leygardagur 13. juni 1998síða 16

ANN NNE ENE Orð: Emil Myndir L. Jacobsen Alvur Haraldsen Alati Coca-Cola. Jú, víða- gitna reyða og hvíta skeltið, sum eggjar ungum sum gomlum til at sløkkja tostan við amerikanskum cola- drykki, er eisini komið til gamla Sovjetsamveldið Í Estlandi stendur hetta risastóra skeltið framvið høvudsgøtuni í høvuds- staðnum Tallinn, sum sein- astu átta árini hevur vent sovjettiska ætlanarbúskap- inum bakið og roynir at sløkkja tostan við vestur- lendskum marknaðarbú- skapi Sidani Estland i januar 1991 fekk fult sjálvstýri eftir api býarmúrurin stendur framvegis. Tað var her, at Danabrók á sinni datt niður av himni Nr. 109 - 13. JUNI 1998 Søgur år Estlandi Tå Russland lå i kriggi vid Tjetjenia, vildi ein russiskur generalur vera við, at ljóshærdar estlendskar kvinnur stríddust saman við tjetjensku uppreistrarmonnunum og høvdu dripið 20 russiskar hermenn. Spurdur, hvussu hann visti, at tær vóru úr Estlandi, svaraði hann, at »allar heimsins føddu blondinur komu úr baltalondunum«. Fram til seinastu øld var pátrúgvin sera stór í Estlandi. Hildið varð, at um tú fekk tær at eta í myrkri, blivu børnini hjá tær tjóvar. Eisini varð hildið, at um okkurt, eitt nú ein mynd, datt niður av vegginum, fór onkur í familjuni hjá tær at doy ggja. Nógv lond hava lopið á Estland upp gjøgnum øldirnar, og millum hesi kunnu nevnast Tyskland, Russland, Danmark, Svøriki, Pólland og — Japan. Í 1905 var kriggj millum Russland og Japan, og eitt stutt tíðarskeið bumbaði japansk krígsskip estlendska býin Párnu Fyrsta estlendska stjórnin, eftir at landið heyði fingið sjálvstýri, var ein av teimum yngstu nakrantíð í Europa Tá stjórnin tók við í 1992, var forsætisráðharrin Mart Laar 32 ára gamal, og meginparturin av ráðharrunum vóru í 20-unum og 30-unum. Í Estlandi ræður ungdómurin Síðani Estland í 1991 fekk sjálvstýri, hevur tað fyrst og fremst verið ungdómurin, sum hevur gingið á odda. Men tað er ikki ungdómurin av russiskum uppruna, tí hann hevur ikki so mikið sum valrætt 51 ár á fremmandum hond- um, hava estlendingar aftur vent sær móti vesturheim- inum og ikki minst norð- urlondum. Fólk, sum koma til Estlands, síggja skjótt, at landið meir er eitt norður- land enn eitt slaviskt land Og eins og vid hinum balta- londunum fyrst i nitiårunum var tað fyrst og fremst úr norðurlondum, at hjálpin kom, tá tað skuldi loysast Og nú baltalond royna at vinna sær limaskap í ES og NATO, eru tað norðurlond, sum eru millum fremstu stuðlar. Bondini millum baltalond og norðurlond ganga eisini langt aftur í tíðina. Í 1154 verður fyrstu ferð skrivað um Estland. Tað er arabiski landafrødingurin al Idrisi, sum kallar landið Kolovan Norðurlendingar rópa tað tá Lindands. Tá hava víkingarnir longu verið í Estlandi, og í 1219 hertaka danir norðara partin av landinum. Tað høvdu teir eisini roynt tíggju ár framm- anundan, men til fánýtis. Tað er eisini um hetta mund- ið, at danir sambært søgnini fáa sítt flagg, tá Danabrók dettur niður av himni sum tekin um, at hægru maktir- nar stuðla dønum í teirra herferð. Hetta er eisini fyrstu ferð, at Estland kemur undir fremmant vald Hildið verður, at navnið á høvudsstadnum Tallinn er sprottid år navninum Taani linn, sum merkir »danskur byur« Longu åtta år seinni, i 1227, taka tyskarar, sum hava høvudsstød i Riga, restina av landinum og kristna tað. Týska ávirkanin í Estlandi stendur við kom- andi 700 árini. Týskarar kalla Tallinn Reval Í 1346 verður uppreistur í Estlandi, og danir selja norðara partin av landinum, millum annað Tallinn, til Tyskland, sum sostatt fær Russisk-ortodoksa kirkjan stendur ovast á einum heyggi og sæst langan veg stóra ávirkan á øll baltalond- ini. Men norðurlendska ávirk- anin stendur við, og í 1561 hertekur Svøriki norðurest- land og rekur russisku og polsk-litavisku herdeildirnar burtur. Undir svenska ræd- inum henda stórar sosialar broytingar í landinum, og eitt nú verður universitetið í Tartu grundlagt í 1632. Men nógvir eru um boðið í Estlandi, og í 1710 koma russarar eystanífrá. Og eftir hetta missa norðurlendingar so líðandi sína ávirkan í landinum. Nógvar mentanir Um tú gongur ein túr í høv- uðsstaðnum Tallinn, sært tú eisini fleiri prógy um tær ymsu mentaninar, sum hava gjørt seg galdandi í býnum og í landinum. Ein góður gongutúrur er gamli býarparturin við borg- ini og býarmúrunum, har tú veruliga merkir heimssøg- unnar veingir flaksa. Danir, sviar, russar og tyskarar hava kríggjast her, men múrurin hevur staðið í fleiri hundrað ár, og tað var her á leið, at danska flaggið dalaði niður. Annars halda estlend- ingar, ið hava ein ikki sørt sermerktan hátt at skemta uppá, at tað er løgid, at eitt land skal halda, at flaggið hjá teimum datt niður úr blá- ari luft, og tað enntá í einum heilt fremmandum landi Skamt frá gamla býnum stendur ortodoksa russiska kirkjan við teimum vøkru »leyk-kuplunum«, sum sæst langan veg, og fleiri av skeltunum í býnum eru skrivað á bæði estlendskum og russiskum. Í dag eru russarar illa lýddir í Estlandi, og teirra stóða í samfelagnum versn- ar alsamt. Tá Stalin og Hit- ler í 1939 býttu Europa mill- um sín í avtaluni millum utt- anríkisráðharrarnar Molo- tov og Ribbentrop, endaði Estland sovjetrussisku meg- in, og årid eftir bleiv Estland partur av USSR, samstundis sum Tyskland gjørdi innrås i Fraklandi. Ikki fyrr enn i 1991, tå USSR syndradist, fekk Estland sitt sjålvstyri aftur. Ikki ti, Hitler var jå ikki serliga ålitandi, og i 1941 tók hann Estland frå Sovjett, men i 1944 réku russarar Hitler ut aftur. Ein rågva av russarum settu seg nidur i Estlandi, og í dag eru 32 prosent av fólk- inum framvegis russiskt- talandi. Í Tallinn er upp ímóti helmingurin av íbúgv- unum russarar. Men teir hava havt lítið at siga, síðani Estland tók sjålvstyri, og teirra rættindi í samfelagnum eru ikki stór. Millum annað hava russar- arnir, sum búgva í Estlandi, ikki valrætt! Tað man vera eindømi í heiminum, at 32 prosent av fólkinum í einum landi, sum er errið av at kalla seg demokratiskt, ikki hava nøkur demokratisk rættindi… Men hvi flyta russararnir so ikki bert aftur til Russ- lands? So lætt er tað ikki. Russararnir í Estlandi eru russarar av uppruna, men hava einki samband við Russland uttan málið, teir tosa. Teir hava búð í Est- landi alt sítt lív, og tí hava teir einki at fara til í Russ- landi, har neyðin eisini er nógv størri enn i Estlandi, sum er komið rættiliga væl fyri seg síðani umskiftid til marknaðarbúskapin. Russararnir eru eisini lægsta stættin í samfelagn- um og verða vanvirdir av estlendingum, hóast teirra einasti trupulleiki er, at abb- arnir og ommurnar hjá teim- um fluttu til landið fyri nógvum árum síðani Sum tiknir úr einum Ingmar Bergman-filmi Estlendska fólkið ger annars ikki nógvan háva burtur úr sær sjálvum. Teir eru ikki beinleiðis fyrikomandi, men eru heldur ikki avvisandi og minna á sín hátt á føroying- ar: Teir siga ikki so nógv, men eru ikki ófólkaligir fyri tað. Ein bretskur tíðindamaður lýsti estlendingar soleiðis: — Róligir, rationellir, skip- aðir, hart arbeiðandi og varnir við pengum. Teir eru eitt fólk, sum krevur virðing heldur enn kærleika. Ég havi ofta sammett estlend- ingar við statistar í einum Ingmar Bergman-filmi. Ein annar tíðindamaður sigur tað soleiðis: — Knappligi og óvæntaði láturin frá einum miðalhavs- manni er sjáldan at hoyra í Estlandi... Helsingfors er nærmasti stórbýur Av londunum í vesturheim- inum hevur Estland tættasta sambandið við Finnland, og tað er heldur ikki so løgid. Bert Finnlandsvikin skilir Estland og Finnland, og år Tallinn er styttri ul finska høvudsstadin Helsingfors enn til Riga, høvudsstadin i grannalandinum fyri sunn- an, Letlandi. Málið er eisini finno- ugriskt — nær skilt vid finskt