leygardagur 13. juni 1998síða 15

Tað kundi ikki vera heilt av leið við hasari brúnni til Spania úr silvuri, vórðu vit samdir um, tá vit sóu út- holaða fjallið standa fram- man fyri okkum. Har var so nógv grivið, at tað gjør- di sum einki sjálvt Kals- oynna fyri skommum. Brynjaðir við lampum fyltar við karbidi - eitt mineral, sum eldur kemur í, tá man stoytir vatn á tað - oljudansi og gomlum uppkarvaðum gummistilv- um, sum ikki sóu út til at kunna verja okkum serliga nógv móti nekrum, fóru vit yvir til búðirnar beint undir námunum, sum seldu dy- namitt, fjús, cocableð og fløskur við 96% spritti. Afturvið einum sindri av turkaðum kjeti var hetta tað einasta, menninir í námunum høvdu við sær inn í myrkrið at klára seg við tey upp til fýra sam- døgurini, teir vóru inni í senn. Vit skuldu keypa eitt sindur at hava við til men- nirnar til gávu fyri at blíð- ka teir, tá vit soleiðis komu vassandi og órógvaðu ar- beiðið. Ég sigi menn, tí tað vóru bara menn, sum arbeiddu inni í námunum. Arbeiðið var alt ov hart til at kvinn- urnar hættaðu sær inn har Afturat tí kom, at tað var onkur pátrúgv, sum for- bjóðaði konufólki at fara inn í námini. Tær sótu í staðin uttanfyri og skiltu málmin frá grótinum burt- urúr vognunum, sum vóru skumpaðir út til tær á jarn- breyt. Hetta var einasta ferðin, vit sóu, at kvinnur ikki góvu seg út í arbeiði, sum vit høvdu væntað, at Nr. 109 — 13. JUNI 1998 Vistu ikki rættiliga, hvussu var við lógini viðvíkjandi hesum og hildu eisini, at tað ljóðaði eitt sindur farl- igt at fara í holt vid cocaið, sum jú er upprunin til vandamikla cocainið. Men tað gekk bara ein tíð, so brúktu vit eisini bleðini sum undurheilivág. Til hevuðpínu, til at betra um sodningina, til at fáa eina orkuinnspræning og til hæddina, tá vit ferðaðust til stød, sum lógu høgt uppi. Man føldi seg av og å sum ein rættan rokskipara, tå man gekk runt vid einari fúlari tuggu í kjálkanum, men tað vandi man seg tekinini fra kroppinum. Tað er ikki uttan orsek, at miðallívsævi bara er 60 ár í Bolivia. Ikki nær námind... Umsteðurnar inni í nám- unum sóu ikki út til at hava verið broyttar nógv, síðan fyrsta grevið varð syft fyri meira enn 400 árum síðani. Av og á dagaði onkur hýggjuskotin, saksalopin og hokin námsarbeiðsmað- ur undan belamyrkrinum við eyrhaka á nakkanum - teir spardu upp á kar- bidið, tað var týðiligt. Men verri var, tá knapp- liga alt fór upp at geyla, og ar Svein og gamli gubbin i nåminum ikki verid hjåverandi, um skumpararnir vórðu noyd- dir at slækka av ella stedg- a, orsakað av okkum. Jarn- breytin var í ringum stand- i, og tað hendi meira enn so, at vognar lupu av spor- unum; tá máttu skum- pararnir sjálvir lyfta hann upp á rætt aftur. Væl at merkja áðrenn næsti vogn- ur kom brestandi... Teir skuldu arbeiða tvey ár sum skumparar, áðrenn teir sluppu at reiggja fyrsta krákunevinum; soleiðis var avtalan við minufelag- ið, sum býtti økini út til á- hugaðar námsarbeiðarar. Spennandi kundi verið at frætt, hvat tað fóroyska arbeiðseftirlitið hevdi sagt um slíkar umstóður bara menn tóku sær av. Einaferð sóu vit enntá eitt ið av kvinnum grava veg og lempa grót út í jaðaran Coca Øll tugdu tey coca. Tað sóu vit alla staðni í land- inum. I fyrstani aftraðu vit okk- um eitt sindur við at hava nakað við blødini at gera. skjótt til, og tað hjálpti eisini, at man ikki fekk undrandi eygnakast send eftir sær. Ongin helt nakað legið vera í hesum, tá øll brúktu tað. Tey flestu brúktu tó nakað nógv. Tað er alt annað enn sunt fyri líkamið at útseta hungur og pínu og doyva øll tey vanligu ávaringar- vit vóru ríkin upp móti vegginum í minuni, sum seyður i gongu, tí ein vognur var á veg. Skump- ararnir høvdu so nógv dyn- amitt uppi á sær, at spreingivandin var stórur, um vit komu ov tætt við okkara karbidlampum Harafturat vigaði vognurin um tonsið, so tað hevði 35 ára gamal oldingi Vit steðgaðu á at tosa við ein mann djúpt inni í nám- inum. Hann sá gamal og sinutur út, men tá vit spurdu hann um aldur, svaraði hann: 35. Fyri yvirhevur at fáa hann á tal, máttu vit lata eitt sindur av cocablødunum og dyna- mittinum, sum vit høvdu keypt til tað sama uttan- fyri. Hann hevði arbeitt í námunum í 20 ár, greiddi hann frá. Tað er sera long tíð. Vanliga klára mennir- nir ikki meira enn 10-12 år, áðrenn teir mugu gevast orsakað av Silicosusjúk- uni, sum legst á lunguni, so teir mugu leggjast í song Hetta var ein av vanligastu deyðsorsskunum hjá mannfólki í Potosí. At- voldin er málmdustið, sum luftin er tjúkk av inni í námunum. Hann segði okkum, at hann hevði klárað seg so leingi, tí hann í mun til hinar nåmsarbeidsmenni- nar arbeiddi frá leygardegi til týsdag. Vanliga ar- beiddu menn frá týsdegi til fríggjadag, tí teir vildu hava vikuskiftid í frið, og ti var luftin ringast og fylt við málmdusti hesar dagar Luftin, sum inni var, varð pumpað inn av stórum kompressarum, sum stóðu uttanfyri. Guð viti, hvussu tað var, áðrenn kompres- sararnir vóru uppfunnir... Hart Tad var gott, umenn eitt sindur ringt at venja seg við, at koma út í ljósið aftur. Verri var hjá upp runafólkinum, kanr t d, Sum av spanið vórðu kravd at gera eitt lag av " nåmsbandi”, sum innibar, at øll mannfólk yvir 18 år, skuldi nidur nåmini at vera í minsta lagi + månadir Ein sovorðin túrur afturat ti, at vit voru staddir í 4070m hædd, tók hart og restina av degnum lógu vit barlangir í teimum trimum songunum, sum vit høvdu sett saman, so fýra passaðu at liggja í fyri at spara nekur oyru Eg fekk tó ikki sovið og fór oman á ENTEL - fyrr- verandi almenna telefon- verkið, ið nú var selt til pri S vatar eigarar, sum so nógv onnur - og ringdi heim fyri at vissa øll um, at vit enn vóru til. Ørskapurin í pen gavidurskiftunum i land inum kom rættiliga aftur til hugs hjå mær, tå madurin hinumegin diskin segåi mær, at fimm minuttir av samrødu til Føroyar kost- aði 50 bolivianos - tað sama sum námsarbeiðs- menninir fingu í len fyri at lempa fimm lastbilar fullar í gróti, uml. 50 tons Potosí Aðrenn vit fóru úr Potosi nýttu vit hevið at støkka in á gólvið í Casa de la Mon- eda - eitt listasavn, ið lýs seguna hjá býnum seinastu øldimar sera væl Har var hópin av máln ingum við átrúnaðarligum motivum - tey flestu mál- að av ókendum lokalum listamonnum - men tey meira verðsligu sluppu eisini í part, meira enn so og summi vóru eisini væl blandað av báðum. Serliga var tað ein málningur, ið vit góvu gætur. Umframt at vera heimsins hægsti bý- ur, var Potosi eisini rokn- aður sum ein tann mætasti, tá silvurjagstranin var í hæddini. Potosí var jú sjálvt námið, har megin- parturin av øllum teimum gripum, ið ríkaðu Spania upp, vóru goymdir. At spa- niólar so seinni oyðslaðu alt burtur til Bretland og onnur lond, er ein onnur sega Men her á málninginum sóu vit hendan fyrrverandi stórbýin vera ímyndaðan sum eitt fjall. Í erva sat so tann tríeiniigi gudurin dugvuhami, meðan báðir inkagudarnir, Sólin og Mánin, vóru málaðir báðu- megin fjallaryggirnar. Sig- ur eitt sindur um ta bland- aðu mentanina í Suður- amerika. Í neðra sást jørd- in, Pachamama, sum fyri indianarnar er ein gudur, saman vid påva, kardinali og bispi, og á jørdini vóru nøkur hús avmyndað. Hesi søgdust at vera Potosi, og heldur ikki hetta sigur so lítið um ta sjálvsfatan, Potosíbúgvar høvdu tá Potosi var heimsins nalvi og skattkamar! Tekstur: Dánial Hoydal og Theodor E.D. Olsen Myndir: Dánial Hoydal Teldusnillingur: Svein W. Rasmussen