leygardagur 25. apríl 1998síða 8

tíðindablaðið Nr. 77 — 25. APRIL 1998 Jóannes Dalsgaard, deildarstjóri í Mentamálastýrinum: Betri at kveikja enn at grenja um myrkrið — Vit mugu koma burtur frá tí gomlu, skeivu fatanini, at jú verri listafólk hava tað, jú meiri skapa tey. Politikarar mugu skilja, at tað er líka so týdningarmikið at stuðla skapandi list sum varðveitandi mentanina, og at mentapolitikkur kostar pengar. Hinvegin er tað ein sannroynd, at fyri hvórja krónu, ið verður latin til mentan, fáa vit 5 TURIÐ KJØLBRO Vit kalla okkum eitt mentað fólk, ein serstøk tjóð, og fara fegin á fremmandan pall í útlandinum at vísa før- oyska búnan og dansin fram fyri tí bilsna útlendinginum Men vit hava ongan yvir- ornaðan mentunarpolitikk og tað merkir, at korini og umsteðurnar hjá listafólki í Føroyum eru út av lagi vánalig Góð tekin eru kortini um, at vit fáa ein skipadan, lang- tíðarætlaðan mentunarpoli- tikk. Fyri stuttum varð Jóannes Dalsgaard settur sum deildarstjóri í Menta- málastýrinum, og hansara uppgáva verður millum annað at orða eitt uppskot til ein føroyskan mentunar- politikk Undanfarni landsstyris- maðurin í mentamálum setti á sumri í 1995 eina nevnd at gera eitt álit, sum skal vera grundarlag undir al- menna mentunarpolitikki- num, tí hann ásannaði tørv- in á einum miðvísum ment- unarpolitikki. Alitid, sum fekk heitid »Avmarkadur marknaður<, varð liðugt tíð- liga í 1996 og í tí finna vit viðgerðir, tilráðingar og niðurstøður. Men álitið fekk ikki ta viðgerðina og um- røduna í fjølmidlunum, sum tað hevði uppiborið og fór skjótt út av sporinum. — Alitid er ein góð og positiv roynd at lýsa ment- unarpolitisku støðuna, men er meiri at kalla eitt yvirlit yvir bráðneyðug mentunar- politisk tiltøk, ið eiga at verða sett í verk, fyri at loysa teir mest átrokandi spurningarnar hjá tí parti- num av mentunarlívinum, sum hevur við varðveiting av mentunararvinum og skapandi virksemið at gera, heldur enn mentunarpolitisk heimsspeki, sigur Jóannes Dalsgaard Eru tað hugsjønirnar, ið vanta? — Eg sakni eina yvirorn- aða strategi, ið vendir sær ímóti støduni beint nú. Men vit mugu eisini líta frameft- ir. Alitið lýsir ikki nóg væl, yvirornaði hvussu tann mentunarpolitikkurin skal síggja út til dømis tey næstu 5-10 árini. Men tað er ikki so legið, tí fyri at kunna orða tann yvirornaða poli- tikkin og fyri at kunna gera okkum eina mentunarpolit- iska strategi, mugu vit kenna støduna á økinum. Og hana hava vit í veru- leikanum ikki kent fyrr enn vit fingu hetta álitið. Størsti tydningurin í álitinum er, at í tí liggur tann fyrsta grein- ingin av tí mentunarpolit- isku støduni. >Avmarkaður marknaður< er í so máta eitt sera gott skjal við tað, at vit verandi samgonga fáa út í æsir lýst, hvussu stødan er hjá mentunarlívi- num, hjá rithøvundum, myndlistafólkum, leiklist- ini, tónlistini o. s. fr. Og hjá stovnunum, ið skulu rekja mentunararvin. Alitið er tí eitt stødi til at fara víðari og orða eina strategi yvir, hvussu okkara mentunarlív skal síggja út um 5-10 ár í mun til tær stóru avbjóðing- ar, vit hava, oljuvinnan, kunningartøkni og interna- tionaliseringin. Í tí saman- hanginum verður okkara samleiki settur í fokus og spurningurin um okkara samleika verður stórri og stórri bæði tilvitandi og ótil- vitandi orsakað av teimum stóru avbjóðingunum, sum vit fáa — og av, at okkara politiska stóða er við at broytast. Í hesi myndini er mentunarpolitikkurin tað amboðið, sum skal hjálpa okkum, bæði myndugleik- um og fólki til at takla av- bjóðingarnar, sigur Jóannes Dalsgaard Felags virði Tað er ymiskt, hvussu hug- takið mentan verður allýst. Eyðun Andreasen, fólka- livsfrødingur, sigur í >Av- markadum marknadi«, at 164 definisjónir eru til. Flestu eru orðaðar ógvuliga alment. Hvat er mentan sæð út frá einum fóroyskum til- viti? — Mentan er samskifti, og er tað sum gevur tilveruni meining og innihald. Men mentan er eisini tað, vit eru felags. Eins og aðrar tjóðir eru vit ósamd um øgiliga nógv viðurskifti, um átrún- að, politikk, og um hvussu vit skulu skipa okkum í okkara landi. Men við tað, at vit hava ein føroyskan samleika, merkir tað, at vit hava nøkur ting vit eru felags um, nøkur felags virði. Endamálið við einum mentunarpolitikki má vera at styrkja hesi virðini. Tað er altíð týdningarmikið, at fólk hava nakað at vera felags um. Reka vit ikki ein konstruktivan mentunar- politikk, og eru vit ikki fús at játta pengar til tað, ið mentunarpolitikkurin kostar, so gongur tað út yvir okkara samleika og felags- virðir, og so fáa vit trupul- leikar við okkum sjálvum sum tjóð. — Dreymurin hjá okkum á Mentamáladeildini er við hjálp frá góðum fólki, listini og teimum, sum arbeiða við mentunararvinum sum heild at orða ein slíkan mentunarpolitikk, sum poli- tikkarar so taka stóðu til. Tað eru politikararnir, sum í seinna enda gera av, um vit skulu reka henda poli- tikkin og um vit skulu rinda tað tað kostar. Vit mugu góðtaka, at listin er í mót- stríð við sína samtíð, í and- stóðu við samfelagið. Ein mentunarpolitikkur má hava tolsemi, tí tosa lista- fólkini politikkararnar eftir munninum, so skapa tey ikki og so lúka tey ikki teirra leiklut. Tað at reka ein mentunarpolitikk er ein øgi- liga stór avbjóðing til polit- ikararnar, tí tað krevur fatan og tolsemi. Fatan av, at vit hava brúk fyri listafólku- num, sum spegilsmynd at siga okkum, hvørji vit eru, og tað eru tey sum seta spurnartekin alla tíðina. Tað hava vit brúk fyri. Einki samfelag kann vera til heilt og mennast harmoniskt, utt- an at tað eru nøkur, sum seta spurnartekin við samfelagið og menningina. Menning er eitt gandaorð, øll vilja hava menning, men eingin setir spurnartekin við, hvussu menningin fer fram. Hygg bara eftir, hvussu vit eru far- in við okkara samfelag, sig- ur Jóannes Dalsgaard. Fortíð og samtíð Spurningurin um, hvussu tað almenna skal varðveita og menna mentanina og mentunarlívið er politiskur. Eingin setir spurnartekin við, um stovnsmentanin og mentunararvurin skulu varðveitast, tí tað er ein sjålvfylgja. Hví er tað so trupult at sannfóra politik- arar um, at skapandi ment- an og list eisini má stuðl- ast? — Tað sum stovnsmentan- in røkir skilja øll, tí at vit orsakað av okkara søguligu fortreytum og politisku støduni vit eru í, eru sera upptikin av fortíðini. Ment- unarpolitikkur hevur higar- til verið nógv vendur ímóti fortíðini og søguligum og siðvenjuligum tilstandum. Tí hava vit latið røktina av mentanini til søvnini og tey røkja jú mentunararvin. Tað Hjálp okkum at halda STUDUL TIL FISKIVINNUNA 1989-1997 Kelda: Hagtidindi kosina! set X við 5 aftur, sigur Jóannes Dalsgaard, deildarstjóri í Mentamálastýrinum vil siga tað sama sum, at mentunarpolitikkurin hevur verið tað sama sum mentunarrøkt. Hesin parturin er sjálvandi ómetaliga týdningarmikil, tí røkja vit ikki mentunararvin kunnu vit ikki fóta okkum og orða tann komandi ment- unarpolitikkin. Tað er lætt- ari at skilja hjá almenningi- num, at vit skulu stuðla mentunararvin, tí hann styrkir alt tað, sum vit kenna og hann lærir okkum at fata, heldur enn at fáa fólk at skilja at tann skapandi listin eigur at stuðlast. Mentunar- politikkur må javna handan munin út og má fáa almenn- ingin at skilja, at tað er líka so týdningarmikið at stuðla ta skapandi listina sum ta varðveitandi mentanina. Vit kunnu vera hvørki fyri utt- an. Tað er ein polikkur, sum kostar pengar. Vit mugu koma burtur frá tí gomlu, skeivu fatanini, at jú verri listafólk hava tað, jú meiri skapa tey. Besta mótprógvið er Ísland, sum er tað landið í heiminum, ið nýtir mest almennan pening til skap- andi listarligt virksemi. Ís- land brúkar 2,5 % av Bruttotjóðarúrtókuni — til mentan. Urslitid er, at Island er tað landið í heiminum, sum eigur flest skapandi listafólk. Ongin tjóð í heiminum skapar so nógva list, tað veri seg bókmentir, skaldskap, tónlist, myndlist ella hvat tað skal vera. Eitt týðiligt úrslit av einum mið- vísum mentunarpolitikki líka síðani 1918. Tað hevur alt nakað við raðfestingar at gera. Vit hava líka síðani vit fingu heimastýrið í 1948, havt ein ekstreman ma- terialistiskan politikk, og hava allir flokkar verid i felag um. Vit hava sett tey materiellu virðini framum tey andaligu. Tey andaligu virðini hava vit latið til kirkjurnar, samkomurnar og BÐogi Arge limur i Llfgtingsins figggarnevnd