leygardagur 16. mai 1998síða 17

Hon lesur fyri teimum úr >Don Quixote<, og lesarin hevur varhugan av, at skansin ikki er tann sami, tá ið Durita fer aftur til hús. Ein vinmaður Duritu er Jesar, næstelsti sonur á ein- um kongsgarði, og hann hevur tessvegna ikki nakra jørd í væntu. Tey kunnu ti- skil ikki giftast, men hjálpa í staðin øðrum og fara t.d. út á ein garð at tæna fyri tvey blaðung, som myndug- leikarnir vildu tvinga at festa. Garðurin er illa røkt- aður, og leikurin endurtekur seg: Durita vaskar og vask- ar, og Jesar arbeiðir og ar- beiðir. Tómgongdin hóm- ast Seinni verður tað borið so í bandi, at Jesar kortini skal taka við festinum á faðirs- garðinum, og hjúnabandið glógvar fyri framman: >Bóndafólk á Brekkugarði, alt tað góða, vit kunnu gera, tað skapandi lív, vit kunnu birta í bygdini<. Orðini hjá Duritu er tað seinasta, sum verður sagt í skaldsøguni. Megintráðurin í skaldsøg- uni er knyttur at Duritu, men umframt hendan verð- ur sagt frá einum ridili av hendingum og lagnum. Somuleiðis er ein fittur part- ur av bókini fólkalívsmynd- ir sum í antologiini hjá Hammershaimb Persónlýsing og umhvervi Teir flestu av eykapersónu- num - og teir eru nógvir - eru livandi og uistiskt lystir, medan Durita valla Dara í stuttum Mum, at icsarin tryr henni sum menniskja. Í ngu tå 10 fremmanda heryvirmannin og noktar at skammast, er tað greitt, at hon ikki er púra vanlig. Eina einastu ferð í allari skaldsøguni er Durita í va um framtíðarvánirnar, og tað er stutt fyri, hon skal eiga »Men ikki var tað altíð lætt; tá ið harðast gekk á kundi tað koma yvir hana at stúra fyri øllum, sum koma skuldi: leggjast á song, verða niðursædd av øllum menniskjum, verða dømd at fara i skansan. Men hetta var nú ikki meir enn løtuvis kortini<. Einki vinnur á Duritu, og hon útinnir alt við eini øti- ligari ferð. Tey hálvdeyðu foreldrini fáa nýtt lív og koma á føtur eftir einum samdøgri. Hon er frá yngstu árum óvanliga dugnalig og arbeiðssom og gerst slóð- brótari, ikki bara í heim- bygdini, men eisini í einum stórri hópi. Durita verður eitt hugtak, eitt symbol upp á ídni, frælsi, menniskjað, ið ikki letur seg kúga, men sum við berum hondum byggir upp eina tilveru. Einki tykist at nerva hana, hon er ikki grundandi, men virkisfús. Hon er ein myta sett inn í ein realistiska heim, og tað ikki-realistiska er júst hetjulýsingin av høv- uðspersóninum. Jesar er tann stillføri og beinsami, men hann er eis- ini listamaður av neyð, ti Nr. 91 — 16. MAI 1998 lógin frå 1777 ikki veitir honum aðrar møguleikar: >Mær fer helst aldri at bjóð- ast annað í lívinum enn henda hugsjónarverð; men hvør veit, um tað verður ikki tað undrunarverdasta av øllum, at liva uppå«. Jesar er greidur yvir, at hann måtsett Duritu hugsar alt ov nógv, og tað er eyd- sæð, at tað listaliga arbeiði kemur í staðin fyri tað ver- uliga lívið. Tvs. ein libido- transformering í bæði Freudskari og Jungskari merking. Fyrst ið tað ber Jesari til at gera tað, hann veruliga hevur hug til, verð- ur tað listaliga arbeiðið slept upp á fjall. Samanhald og hjálpsemi Virðingin hjá Heðini Brú fyri tí vanliga stillføra menniskjanum kemur ferð eftir ferð til sjóndar. Hann vísir, hvussu kravlítil tey eru, og at tey fegnast, bara tey hava mat í munnin og sita turr. Sagt verður frá, hvussu fólk hjálpa hverjum ðrum og egna ti, sum einki hevur. Tey eru reiðilig inn í benið, og orka ikki at hoyra um valdsgerðir og órættvísi. Menn sum Hanusar-Oli er teimum ein andstygd. Sum nevnt verður um- hvørvid lýst út í æsir, bæði yrka- og halgidagar. Har- umframt verður sagt frá keypi frá hålendskum skip- um, eini bátsferð eftir lækna, handilsferðum til Havnar, gåtuførum álopum á droymaran Sámal Johan og mangt annað Høvundurin lýsir væl og virðiliga stóran y høvdu fyri almúguna. Hetta hong ur sjálvsagt uppi í, at tað nógva arbeiði, ofta tungt kropsarbeiði, var ein partur av stríðnum at útvega sær fødina. Umframt nakrar hå- tíðir, so var tað at eta tann einasti stuttleikin hjá ogn- arloysinginum 1 Hvussu tydning máltíðirnar Bóndabygdin »Men lívið lær« er málað við stórum pensli, og tey fínari brigdini verða aloftast lopin um. Í nógvum minnir hon um skaldsøgurnar hjá Captain Marryat og tær hjå B. S. Ingemann, har tann psykologiska lysingin av persónunum heldur ikki er frammarlaga. Ein stórur partur av skaldsøguni sigur frá árinum í einari bónda- bygd, og í mangar mátar er bókin eins nógv ein fólka- livsmynd sum ein skald- søga. Heðin Brú nýtir høvi til at vísa tað gamla bónda- samfelagið fram, og tað er lesaranum fullkomiliga greitt, at fråsøgnin byggir å egnar royndir. Hetta hevur í sínum lagi við sær, at hesar lýsingar gerast serliga við- komandi og teir bestu part- arnir í bókini. Skemtilýsingar, sum ann ars hava alstóran týdning í skaldskapinum hjá Heðini Brú, hava so at siga ongan leiklut i >Men lívið lær« Somuleiðis eru náttúrulýs ingarnar bæði fáar og sum heild stuttar, og í hesum lík- ist >Men lívið lær< >Leik- tíðindablað Men lívið lær” er skrivað út frå ti lóg sum bleiv gjøgnumførd í 1777, um at eingin mátti giftast uttan at eiga mørk i jørd, og at bøndirnir høvdu loyvi at slåa arbeiðsfólkið. Hetta er mest nivandi lóg gjørd í Føroyum, og av tí sama basis fyri frígeringarbardaga (Heðin Brú i samrødu 1977) um fagurt, so ymiskar bøk- urnar annars eru Sálarlig kryplan Framtíðarvónirnar í skald søguni eru ikki smávegis At tað sum heild ikki stend- ur væl til millum fólk er grundað á, at tey ikki ar- beiða nóg mikið, og skyld- ina hevur lógin frá 1777 Lógin hevur við sær, at fólk gerast sálarliga kryplaði og missa bæði áræði og sjálvs álit. Tað er her, at Durita kem ur upp í leikin. Verður sæð burtur frá endanum, verður hon eftur mínum tykki ikki lýst sum ein livandi menn- iskja, men júst sum yvir menniskja. Her var høvund- urin ikki samdur, tá ið eg tosaði við hann í 1981: >Tað er heilt misfatad Tað er so mong einsliga kvinnan, ið hevur útint líka nógv. Tað er helst tí hon róði út. Tað er ikki bert hon, ið hevur gjørt tað< Men í einari samrødu frá 1977 sigur hann „Fólk í bókini eru ideali seraði, fyri at skriva um hes ar leiðandi >frígeringarper- sónar< so sum fólk sóu teir T. d. Duruta. Eitt slag av ævintýrroman. Persónarnir eru eisini idealiseradir í tað mát, at tað verður víst á, ikki bara tað teir hava gjørt. men eisini tað fólk halda, teir hava gjørt. Eitt dómi úr ver uleikanum er Nólsoyar Påll« Frælsishetja Durita kann sigast at vera tann persongjørda upplýs ingarhugsanin, sum í enda num av øldini náddi Føroy um. Hon verdur ein fræls ishetja, sum berjist fyri, at tann vanligi føroyingurin skal fáa mannarættindi i egnum landi. Durita er eitt slag av gudinnu, hon er al móðirin. Skaldsøgan er somuleiðis em fagnadarsongur tl kvinnuna, sum livir eftir kenslunum, eftir hvat hon kennir er rætt, og hvat er skeivt. Maðurin Jesar hugs- ar ov nógv og fær tí lítið og einki av skafti, fyrrenn hann verður stýrdur av Duritu Durita fær endurreist stór ar partar av bygdini og meira aftrat, tí hon situr ikki og ivast í hvussu og hvat, men uttan at dråla ger tað, hon veit er tað rætta, líka mikið hvat lógin sigur. Hon er lík Noru í sjónleikinum »Et Dukkehjem« e rík Ibsen, sum eisi hon við sær sjálvari kennir er rætt, og ikki skilir, at 16 in ikki altíð tekur ment iskjaslig fyrilit Tær ætlanir, sum høvund urin hevur havt vid »Men livid lær« g ast at vera gingnar ut. Søgan er lidaleys, i stødum pjakut skrivað við nógvari upp reksan av, hvat ið fólk gera niður í smálutir, persónlýs ingin er ógreið, og søgu gongdin er litid trúlig. Hin vegin skal sigast, at >Men lívið lær« er undirhaldandi og spennandi at lesa, at hon yður av framúr fólkalívs myndum, og at málið sum altíð hjá Heðini Brú er ein fragd. Og tað er jú ikki smá vegis unnu valla sis