórri dent á ta gomlu mentanina. Hvat sigur tað um fóroyska sam- leikan ella kjølfestid hjá hesum grannatjóðum. Kann tað tulkast sum veruleika- flyggjan? — Tad sum er so hugtak- andi vid Islandi er, at tey megna bæði. Tey røkja sín mentunararv og byggja eina nútíðarmentan. Vit hava eis- ini ein bókmentaligan ment- unararv í kvæðunum, sum ikki hevur minni virði enn teirra. Og tað er einki, ið týðir uppá, at kvæðini og dansurin eru í afturgongd. Vóru umstóðurnar hjá listafólki góðar, høvdu vit so havt ein nútíðarmentan sum íslendingar? — Tað er ikki væl dámt í Føroyum, at ov nógvir spurningar verða settir við samfelagið sum tað er. Vit eru samfelagsjáttandi. Listafólk og samfelags- debattørar, sum nema við nakrar eymar blettir, fáa harða viðferð. Tað er íkki lætt í einum lítlum sam- felag, har øll kenna øll og øll familjan verður identifi- serað við tað, sum einstøku limirnir gera. Einastu ráðini eru at styrkja alt tað sum eitur tolsemi. Vit mugu venja tey ungu til tolsemi og har liggur uppgávan hjá skúlanum, foreldrum, trúar- bólkum og kirkjuni. Fólka- skúlin hevur ikki megnað ta uppgåvuna til at gera føroy- ingar til eitt tollynt fólk. Vit eru sera ótollynt hóast alt tað vit skapa. Kanska eru fólk ikki tollynt í einum litl- um samfelag. Tað hevur nakað við valdsbygnaðin og átrúnaðin at gera. Nógvar av teim átrúnarligu rørslu- num í Føroyum fremja ikki tolsemi, tær leggja dent á trongskygni. Tolsemi er for- treytin fyri fólkaræði. Tað hjálpir ikki, at allir stovnar eru fólkaræðisligir, um vit ikki virða sjónarmiðini hjá hver øðrum. Tí megna vit ikki at útnytta tann kreativi- tetin sum liggur í ósemjuni. Orðaskifti er grundvøllur undir fólkaræðinum, eitt orðaskifti, har tú virðir, tey sum ikki eru samd við tær. Tað knipur í Føroyum og tí hava listafólkini í Føroyum eina tyngri uppgávu enn teirra starvsbrødur í okkara grannalondum — men tað er ongantíð lætt at vera lista- fólk í einum lítlum sam- felag, sigur Jóannes Dals- gaard. Tak til til dómis orða- skiftið um málið, sum er tann týdningarmesta ment- anarkotan. Tað er synd at síga, at orðaskiftið fer fram í einum siviliseraðum tóna Alt orðaskifti í Førovum endar í fundamentalismu Økja um virðingina Skapandi mentanin f framtíðini í nógv størr ut síggjast í krónun um á fíggjarlógini, og tí fáa vit eisini emma greidligar sundurskiljing millum leik mannamentan og yrkis mentan. Broytir tað ikki a sær sjálvum vanabundnu fatanina hjá fóroyingumr Jú, mentunarpolitikkur in má vera við til at økia um virðingina fyri listafólk um. Og av tí sama gkja vit eisini um okkara egnu sjálvsvirðing, tí listafólkin skapa øll nakað vit eru felags um og í síðsta enda kann mentunarpolitikkurin fremja nakað vit øll eru stolt av, glad um og sum 1 kunnu semjast um hóast vit eru ótollynt. Og harvið verður okkara styrktur Útlendsk mentan, sið- venja og óvenja floymir inn yvir okkum gjøgnum fjøl- miðlar og margmiðlar Kann útlendska mentanin taka yvirvág í einum ella ødrum formi og fara at mynda okkara samfelag meiri enn gott er? — So avgjørt í og við, at vit fáa alheimsmentanina inn í stovuna við einum mentunarídnaði, sum kemur via parabol og kunningar- tøkni. Um vit vilja ella ikki vera vit ein partur av al- tjóðamentanini, sum er myndað av mentunarídn- aðinum út frá einum markn- aðarsjónarmiði. Mentunar- ídnaðurin framleiðir tað sum marknaðurin krevur, men skapar eisini ein marknað sjálvur, tí hann í so stóran mun vendir sær ímóti sálarlívinum. Ber til at búgva einum samfelag við einum so av- markaðum marknaði og fást við list og mentan? — Alt ber til um man hevur viljan. Politiska skipanin má skapa neyðturviligu for- treytirnar, skapa karmar fyri list sum fyri øðrum menn- iskjansligum virksemi i samfelagnum. Ti må list javnstillast við annað virk- semi. Og har eru vit i teirri stødu, at tad er ikki øll list sum hevur ein marknad. Men tad merkir ikki, at tann listin ikki hevur virði. Vit kunnu ikki vera listina og røktina av mentunararvi- num fyri uttan. Verða vit tað, missa vit okkara stødi, verða tikin av fótum, og tí er tað ein samfelagslig skylda at geva listafólki og teimum, sum rgkja mentun- ararvin rímilig arbeiðsvið- urskifti. Tað er tað, sum er gjørt í Íslandi og tí stendur so væl til andaliga og tími- liga har. Hendan fatanin breiðir seg skjótt. Øll Norð- urlondini hava fingið ein ógvuliga sterkan mentunar- politikk. Til dømis Dan- mark, har mentunarpoli- tikkurin er í stórari menn- ing, og har tad er breid und- irtóka millum fólk, at tað skal rekast ein virkin ment- unarpolitikkur. Somu rák eru í hinum Norðurlondu- num og teim framkomnu europeisku londunum. samleiki