mikudagur 6. mai 1998síða 10

10 tíðindablaðið SOSU Nr. 84 — 6. MAI 1998 | E 1. mai røda å vaglinum i Havn „..Kommunistaskrimslið fer um Evropu »Eitt skrimsl fer um Evropu - Kommunistaskrímslið. Øll vøld í gomlu Europu eru gingin saman um halga jakstran eftir hesum skrímsli...< Javnlikar, soleiðis byrjar tað kommunistiska manifestid, ið varð skrivað fyri 150 ár- um síðani Manifestid, ið er ein pol- itisk bardagaskrift, lysir tey samfelagsvidurskifti, ið tå voru galdandi, og lysur m.a. heimssøguna, sum eitt strid ímillum stættir. Imillum frælsar og trælir - kúgara og tey kúgaðu. Eitt slær mani- festið og so nógvar aðrar skrifur hjá Marxi heilt fast, nevniliga at vit eru bundin at okkara arbeiðskraft. Vit eru fæloysingar Marx sær fyri sær komm- unistiska uppreisturin, sum eina náttúrliga fylgju av kapitalismuni, har kapital- isturin åtnyttar arbeidaran so groft, at hann noyðist at taka sakina í egnar hendur. Ella sum hann sigur tað síðst í manifestinum. "Kommunistarnir… siga beint fram, at endamál teirra kunna einans verða nádd, við at øll tann gald- andi samfelagsskipan verður koyrd um koll við makt. Lat tær ráðandi stættirnar skelva fyri kommunistisku kollvelt- ingini. Við henni hava fæ- loysingarnir einki at missa uttan sínar leinkjur. Teir hava ein heim at vinna. Fæloysingar i æøllum londum, gangið saman! Vit kunnu spyrja í dag, hvert vit eru komin nærri at aðalmálinum í manifesti- num- nevniliga at kollvelt- ing fæloysinganna. Her må svarið verða nei. I øllum føri er hetta ikki aktuelt í løtuni. Hvat var so av skrimslinum, ið Marx pro- fiteradi um? Urslitini ella skrimslini eru mong. "Fyrsta Inter- nationala” er eitt av úrslit- inum. Stovnanin av fakfel- øgum og vinstrahallum flokkum eru eisini úrslit. I føroyskum høpi var stovn- anin av ”Søsialistisk Ung- doms Forbund” i 1911 eitt úrslit. Hetta vóru ungir menn, sum saknaðu eitt for- um til at kjakast um sosial- ismu. Í 1915 kom skrímslið “Enigheden". fakfelagid í Tveroyri. Stovnanin av Havnar Arbeiðskvinnu og -arbeiðsmanna íclag er eitt skrímsl og ikki minst stovn- anin av Føroyska Javnað- arflokkinum í 1925. So- leiðis kunnu vit halda á- fram. Vit mugu tó ásanna, at nógvar av profetium Marx hildu ikki og er hetta m. a hesum mongu ådurnevndu skrímslum at takka. Fyri treytirnar broyttust so nógv Sonja Jógvansdóttir i 1. mai røduni á Vaglinum i Havn tå ið arbeidarin skipaði seg bædi i fakfeløg og flokk. Sleppast kann tó ikki undan, at hann er ein av stórstu hugsarum heimurin nakran- tíð hevur sæð, og er 1. maj, altjóða arbeiðaradagurin, eitt fínt høvi at minnast Karl Marx sála. Týdningurin Karl hevur havt á arbeiðar- arørsluna og politisku sosi- alistisku rørsluna ér ómeta- liga stórur og hansara åstød- ir, tað veri seg menniskja- fatan hansara, materialism- an, søgumenningar teoriin, meirvirðislæran o.s.fr. verða enn í dag diskuteraðar. Skalt tú leita eftir rótum, so leið- ast tær aftur til henda mann, sum við sínum framúr góðu teorsum gjørdi sosialismuna meiri jardbundna, og ikki minst hin "kritiska analys- an” av kapitalistiska sam- felagnum, er framvegis akt- uell. Hvar er føroyska fakfel- agsrørslan so i dag? Ju, vit hava nógv rimuliga stór fak- feløg, eftir føroyskum måt- istokki at dóma. Men, tian- verri eru hesi alt ov ósjónlig í gerandisdegnum. Fakfel- øgini royna, í alt ov stóran mun, at vera politiskt óheft, og spurningurin í dag er, um hetta er so rætt. Vit hava júst havt val, har teir borgarligu, - tað eru fyrst og fremst Fólkaflokkurin væl fylgdur av Sambandsflokkinum og gamla Sjálvstýri, - hava grundarlag at fáa parla- mentariskan meiriluta í tinginum. Fakfeløgini áttu, lika sum vit siggja tad i londunum rundanum okk- um, aktivt at verið við i val- stríðnum og givið vinstra- vonginum eina innspræning ermar tveir til triggjar dagar frammanundan valinum. Hevdi satt at siga væntað hetta. Kanska serliga tí, at vit fyrst í januar mánaði fóru í arbeidsstødg, fyri at mótmæla búskaparpolitikk- in hjá távernadi bogarligu samgongu. Doyurin var lagdur á, frá fakfeløgunum, at hetta ikki skuldi gloym- ast, tá ið val einaferð var útskrivað. Men, undir val- stríðnum var deydatøgn… Tað er ómetaliga harmu- ligt, at føroyski vinstra- vongurin og fakfelagsrørsl- an ikki arbeida betur saman enn so. Hetta åtti at verid heilt nattúrligt, líka sum tað er í londunum rundanum okkum. Føroysku fakfelggini kunnu verða ómetaliga sterk um hesi standa saman, hetta sóu vit eisini í janur mánaði Sjómenninir, ið flest allir jubladu um skattalættan, verða í dag av pørtum í før- oyska fólkaflokkinum bidn- ir um at vísa "samfelags- sinni" til komandi lønar- samráðingar... Apurnar á dekkinum skulu nú, stendur tað upp til hesar, lata mest- sum allan skattalættan niður í djúpu lummarnar hjá reið- arunum. Jú, hetta er eisini eitt borgarligt úrslit, og list- in yvir slík er so langur. Tí- verri sær tað út til at hann kann leingjast. Eitt úrslit kann verða ar- beiðsrætturin. Hetta hava teir borgarligu fyrr roynt at fáa samtykt. Vit fara óivað teir komandi dagarnar at síggja hvussu hesin riggar í praksis í móður Danmark, har aðalverkfall jú er. Havi annars hug at lesa eina yrking av dananum Carl Sharnberg, úr yrking- asavninum “Der er noget, vi ofte glemmer" Hetta er ein yrking, ið fínt vísur ella afturvísur, at hver maður ikki kann sær eydnuna góða smíða, um ytru materiellu møguleikarnir ikki eru til staðar. Sigi tað harðmælt Tit, ið framhaldandi siga at hvór maður má sær eydnuna góða smíða Tit, ið aftur og aftur siga, at tú kanst tað tú vilt, sigi tað harð- mælt! Sigi iad, so tað ljómar á gongunum á sjúkrahúsi- num, har fólk liggja og droyma um at sleppa inn á eina stovu. Sigi tað við tey. Tú kanst, tað tú vilt! Sigi tað við tey ungu, ið gjørdist bundin av skuld fyri at nema sær útbúgv- ingar, og sum nú fáa at vita, at tey skulu um- skúlast. Sigi tað við tey! Hvør maður má sær eydnuna góða smíða! Sigi tað við tey, ið eftir sita av ti, arbeiðstóka pápanum, ið tók lívið av sær, sig tað. Tú kanst um tú vil! Sigi tað við tær einligu mammurnar: Ein og hvør må sær eydn- una góða smíða. Sigi tað við tey, hvørs børn eru á stórum bíðiróðum: Tú kanst, um tú vilt! Sigi tað, við tey burtur- skildu, hvers rættindi áhaldandi skerjast: Hvór maður má sær eydnuna góða smíða! Sigi tað við tey, ið til einkis leita eftir einum bústaði, men sum ikki eiga eina millión fyri eina eigaraíbúð: Tú kanst, tað tú vilt! Sig tað við tey eldru, ið noyðast at liggja í songini í vikuskiftinum, tí heima- hjálparnir aftur skerast niður, sig tað við tey: Hvør maður má sær eydnuna smíða! Sig tað við tey mongu á jórðini, ið ikki vita, hvat tað er at eta seg mett, sigi tað: Tú kanst, tað tú vilt! Tit, sum eru viðhaldsfólk at spælinum hjá fríu kreftu- num, og sum altíð vænta, at tað eru onnur ið tapa spælið, sigi tað harðmælt, aftur og aftur, so tykkara lutur í tí, sum nú hendur er greiðari fyri enn fleiri, hvers einasti møguleiki er at finna saman og siga: Nú finna vit okkum ikki í tí longur! góða Boðskapurin í yrkingini er greiður. “Jerðin hevur nokk av til- feingi at nøkta tørvin hjá øllum her á fold, men ikki gírni hjá llum" Soleiðis tók Mahatma Gandhi eina- ferð til, og eru hetta sann- leiksorð. Havi hug at nema eitt sindur við alheims býti av virðunum. Her eru vit við eini sera viðkomandi diskutión, nevniliga hví gerst hin få- tæki parturin av heiminum ikki betri fyri. Tann sam- felagsmenning vit hava haft tey síðstu 100 árini átti jú at skapa grundarlag fyri slíkum. Men fåtækradømi er vaksið javnt síðani fyrst í seksti árunum. Inntøkubyti ímillum tey ríkastu 20 % og tey fátækastu 20% var í 1960 30 til 1. Hesi somu tøl vóru í 1990 60 til I og í 1996 78 til 1. Her er okkurt í alheimsskipanini, sum slettis ikki riggar. Menning- arhjálpin, ið latin verður til hesi tilafturskomnu londini, er tíanverri alt ov ofta hjálp til sjálvhjálp. Tað er kapi- talisturin í vesturheiminum, ið vinnur mest við hesum verkætlanum. Eisini hava verkætlarnirnar í menning- arlondunum verðið merktar av, at man hevur sett seg ov illa inn í viðurskiftini. Hví skulu vit røda um hetta her á fyrsta mai? Svarið er eyð- sýnt, vit eiga at leggj í onnur. Mitt í allari vælferð- ini er lætt at gloyma hesi. Men hava øll her á fold ikki uppiborið eitt virðiligt lív, har tað eru nøkur grund- Sonja Jógvansdóttir, flakakvinna í Havn, var ein av BE rødarunum á Vaglinum í Havn 1. mai leggjandi rættindi, sum skulu varveitast? Fyrst og fremst mannarættindini, men so sanniliga eisini rætt- urin at fáa mat í munnin, rætturin at nema tær út- búgving, at sleppa á sjúkra- hús. Tann meinigi maðurin, fæloysingurin í Vesturheim- inum hevur havt sína upp- gerð og má nú berjast fyri at varveita og útbyggja rætt- indini. Samfelagið er ikki kollvelt við makt, men stríðið hevur leikað hart á. Spurningurin er, um vit nú ikki áttu at hjálpt teimum í triðja heiminum við somu menning. Tað eru nógv virði, ið har verða skapt, men m.a. multinationalar fyritøkur fara avstað við øll- um yvirskotinum. Hetta er kanska eitt sindur kantut sett upp, men virði - og tað nógv - verða skapt alla- staðnis í heiminum. Tað eru bara ikki øll sum síggja nak- að til tað. Arbeiðarargrslan er jú ein altjóð rørsla. Vit áttu at víst solidaritet, eisini við teimum brødrum, ið eru í menningarlondunum. Hesi eru fæloysingar í orðsins rætta týdningi. Eisini er tað forbanna par- adoksalt at Ld. ES londini mugu koyra bunkar av smøri, breyði, korni og víni vekk, meðan tey eitt sindur sunnanfyri hungra. Havi í hesum sambandi hug at lesa yrking Martin Næs “EYDNUSTUND FYRI OKKUM 1000, MEN!!!" ið er frá tí harrans ári 1975. Eydnustund fyri 1000, men!!! 3000 onnur sóu dagsins ljós á fyrsta sinni. Vit fylgdust øll, og høvdu øl! innan somu 24 timar verid gjøgnum tad sama. okkum Tey 2000 havi eg enn ongantíð sæð, bert hoyrt um tey, og hoyrt tey grátið á film- um. Onkuríð havi eg hugsað um ley, og sent tetmum ein 10 krøn- useðil, men annars....! Hini 1000 eru tú og eg og 998 onnur, sum vit síggja dag um dag í góðum klæðum, og sum ikki líða nakra neyð, eiga bókur á hillini og mat í skápinum. 1000! hugsið um tey 2000!! — vit vóru jú 3000!!! Hverja ferð tað hevur ástað- ið, hava vit lyft í felag, og tann meinigi maðurin hevur so sanniliga gjørt sína skyldu. Eisini tá tað um- ráddi at bjarga spekulantu- num, og tí sonevnda før- oyska kapitalistinum. Men eitt, ið vit hava sæð alt ov lítið til er, hvussu tey virði verða býtt út aftur. Sam- felagið er ikki betur ella sterkari enn hin veikasti lið- urin. Tað skal tí verða mín vón, at stórsti flokkur fer at skipa eina vinstrasam- gongu, har nakað verður gjørt fyri tey veiku í sam- felagnum. Har politikkurin fer at verða merktur av sol- idariteti. Har vit eisini stinga út í kortið, hvat vit ríkisrættarliga ætla Tað skal verða mín vón, at politikarnir, í øllum føri teir á vinstravonginum, fara at seta hugtøkini FRÆLSI, JAVNADUR og BRØDR- ALAG å ovasta breddan. Her koma fakfeløgini so sanniliga inn í myndina. Vit hava í Føroyum fak- feløg, báði tey á privata lík- asovæl sum tey á almenna arbeiðsmarknaðinum, ið gera alt fyri at varðveita sín neutralitet. Hesin framferð- arháttur má og skal slepp- ast. Soleiðis verða úrslitini betur og sjónligari. Tað tyk- ist sum ein negativur veks- elvirkningur hevur rátt, tá talan er um at sameina fak- felagsrørsluna og vinstra- vongin í Føroyskum poli- tikki. Latið tað gamla fara og tí nýggju øldina verða merkta av einum sterkum samstarvi har samhaldsfesti verður vørumerkji. Jakk fyri Sonja Jógvansdóttir