mikudagur 27. mai 1998síða 19

Nr. 97 — 27. MAI 1998 tíðindablaðið Hvat er ein "Føroyingur”s Ein relevantur spurningur nú 50 år eru liðin, síðani Føroyar fingu heimastýris- lógina. Til ber eisini at snara spurninginum eitt sindur: Eru vit meira »føroyingar« nú, enn vit vóru áðrenn heimastýrið? Bæði ja og nei. Tjóðskap- arligi identitetur okkara hevur kanska ongantíð verið sterkari enn hesi árini vit hava havt heima- stýrið, tí vit hóast alt fingu høvi tl at billa okkum inn nøkur år, at føroyingar råddu i Føroyum. Men samstundis eru vit knapp- liga nú aftaná kreppuna meir enn nakrantíð undir- løgd eini aðrari tjóð Danmark Tjóðskaparligi stoltleikin liggur í mangar mátar í skeljasori, tí vit við krepp- uni aftur eru blivin undir- hundar hjá móðir Dan- mark, eins og vit vóru áðr- enn annan veraldarbar- daga. Einki er tó so ringt, at tað ikki er gott fyri okkurt. So leingi tað gekk væl í Føroyum og danir lótu standa til, høvdu vit ilt við at síggja, hvat í veru- leikanum fór fram, men kreppan hevur latið eyguni upp hjá nógvum av okkum, so vit nú síggja, hvussu 6jøvn stóðan hevur verið alla tíðina millum Føroyar og Danmark. Vit uppliva bert nú í royn- dum, hvat tað vil siga at liva beinleiðis av náðint hjá eini aðrari ljóð, og hvussu mannminkandi tað er. Heimastýrisskipanin Søguligu sannroyndirnar hava víst, at heimastýris- skipanin er ein miseydnað verkætlan. Í staðin fyri at gera okkum meira sjålvstødug, sum uppruna- liga ætlanin við lógini var, eru vit nú meira fíggjarliga bundin at Danmark enn nakrantíð. Orsøkin til hesa skeivu gongd er, at heima- stýrisskipanin er hvørki fuglur ella fiskur. Tá heimastýrislógin varð sett í gildi fingu føroyingar stórri avgerðarrætt, men ikki veruliga fíggjarliga ábyrgd. Kundi tað ganga annað enn galið? Heimastýrisskipanin sleppur okkum upp á fjall, tí náttúrliga lógfróðisliga og statsrættarliga avleið- ingin av henni er, at eingin hevur ábyrgdina fyri lagn- una hjá landi okkara bæði danir og føroyingiu verða í veruleikanum frí- tiknir fyri ábyrgd. Hygg bara eftir bankamálinum, hvussu allir partar flýggja í allar ættir undan ábyrgdi- ni, og sleppa avstað við tí!! Eingin hevur enn ræt- tiliga skula staðið til svars fyri nøkrum. Hverjum skulu tey eisini standa til svars fyri? Hvar er veru- ligi autoriteturin her? A- byrgdin hvørvur sum roykur í løefrødistrum- skóginum, tí vit ikki hava mannagongdir ella heim- ildir í skipanini GI at peika á nakran ábyrgdarhavara ella autoritet. Heimastyrisskipanin leid- di okkum ósvíkaliga beint í ta fíggjarligu og tjóð- skaparligu kreppu, sum mátti koma fyrr ella seinni undir hesi skipan, m.a. tí eingir innbygdir bremsu- kubbar vóru í skipanini at steðga skeivu gongdini, áðrenn ov seint var. Ein meira tíðarhóskandi skipan Nú er heimastýrislógin í royndum sagt sett úr gildi og Føroyar eru fyribils undir donskum einaræði. Danir kunnu nær sum helst koma upp íinnanhýsis leikin í Føroyum og kol- lvelta avgerðir okkara, um teir hava hug til tess. T.d. halda danir ofta, at vit eiga at prioritera okkara tilfein- gi annaðleiðis enn føroyin- gar vilja, tí teir samanlíkna við donsk viðurskifti, sum vit sum føroyingar vita, ikki eru samanberilig. Um vit mótmæla avgerðum teirra, kunnu danir allatíði- na vísa á, at vit føroyingar hava diskvalificerað okk- um sjálvar. >Hvussu kunn- u út taka rættar avgerðir! Hygg bara hvussu tit hóreiggjaðu tykkum í 80'unum!« Hetta er ótolandi, men hetta mugu vit liva við, til vit hava funnið eitt alter- nativ til heimastýrislógina. Nidurstødan må tí vera, at um vit veruliga ynskja at ráða okkum sjálvum aftur og um vit framhald- andi ynskja at varðveita tjóðskaparliga identitet og stoldeika = okkara, má heimastýrislógin skiftast út sum skjótast við eina meira tíðarhóskandi skip- an. Vit mugu sjálvi taka um endan, tí danir lata sjálvandi bara standa tl. að eru jú ikki teir, sum skulu búgva í hesum landi Men hvat skal heimastýrið skiftast út við? Hvat er alternativið? Føroyingar standa nú við eitt vegamót, har vit mugu taka stóðu og avgera við okkum sjålvi, hvørjt vit eru og hvórji vit ætla okkum at vera framyvir. Skulu vit vera danir ella føroyingar? Tað ber ikki Gl at blåsa og hava mjøl í munninum í senn. So lat okkum rannsaka okkum sjálvi, og hyggja at, hvat vit veruliga kenna okkum sum. Serstøk tjóð Vit føroyingar eru danskir statsborgarar, men eru vil danir fyri tað? Ég vænt neyvan naxar fóroymgur hevði svarað já Gl henda spurning. Ikki so, at vit einki hava til felags við danir, men danskt er ikki móðurmál okkara og vit hava altíð sæð okkum sjálvi sum gðrvísi enn danir, tí lív okkara í Før- oyum er so annaðleiðis, enn lívið hjá dónum í Dan- mórk. Sambands- ella loysingar- fólk, tað er líkamikið, eitt eru vit samd um: Vit eru føroyingar, serstøk tjóð. Annað kundi íkki fallið okkum inn at hildið. Men hví er tað so týdning- armikið fyri okkum at vera føroyingar — og ikki danir? Kunnu vit ikki bara vera Greinin er endurprentað við loyvi frá Fjølnir líkaglað? Svarið er einfalt Nei, tað ber íkki til. Vit hava brúk fyri stoltleika- num og viljanum til at yv- irliva, sum bert ein sterkur føroyskur identitetur kann geva okkum. Vit mugu vera stolt av at vera føroyingar fyri ikki at flýggja skriggjandi av veð- urbardu klettum okkara - ja, fyri bert at kunna yvir- liva f hesum landi, hvørs náttúra ikki altíð ger lívið til tað lættastu uppgávu í hesi verð. Uttan ein sterkan før- oyskan identitet høvdu vit aldrin yvirlivað og havt ta hóast alt ótrúligu fram- gongd í livifóti og fólka- tali, sum vit hava sæð í Føroyum í hesi øldini, síðan tjóðskaparkenslan rættiliga vaknaði. Vit hava bert okkum sjálvum at takka fyri hesa framgongd. So leingi Føroyar vóru eitt danskt amt, hendi so gott sum einki í Føroyum, men so skjótt vit fingu heima- stýrið, og harvið høvi til sjålvi at stýra, tá nústani kom gongd á. Rættir føroyingar Hvat eyðkennir so okkum sum »føroyingar«? Ein 19 máti at definera eitt tjóð skaparligt eyðkenni, er at hyggja at, hvat onnur halda um okkum. Tey leggja jú merki til tað, sum er ólíkt teimum. | Dan mark er tað vanligt at upp fata føroyingar sum »eltt slag av dønum«, tó við eitt sindur eksotiskum upp- runa. Antin rista teir við høvdinum: »I er jo nærm- est danske, er I ikke? Selv om I hænger i tov fra klip- peafsatserne med nisse- huer på og har grindehval- ur, fåreuld-ur og fisk-ur på hjemen, tihi'« Ella hava teir eina eitt sindur hátíð- arliga og hugtikna, men tó framvegis distanseraða fatan av okkum. Eg loyvi mær at endurgeva brot úr einum kronikki, eg fyrr havi skrivað (á donskum) »Mange danskere synes færinger er så unikke, så uskyldsrene, så dybt nat- urligt' kulturelle — for ikke at sige det unævnelige primitive. ups! Tænk, færinger sang og dansede deres hån ud, da de spottede Nyrup på hans besøg på Færøerne 1 januar 98! Hvor pudsigt Det Jørgen Frantz Jacob senske og William Heine