mikudagur 27. mai 1998síða 24

24 tíðindablaðið SOS Nr. 97 — 27. MAI 1998 Turið Sigurðardóttir: Sum einstaklingurin, so- leiðis eisini tjóðin: uttan samleika er hon ikki til Men samleikin kann vera køvdur av ymsum orsøkum, t.d. beinleiðis av hardskapi ella óbeinleiðis av hóttan ella teling AT LIVA LIV OKKARA SJALVS At vidurkenna samleika sin, standa við tað, ein er, er ein AT AVNOKTA SIN SAMLEIKA ER A EIN HATT AT DOYGGJA: Ur yrkingini »tidin« (Navn nam vid navn, 1991) eftir Tórodd Poulsen sambært passløgguni millum suður og norð eri er ikki til tí at eg eri føroyingur og eina løtu bendir alt á at tokið ikki kann rulla víðari við mær umborð men tað ger tað eftir at eg havi stungið ein fingur í eygað fyri at vita um eg livi… jútskur samleiki, og so hevði føroyskur samleiki helst fult rásarúm og vakstr- arlíkindi inni í tí danska. Men so er ikki, og vit eru tí á ein hátt hálv menniskju og nýta neyvan okkara givnu evni til tað ítrasta. Full viðurkenning av føroyskum samleika má til, skal andi fólksins loysast úr fjøtrum og liva »liv síns sjålvs«. Innistikingin må SÍMUN AV SKARÐI, 1905: ... einaferð eg hevði skjúts år Gøtu, fór samtålan at falla á Getu-Trónd. Hetta var stutt framman undan einum fólkatingsvalgi, og ein av skjúts- monnunum helt tá fyri: »Søti mín, hevði Gøtu- Tróndur livað nú, so høvdu vær valt hann til fólkatingsmann.< — Eg fegnaðist yvir at hoyra hesi oråini, og eg vil ynskja, at teir mugu hugsa um Trónd, tá ið valg verður uppaftur.< (Frælsmannamál s. 97) grundtreyt fyri vøkstri og menning. Orðið samleiki er nýtt. men ikki hugtakið ella hugsanin aftan fyri tað. Í 1905 helt Símun av Skarði »liva lív okkara Frælsmannamål s og meinti harvið at | f c rgðu um at SJálvs< US-Y 1 sannur m ve ti uppruna sínu »g natur. Hann tók dømi úr sínari tíð um, hva að kki at liv v sins Få KA I KK jag KU k ør KK ki gag kk kk k k i g KR ) k k er kk k i 1 g KK n kju. Var so, at Før k kcr eg sum danskarar, so var cing in neyð; so var tann før oyski samleikin undirskip aður tí danska, eins og t.d burtur, so føroyingar gerast fulltiknir borgarar í Føroy- um og í alheimssamfelag- num TA HJØRTUNI ORNA Til tess hava skaldini og undangongufólkini sungið treysti og álit í Føroya tjóð í 100 ár. Til tess setti Vencil próst fjøður á blað. >Ég veit, tindarnir rodna… tað verður, tá hjørt- uni orna, og menn kenna nær ið & 3 U SKU € Næ u nóv i pu Joan es I leing! trúð k r } 3 r f } r r h Án | tk 3 ser KK IKK con k å ins Í z } ka ið) k - > ráð Tú kanst brýna bleytt jarn. til tað bítur. Alt tað, 10 skaldini hava eggjað, hevur tað einki munað? Sjómenn hava vígt Merkið við lívi- num í veð; skulu vit so ikki unna tí fullan rætt, ein rætt tað ikki hevur enn? Alda- long kúgan setur síni spor, sum ikki hverva við eitt. Tað síggja vit í londum um allan heim, sum hava fingið frælsi í okkara tíð. Men einki teirra ynskir seg aftur í ófrælsið HUGSANIN UM AT TAKA RÆÐIÐ >Fult politiskt ræði< — við hesi orð er tað, sum nógvir føroyingar fara í baklás, eis- ini politikarar, sum í øðrum fórum hava sýnt áræði og styrki; tað er, sum um ivi og ræðsla draga eitt svart tjald nidurfyri, tá í hesi orð, »fult politiskt rædi«, verða søgd. Tad at rædast at hava rædi — og halda uppå, at tann fremmandi dugir betur at ráða her, at teir fremm- andu serfrødingarnir vita betur enn okkara egnu - hetta man vera eitt kolonial- ismueyðkenni, eitt av sporunum eftir aldagamla kúgan. Føroya fólk, innlim- að óeftirspurt og tikið av ræði, man hava sín ríviliga part av teimum eyðkennum, sum leingi kúgaðar tjóðir og aðrir kúgaðir bólkar um all- an heim hava KVINNUR OG FOROYINGAR YVIRHØVUR Ein universellur bólkur av slikum gi, sum berjist Í rættindum sínum. eru nur. Nú hava kvinnur javnrætt elur slagt, lógini eina tíð, eisini tl at hava ræði eftir fólkastýrisreglum neivtin av M: u tær so ikk: umleið ungmanningini? tað vera tí, at tær ræð anna um at hava ræði? Tann drúgva kúganin hevur etið seg inneftur og er rðin til ósjónliga kúgan sjálvskúgan. Hvussu vanligt er tað ikki at hoyra, ikkt bara menn men cIsini fordóma kvinnur ella stremba eftir poltiskum ella sðrum valdi? Slíkt er tað, tá 10 talan KVINNU um nava er um stremban føroyinga eftir ræði á egnum viður- skiftum og ognum. Sama fyribrigdið, ósjónlig kúgan og sjálvskúgan, er tað, tá ið vit føroyingar ræðast hugs- anina um at hava fult polit- iskt ræði í landi okkara Somuleiðis tá ið føroyingar taka undir við danskar! for- døming av landsmønnum gja teir undir dana- hatur, 10 tala Føroya sák Slíkur er kolonialistiski arv- urin það og eg KOLONIALISTISKI ARVURIN Tað er hesum koloni-arvi, sum skald og andans stór- menni hava stríðst ímóti og sett frímensku og sjálvs- virðing uppímóti. Teirra ætlan var ikki, at tey vøkru orðini bara skuldu vera tíkin fram til at stimbra seg við Olavsøkunått ella vera løtu- gaman vid veitsluborð og annars standa á bókahillini og gulna. Teirra ætlan var, at orð sum »frælsi«, >sjálv- styri«, at >loysa úr fjøtr- um<, >samhald<, kærleiki til land, fólk og mål, at hest orð skuldu vera livandi veruleiki og sannleiki hjá føroyingum. Hvussu stutt ávirkanin hevur rokkið í summum fórum, sæst syrgi- ligt dómi um í Sosialinum í hesum døgum, har orðið »frælsi« er speirikið, hetta høvudsord í mannarætt- inda- yvirlysingini frá fronsku kollveltingini í 18. øld, >Frælsi, javnaður og brødralag«, sum Sosialurin sjálvur hevdi til loysunarorð í síni tíð, og hvvuðsorðið í ST-mannarættindasáttmála- num í dag. Merkiligt kortini, at unna øllum fólkum í verðini frælsi uttan sínum egna; at speireka og fordóma, so skjótt sum talan er um mót- mæli móti órætti og yvir- gangi móti frælsiskróvum føroyinga. Eru vit ikki fólk, medni, sum estar, lettar og litavar, ið tó fingu samhuga frá sambandspressuni, tá 10 teir tóku loysing fyri nøkr- um árum síðani? Ein rang- vørgur, destruktivur hug- burdur, 10 er enn ein eitur- frukt av ti langa ófrælsi num, sum má fáa enda. RÆTTURIN | AT VERA TI Tað hevur sæst á prenti nu, at tað må vera nóg mikið at vera føroyingur í hjartanum ella „millum tað kann okkum Slíkt er odømi Skutlu vit ikk: kunna standa við, at vit eru føroy ingar uttan bara innantanna, hvar er tá mannarættur okk ara? I okkara tíð verður alla staðni kravt, at hvor einstak ur skal gera grein á, hvor hann er. hann skal vísa sam- oyruni«, og at emgin taka frå AMLEIKIN leikaprógv. Vilja vit ikki hava fult føroyskt samleika prógv, ja, so eru tað vit sjålvi, ið siga okkum ikki vera føroyingar og sum skriva okkurt annað >upp á ryggin< á okkum. I STORU VERÐ Sum er, er samleiki okkara skerdur. Tá ið eg ferðist uttan fyri Norðurlønd og skal gera grein á tjóðskapi mínum, so noyðist eg at sleppa samleika mínum og siga (lúgva), at eg eri dansk- ari Í NORÐURLONDUM Men í Nordurlondum er før- oyskur tjóðskapur vidur- kendur, ella hvussu? Nei, ti- verri: Føroyar eita í Norður- landaráðnum eitt >omrá- de<; har er veto lagt móti, at Føroyar í Norðurlanda- ráðsins høpi eita »land;« tað er ov gott til okkara; »om- råde » er tad, og »område« skal tad vera (hvi ikki »re- servat« eins og hjå ymsum num, fyri Guds skyld ikki lata koma til skarpskeringar. Men betri máti er tað tó at broyta tey ótolandi viður- skiftini, og tað gera vit við at taka fult ræði og ábyrgð í Føroyum og stríka tað grima merki, ið er sett á før- oyskan tjóðskap og sam- leika í núgaldandi lóg Føroyskur samleiki er samansettur og rúmar mót- setningum eins og samleik- in hjá øðrum tjóðum. Men hann er ikki ein kastibløka, sum tað ber til ymiskt at avnokta ella seta í hásæti, alt eftir hvat loysir seg; sum vit kunnu krógva undir dýn- uni ella strúka av skíggja- num, tá ið Danaveldi setur knyklar í brýr og taka fram aftur, tá ið danskarin hyggur burtur. Tjóðarsamleikin kann ikki setast inn í eina stovu, sum bara verður upp- latin um høgtidir. Hann kann heldur ikki vera heim- staðarbundin innan fyri oyggjaendarnar. Hann er av uppruna og natúr millum- RASMUS I FØGRULID, 1906: Okkara arbeidshugur og sjålvsvirdi må eisini økjast við meira sjálvræði, tí ein maður, sum gevur seg og sítt hús upp í hendurnar á gðrum til at stýra, meðan hann frá húsharranum bidd- ar allar teir skillingar, hann neyðsýnt má brúka, verður ikki mettur javnt í dugnaskapi við hann, sum sjálvur stýrir sínum húsi og økir sína ogn við ídni og dugnaskapi. Soleiðis meta vit menn. Hví skulu vit døma annarleiðis, tá ið spurning- urin geldur okkara egna land og landastýri? (Frælsmannamál s. 113) hvørvandi tjóðum, sum spyrja »hvør eri eg?« út í tóman heim). Hetta broytist heldur ikki, fyrr enn vit taka fult sjálvstýri I FØROYUM I Føroyum, meðni, sleppi eg at vera føroyingur við full- um tjóðskaparrættindum, eins og aðrar tjóðir í sínum londum, ella hvussu? Sleppi eg? Er føroyskur tjóðskapur fult viðurkendur í Føroy- um? Nei, tíverri. Hygg í Heimastýrislógina, Ld. gr. 11: >...danskt kann eins væl og førøyskt nýtast í almenn- um viðurskiftum...<, og gr. 12: »Serligt føroyskt flagg verður vidurkent.« Iann, sum lesur hesi orð og skilur tey, hann skilur eisini, at lógin rúmar ikki viðurkenn ing av føroyskum tjóðskapi, hon rúmar ikki vidurkenn- ingini: »Føroyskt verður vidurkent.« Hetta er einki nytt. Men tað tykist eins og summi hava hug at gloyma veruleikan; tað er menniskj ansligt at vilja gloyma, eitt nu tað, sum ceyðmýkir Goyma 125 »millum oyt uni«, meðan innantrystid veksur moti skallabeini (lagg Otta, tjóðaligur. Tj6darsamleiki verður altíð til sum åsannan av, at »okkara tj60 er ein av mongum ymiskum tjóð- um.< Avbyrgdur >innanhýs- is<-tjóðskapur, sum er for- boðin uttanlands, er ein ab- surditetur og tvørsøgn i sjálvum sær. SPEGILIN | — Einastaðni (Utiseti 1946) sigur Maria Mikkelsen, at vit sakna spegil og sakna ofta dirvi til at spegla okk um og dirvi til ikki at rýma undan ti, vit siggja. Tey, sum nú eru ung, og vit sum eru um miðjan aldur, eru eftukomarar hjá teirri tjóð, sum við atkvødu vísti meiri- luta fyri fullum sjálvstýri einastu ferð, hon hevur ver- 10 spurd um hetta. Tá vísti hon, hvør hon var. Hetta hevur verð tabu-evni í skúla eins væl og almennari um rødu, men tað er ein partur av okkara søgu, sum vit hava skyldu ul at taka undirbygda og grundaða stóðu til. Vit mugu hava dirvi ul at hyggja í spegilin, kenna søguna og okkum sjálv og standa við tað vit eru: føroyingar og ikki danskarar.