leygardagur 16. mai 1998síða 18

Malawi: Vatn er vegurin til lívið Tann rættin, vit í Fóroyum halda so sjålvsagdan til reint vatn, hava fólk í øðrum pørtum av heim- unum ikki. Í Malawi í Afrika hava bara 5% av íbúgvunum vatn innlagt heima, og stórur partur fær ongantíð reint vatn Edvard Joensen Mathelo Henry er 12 ára gamal og býr í Ishmael í Malawi í Afrika Hann hevur alla sína tíð havt diarré, sum oftast er orsakað av tí vánaliga vatni- num tey hava í Ishmael Men Mathelo er hepnari ann er nevniliga framveg- N fy n árni ein D unum séi « ast i seksti årunum renna mær til hugs angi her millum smátturnar í Ishmael Og Biafra stødan er ikki langt burtur Mamma Mathelo eitur Roda Mbowela og er 43 åra gomul Tyduliga sæst å henni, at hon hevur slitið fyri seg Har er einki, sum bendir á smurdar kinnar ella eygna- skuggar. Kjálkarnir eru inn- anhoknir, og eygnabráðið fjart og uppgevandi Hon sigur, at tað stendur Ha til við mat: í býnum. Tað me eru Fiein, sum IKKI hava mat yvirhøvur, s hon. Og sjálv fingu 4 Mathelo, fremst, saman við foreldrunum og einum beiggja Hesin hylurin er einasta vatntilgongd, tey 16.000 fólkini i Ishmael hava hoyrt um tað, men ongantíð smakkað tað Ein, fyri okkum føroying- ar, heilt óskiljandi støda Men kortini alt ov sonn Vit, sum kunnu oyðsla, sum vit vilja, duga illa at ímynda okkum, at manga- staðni er so lítið til av vatni, at tað ikki er meira enn reið- iliga upp í ein kopp í part dagliga Tey 16.000 fólkini, sum búgva í sjálvum Ishmael og umráðnum rundan um, hava bara ein møguleika at fáa vatn. Ur einum lítlum, grav- skitnum, rundum hyli, einar fimm metrar í diametur Tað er ikki soleiðis, at hesin hylur á nakran hátt er vardur móti tí, sum rundan um hann er. Hann er grivin beinleiðis niður í vøll har rennur alt í, sum regnið Mynd: Edvard Joensen) varð úr hylinum, vísti, at meðan WHO - heilsustovn- urin hjá ST - loyvir trimum colibakterium í 100 ml. av vatni, heyði hylurin í Ish- mael ikki færri enn 790. Og av streptokokkum loyvir WHO 10 í 100 ml. I Ish- mael vóru 470 Ynskja sær brunn Tey, sum búgva í Ishmael hava eitt ynski, sum ber av øllum. Tey vilja fegin fáa ein brunn, so tey sleppa frá at drekka hetta skitna, lívs- hættisliga vatnið »Høvdu vit fingið ein brunn, høvdu vit kanska sloppið undan at ganga so ofta til jarðarferð,< sigur bý- ráðsformaðurin, sum eisini eitur Ishmael, uppgevandi Júst hendan dagin, vit vitjaðu, vóru tvær jarðar ferðir í býnum. Annar var deyður av malaria, hildu tey, meðan hin møguliga var deyður av sjúku, sum stóðst av skitnum vatni Og tey í IÍshmael eru langt frá einsamøll um hendan Roknað r við, at r 3M TU , i er ið val T rr Te reru dtarré, ty KOIC nalar l Sun | IK k kitr Að hi sk ( r ir Y så mi i Av hesum sjúkum krevur diarré — einsamel! einar triggjar milliónir mannalív árliga. Av teimum eru um- leið tvær milliónir børn. Mett verður, at umleið tríggir fjórðingar av teimum sjúkum, sum fólk í menn- ingalondunum fáa, standast av tvørrandi atgongd til reint vatn, vånaligum sani- terum viðurskiftum ella manglandi reinføri. Arliga doyggja umleið tvær milli- ónir menniskju í menning- arlondunum beinleiðis or- sakað av dálkaðum vatni Børnini ringast fyri I Ishmael doyggja årliga tvey av fimm børnum, áðr- enn tey eru fimm ára gom- ul. Fleiri teirra beinleiðis av tí ringa vatninum, tey noyð- ast at taka úr sama hyli, sum kríatúrini eisini drekka úr Hesin opni hylurin, sum bakteriurnar horast væl í, og sum fáa serliga góðu tødu frá neytalortinum undir bakandi sólini Í mong ár hevur hesin hylurin verið einasta at- gongd teirra til vatn. Og í turrtíðini tornar hann heilt kvinnurnar tá noyð at ganga nógvar kilo- rar til tess at fáa hendur num 10 litrunum, sum in familja við átta fólkum 1 | upp. s klára se ið til mat drekka og vask. Ein 1 fer við mn vins tim Von fyri framman Men nú er Mathelo vorðin Grundin er, at hann er hóvuðsleikari í eimi sjón Folkekirkens Nødhjælp hevur gjørt, til varpslysing tess at fåa ul vega pening at (Mynd: Edvard Joensen gera brunnar fyri. Og filmsfólkini, sum vóru í Ishmael, gjørdu av, at tey skuldu lata býnum ein brunn. Hesin brunnur verður boraður einaferð í juni, juli mánaða, tá so mikið turt er aftur, at vatnið ikki hindrar arbeiðinum. Og góð útlit eru fyri, at hann fer at broyta livihåttin hjá Ishmael búgvum heilt munandi Við hjálp frá Folkekirk- ens Nødhjælp hava íbúgv- Nr. 91 - 16. MAI 1998 arnir i bygdini Kachiza, sum liggur stutt uttan fyri høvudsstadin Lilongwe i Malawi, fingid ein brunn. Hesin brunnur varð lid- ugur í august mánaða í fjør. »Og tað hevur gjørt,« sig- ur Salome Ziwaya, sum ar- beiðir fyri ein av felags- skapunum, sum Folkekirk- ens Nødhjælp samstarvar vid, »at eingin tilburdur av diarré hevur verid i bygdini, síðan brunnurin kom.< Lítil hjálp er stór I Ishmael var bara ófrætta- dámur og uppgávulyndi at merkja millum fólk Í Kachiza, har aftur ímóti, vóru fólk nógv meira lætt- sint. Tað tóktist, sum trúðu tey meira upp á, at tað fór at bera til at liva í framtíðini. Hver orsøkin var, er ilt at siga. Men í Kachiza hava Folkekirkens Nødhjælp og samstarvsfelagsskapirnir virkað eina tíð, meðan eing- in enn hevur verið í Ish- mael. Og bara tað, at fólk høvdu reint vatn at drekka og vaska sær sjálvum og klæð- unum í, gjørdi, at alt tóktist nógv lættari og hugaligari at síggja Tá lítið er til, skal nærum einki til at bóta. Nakrar fáar krónur, eftir okkara viður- skiftum, kunnu fullkomu- liga broyta lívið hjá íbúgv- unum í Ishmael og geva teimum eina mannsømuliga tilveru Tað kostar umleið 14.000 danskar krónur at gera ein brunn sum tann, bygdin Ka- chiza hevur fingið. Hesin brunnur, sum fyri okkum tykist so neyðarslig- ur, kann fyri hesi fólkini lættliga gerast munurin millum lív og deyða Tær eru eftir vatni til matgerðina (Mynd: E. Joensen)