mikudagur 27. mai 1998síða 7

Nr. 97 — 27. MAI 1998" Arsfrágreiðingin hjá Fíggingargrunninum: tíðindablaðið SA Grundarlag er fyri at privatisera bankan Ársfrágreiðingin hjá Fíggingargrunninum er komin og har stendur m. a. at lesa, at ein arbeiðsbólkur hjá nevndini í grunninum heldur, at tað er grundar- lag fyri at privatisera Fóroya Banka uttan at einstakir partaeigarar fáa ov stóra åvirkan. Sami arbeiðsbólkur skjýtur upp, at partabróvini verða børsnot- eraði á Københavns Fondsbørs, fyri at royna at fáa eina trygga virðisáseting Fíggingargrumurin frá 1992 hevur nú givið út árs- frágreiðing og ársroknskap sín. Umframt vanligt tilfar hevur frágreiðingin eitt brot um gongdina í bankamål- inum, eftir at kanningar- nevndin hevur greitt úr hondum sína frágreiðing, og eisini eitt brot við einari frágreiðing um ein møgu- ligan framferðarhátt til nor- malisering av ognarviður- skiftunum í Føroya Banka. Føroya Banki 1997 Føroya Banki hevði eitt sera gott ár í 1997. Avlop bank- ans fyri skatt var 372 mió. kr. Bankin hevur sostatt triðja ár á rað eitt stórt av- lop Ein sera týðandi partur av avlopinum, 258 mío. kr. stavar frá afturfluttum upp- hæddum, sum fyrr hava ver- ið burturlagdar. Tann van ligi raksturin hevur tó eisini givið eitt ngktandi avlop, nevniliga 114 mió. kr. Eginpeningur bankans var við ársenda 1997 828 mió. kr., ið svarar til ein solvens upp á 33,5%. Bank- in er sostatt væl konsolid- eraður. Positiva gongdin í bankanum stendst av fleiri umstødum: fyrst og fremst hevur samfelagsbuskapar- liga gongdin yvirhøvur ver- ið góð, men tað hevur eisini havt stóran týdning, at bankin verður ríkin effekt ivt, og at samanleggingin av Føroya Banka og Sjóvinnu bankanum hevur gjørt tað møguligt at minka rakst arkostnaðirnar munandi Tey góðu úrslitini hjá Før oya Banka hava við sær, at stórar upphæddir verða goldnar — landskassanum sum vinningsbyti, útlutaður partapeningur og felags skattur. Í 1997 lat bankin 17,5 mió. kr. í vinningsbyti, 150 mió. kr. vórðu lutaður út til partaeigararnar, tí partapeningurin varð skriv- aður niður við 75 mió. kr. til kurs 200, og at end er felagsskatturin, sum bankin skal gjalda, roknaður til 29 mió. kr. fyri roknskaparárið 1997. Gongdin í rakstrarursliti bankans er ein spegilsmynd av generellu búskaparligu gongdini í Føroyum. Tað er hon, ið hevur gjørt tað møguligt at afturflyta stórar upphæddir, sum fyrr hava verið burturlagdar í 1992 og 1993, vegna tey sera dapru vúskaparligu útlitini, sum tå vóru. Gongdin hevur verið positiv í 1995, 1996 og ikki minst í 1997. Tað er serliga tann góði fiskiskapurin und- ir Føroyum og teir góðu fiskaprisirnir, sum hava gjørt sítt til hetta. Henda gongdin sær út til at halda fram í 1998. Góð grund er tó til at vera eitt sindur iva- samur um, hvussu haldgóð búskapargongdin er, tí veið- an serliga av toski stórliga fer upp um tað, sum fiski- frødingar ráða til. Eisini tann ógreiða stødan viðvíkj- andi afturgjalding av tí stóru almennu skuldini ger, at bú- skaparligu útlitini eru óviss. Kanningarnevndar- frågreidingin um føroyska bankamálið Umstødurnar, sum gjørdu seg galdandi, tå stigini, sum førdu til stovnsetingina av Føroya Banka tann 1. januar 1994, vórðu tikin, eru við- gjørdar gjølla í kanningar- nevndarfrågreidingini, sum kom út tann 16. januar 1998. Arsfrágreiðingin hjá fígg- ingargrunninum hevur eitt brot um kanningarnevndar- frágreiðingina og um tey stig, sum fíggingargrunnur- in hevur tikið grundað á kanningarnevndarfrågreid- ingina (áðrenn redaktionin av hesi frágreiðing varð endað tann 30. apríl 1998) Núsitandi nevnd í figg ingargrunninum leggur tó dent á at gera sítt til, at før oyska samfelagið fær end urgjald fyri tap, sum hava staðist av, at Føroya Banki ikki heyði nóg stórar burt urleggingar, tá ið parta- brævabýtið varð framt, og ikki hevdi nóg gott gjaldføri og solvens til at lúka lógar innar krgv. Den Danske Bank játtaði longu tann 20. januar 1998 - uttan prejudice og uttan at viðurkenna nakra løgfrødi- liga binding - at vilja tosa um endurgjald, um ein kanning vísti, at tapini høvdu verið størri frá 1993 til 1997 á engagementum i Føroya Banka enn í Sjó- vinnubankanum. Tá ið kanningarnevndar- frágreiðingin kom út, var figgingargrunnurin til reiðar við hjálp frå løgfrødiligum og — grannskodanarligum sakkunnleika at gera eina skjóta meting av fylgjunum. Nevndin í grunninum kundi tann 30. januar gera hesa meting og leggja hana fyri Føroya Landsstyri. Landsstýrið boðaði tó frå, at tað í fyrstu atløgu heldur, at talan er um eitt mál, sum landsstýrið og danska stjórnin skulu samráðast um. Í Danmark endaði eitt spurnarorðaskifti í fólka- tinginum tann 27. januar 1998 við einari samtykt, ið m.a. heitir á stjórnina um í samstarvi við landsstýrið at kann amøguleikarnar fyri at gera krav galdandi mótveg- is Den Danske Bank. Vegna val í Danmark og í Føroyum eru politisku samráðingarnar um, hvussu ein skal handfara teir end- urgjaldsspurningar, sum kanningarnevndarfrågreid- ingin gevur grundarlag fyri, vorðnar útsettar. Fyrningin av hesum krøvum hevði annars, eftir at partarnir høvdu avtalað eina útseting, verið íkomin tann 30. apríl 1998. Við tí høvudsmåli at bróta fyrningina uttan samstundis at forða fyri møguleikanum fyri, at partarnir kunnu sam- ráðast, stevndi landsstýrið tann 27. apríl 1998 ta donsku stjórnina og Den Danske Bank við kravi um, at tey stevndu in solidum skulu gjalda eina upphædd, ið svarar til omanfyri nevndu kapitalveiting í 1993 ul Føroya Banka + rentur av teimum lånum, sum landsstýrið hevur tikið fyri at fíggja hesa kapital veiting. Tað er vorðið kunn gjørt, at danska stjórnin fyri sin part fer at gera regres galdandi mótvegis Den Danske Bank Av tí at fíggingargrunn urin var tann, sum við parta brævabyunum varð eigari av Føroyu banka, kennir hann tað sum sína skyldu at stevna Den Danske Bank Grundarlagið fyri tey krøv, sum fíggingargrunnurin set- ir í stevningini, er somuleið- is krav um endurgjald fyri ta ógvuliga stóru upphædd, sum fíggingargrunnurin við fígging frá landsstýrinum, mátti veita Føroya Banka í 1993. Fíggingargrunnurin hevur gjørt avtalu við sínar stovnarar - donsku stjórnina og føroyska landsstýrið um sínámillum útseting av fyrningini fyri slík krøv, sum grundað á partabræva býtið, møguliga kunnu fara at koma undan kavi í ti sakarmáli, sum stendur fyri Framtíðar ognar- viðurskifti bankans I felagsfráboðanini frá 3 november 1995 eru Føroya Landsstytri og danska stjórnin samd um, at fígg- ingargrunnurin sum frálíður ikki skal eiga Føroya Banka. Tað er eitt politiskt val, hvert hetta skal gerast við at flyta ognarrættin til ein annan almennan stovn ella við fullari ella partvísari privatisering. Í sidstnevnda føri verda fleiri spurningar, sum krevja nærri kanning. I fyrstu atløgu gevur flyting av ognarrættinum til ein annan almennan stovn ikki stórvegis trupulleikar Nevndin í fíggingargrunn- inum hevur tó ta fatan, at hetta eigur at verða gjørt, so okkurt slag av grunni framvegis verður fríholt millum politisku skipanina og leiðslu bankans. Tískil setti nevndin í fígg- idgargrunninum ein ar- beiðsbólk, sum fekk til upp- gávu at greina teir trupul- leikar, sum eru við einari privatisering og at gera upp- skot til, hvussu hesir trup- ulleikar kunnu loysast Frágreiðingin frá arbeiðs- bólkinum er ein partur av ársfrágreiðing fíggingar grunsins. Hon fevnir m.a um eina lýsing av gongdini í hinum norðurløndunum Har er gongdin i høvuds heitum tann, at tað almenna miðar móti at minka sín ognarpart niður í onki Í brotinum um Norður lond er eisini ein burður av burturleggingum tapum og almennum stuðul í Norðurlondum undir bankakreppunum 1991 1993. Ein munur er millum Føroya ødrumegn og hini norður londini hinumegin. Í hinum norðurløndunum hava sam anløgd tap og burturlegg ingar verið 5-10% av bruttotjóðarúrtókuni fyri eitt ár (1991), í Føroyum hava tey verið meira enn tveir tridingar. Almenni stuðulin gongur úr 0,4% (Danmark) upp í 8,1% (Fin land), men í Fóroyum hevur hann verið út móti helming inum av bruttutjóðarúrtók uni fyrr eitt ár Sum eitt óbeinleiðis mát fyri, hvussu langt føroyska bankakervið er komið burt ur frá hesari vanlukku stóðu, kann nevnast, at vøksturin í eginpeningi bankans, kapitalutlutanir, útgoldið vinningsbýti og goldin skattur eftir tann 31 desember 1993, ulsamans eru út móti 20% av brutto saman Y I { merkisverdui Knud Heinesen er nevndarformadur i Figgingargrunnin- um frå 1992 tjóðarúrtgkuni í 1996. I frágreiðingini er harum- framt eitt serstakt brot um Føroya Banka, sæddur sum ein partur av føroyska pen- ingastovnasektorinum og um gongdina í hesum sek- tori síðani kreppuna í 1990 Partur bankans er minkaði fyri útlán og innlán frá 1990 til 1996, men partvíst eru tekniskar orsøkir til hesa gongd Uppskot bolksins Grundað á hesar upplýsing ar um veruligu vidurskiftini hevur arbeiðsbólkurin - við sakkønari hjálp frá fíggjar- liga ráðgevarfelagnum Aros Securities - gjøgnumgingið og mett um møguleikarnar fyri at fremja eima privatis ering av Føroya Banka Fíggingargrunnurin er gingin út frá, at tað er eitt ynski millum føroyingar, at ein stakur partaeigari ella bólkur av partaeigarum ikki verður loyvdur at fåa eina dominerandi stødu millum cigararnar, og at ein stórur føroyskur áhugi eigur í erða varðvetttur í bankan 1113 Um privatiseringin Du skaparliga sæð skal ganga væl, er tað neyðugt at parta brøvini kunnu seljast til eina nøktandi kurs. Av ti at k pi talmarknadurin er so av markaður kann tað vera trupult at sameina hesi ymisku atlit, men arbeiðs bólkurin heldur, at tað ber til við at bjóða partabrøvini út í sugum, samstundis sum at ásettar verða avmarking ar í atkvóðurættinum fyri at forða fyri at stakir partacig arar verða dominerandi Arbeiðsbólkurin skjýtur harumframt upp, at parta brøvini verða iprsnoteraði fyri harvið at royna at fåa eima trygga virðisáseting gjøgnum javna sólu á einum kontrolleradum marknaði Bólkurin vísir á Køben havns Fondsbørs sum eitt naturligt noteringsstad fyri ein peningaslovn, sum gongur elur donsku banka og sparikassalógini og sum ger roknskapir í donskum krónum Um politisku myndug leikarnir gera av at privat isera Føroya Banka í stigum má ein rokna við, at fígg ingargrunnurin ella onkur annar almennur grunnur leingi aftrat fer at vera ein týðandi partaeigari í bank anum. Ein fer tó kortini stóran mun at kunna fáa fyrimunin av einari privatis ering, og arbeiðsbólkurin nevnir serliga tvey viður skifti av stórum týdningi Tað fyrsta er, at P/f Før oya Banki er nógv tað størsta partafelagið i Før oyum. Bankin hevur hand ilssamband við nógv tann størsta partin av vinnutyri tøkunum i Føroyum og við meira enn helvtina av øllum husarhaldum. I ørova Banki tykist ti at hava fortreytu fyri at kunna gerast € Bank H tolka-partatelag r eitt sera kens et ba metur fyri buskapargongdi í Før yum Tad er ti nær gjandi Ida el arnir vid einum ) elgaraskaj i Banka fara at hava eitt stórri engagement og kenslu av stórri medábyrgd fyri bú skapargongdini í Foroyum að næsta hongur saman við nevndini, sum i 1997 fekk sum uppgavu at Kanna hvussu ein í Førøyum kann seta á stovn em marknað fyri váðafúsan (parta-)pen ing, grundað á handilslig mál. Ein heppin privatiser ing av p/f Føroya Banka heyði kunnað medvirka til at skapt tað medvitið um váðafúsar, handilsligar iløg ur, sum ein má halda er ein treyt fyri, at ein í Fóroyum kann stovnseta ein verulig an kapitalmarknad, sum fer at kunna vera við ul at geva eina harðliga tiltrongda bót ing av kapitalgrundarlagn um í vinnuni stendur i tíð indaskrivi frå grunninum