leygardagur 13. juni 1998síða 20

1 iðhar ið stut - er Mr NN I RET g SKU 8 g øl c ð KN > ME EN € OKUF SÉ a e skir lækna rðu DIIS 1VIOVSå pr si Dai ki en eingin avgerð 3 uk 1 KK N Kk S5 ar k SS 1 > k k SÉ € EK DIIS i: SIÆKDNAa g 111 esaferð KIS bodsm 200 SÍÆK g sjukrahu8 n S k RKCVDMannandå 3 sk g gu K scinnapartin steyndi ITe- gattin "Rolf Krake” til Før- ya við 132 hermonnum og ør øgverjumonnum vi hundum umborð Kampmann kom við flog- fari, og hann ásannaði, at tað var rætt, sum Elkær- Hansen hevði mett, at teir skuldu havt lopið a fyrru ferðina, tá ið “Parkeston var í Føroyum. Men nú skuldi ikki himprast, segði Kampmann, og legði upp ráð saman við landsstýri- num, ríkisumboðsmanni- , fåtanum og stjóranum å marinustødin I verjumenninir ru and í Klaksvík við hundum g der var ikke synderlig skrivar Elkær- Hansen. Nú byrjaði drúgt kanningararbeiði og fleiri dómar vórðu feldir modstand At enda i viðgerðini av hes- um måli nevnir Elkær-Han- sen ymsar vanligar orsakir til læknastríðið, men hann heldur, at Halvorsen sjålvur var hevuðsmaðurin aftan fyri alt Hóast samtykt varð at byggja nýtt sjúkrahús í Klaksvík, fekk nýggi for- sætisráðharrin H.C. Hansen eina kalda mótteku, tá ið hann vitjaði í Klaksvík summarið 1956. Og bleðini skrivadu, at vitjanin í Før- oyum kundi ikki hava verið serliga væleydnað, tí sjálvt javnaðarmenninir søgdu nei takk til degurðan, sum for- sætismálaráðharrin hevði boðið til, áðrenn hann fór niðuraftur Um Torstein Petersen. Elkær Hansen hevur lítið gott at bera Torsteini Peter- sen. Í fleiri umførum setir hann fram eina sera niðr- andi og skaðafróa lýsing av formanni Fólkafloksins. Longu á fyrstu Feroyaferð síni í 1948, sum áður er nevnd, hitti hann Torstein Petersen, sum helt eina “sera Oforskammada” rødu fyri forsætisrådharranum i veitsluni i amtmansborgini, áðrenn hann fór avstaðaftur. Í røduni fanst Torstein Pet- ersen at danska Føroyapol- tukkinum I 1951 var Elkær- Hansen aftur í Føroyum, hesaferð nevnd, sum skuldi kanna fíggjarkrepp- una í Føroyum. Tilvild ella ikki - eitt kveldið, meðan Elkær-Hansen situr við búgvið borð hjá Postmester Danielsen, berast boðini um standin í Sjóvinnubanka- num í danska útvarpinum Hann skrivar, at Torstein Petersen onkursvegna hevði “sneytað" seg fram til, hvar hann var, og lá og ringdi hann niður alt kveldið - alt meiri uppøstur. Elkær- Han- sen fjarritaði longu sama kveld til forsætismálaráð- sins um atburð Torsteins. Dagin eftir bað Torstein Petersen um fund við El- kær-Hansen. Hann skrivar, at Torstein fyrst var upp- østur. Hann boðaði frá, at hann og konan ongantíð aft- ur vildu hava danskar gestir í heimi sínum, og at hann allar dagar heyði verið for- fylgdur av dønum. Her kemur Elkær-Hansen við einum sparki til Torsteins um tíðina á Sorg Akademi, men einki ftøkiligt verður sagt. Síðani fall hann saman og bleiv ønskriligur. Hann segði m.a. at hann hevði loyst upp koturnar hjá Hil- bert amtmanni undir kríg- sum limur de SK num og lisið øll fjarrit hans- ara, og Hilbert hevði bak- talad hann fyri Rewentlow, greiva, í London Státsrættarlig viðurskifti. Tiverri sigur Elkær- Hansen lítið um formligu viður- skiftini millum státin og heimastýrið, tí hann veit utt- an iva nógv, sum vanligi veljarin í heimastýrinum ikki veit Men á Føroyaferdini i 1948, sum áður er umrødd, vóru samráðingar við heim- astýrispolitikkararnar um, hvussu heimastýrisskipanin skuldi umsitast - serstakliga sermálini. Hans Hedtoft, forsætismálaráðharri, gjørdi greitt, at hann ikki ætlaði "på utidig vis at blande sig i administrationen af de op- gaver, hjemmestyret havde ønsket at overtage”. Henda ording sigur, at forsætismål- aráðharrin (te. stjórnin) kundi leggja seg út í um- sitingina av sermålum, tå ið hann helt tað verða neyðugt. Um munin millum amt- mans- og ríkisumboðs- mansembætini sigur hann, at ríkisumboðsmaðurin “indtræder...med de ænd- ringer, der følger af loven (te. heimastýrislógini), i amtmandens funktioner.” Henda einfalda men avger- andi ording, sum visir okk- um heimastýrislógina sum eina rød av broytingum, sum tó ikki kunnu vika meginreglurnar í donsku státsskipanini, tykist verða misskilt av mongum. El- kær-Hansen sigur frá, at rík- isumboðsmaðurin i Før- oyum fyrstu mongu årini var útihýstur frå fundunum í amtmannakollegiinum, sum hittist tvær ferðir um árið í Keypmannahavn. Men í 1962 fingu tveir amt- menn, sum báðir høvdu ver- ið ríkisumboðsmenn (Vagn- Hansen og hann sjálvur), sannført hinar amtmenninar um, at ríkisumboðsmaðurin í Føroyum átti at vera við á hesum fínu fundum. Elkær-Hansen gjørdist amtmaður á Borgundar- hólmi, tá ið hann fór úr Før- oyum. Í 1970 fór fram stór- broyting í kommunala bygnaðinum fDanmørkini, ein broyting, sum á summ- um gkjum líktist rættiliga nógv broytingini í Føroyum í 1948 frá amti til heima- stýri. Í hesum sambandi skrivar Elkær- Hansen nógv um "tilsynsmyndugleika” státsins, sum eftir hansara tykki og annara hevur sera stóran tydning. Tí tað er ikki vanligt, at státurin setir á stovn myndugleikar á lægri stigi at umsita stóran part av almennu útreiðslunum - uttan at tryggja sær rætt til at hava eftirlit við hesum stovnum. Tað er spell, at Elkær- Hansen ikki tekur upp hetta evni í eini viðgerð av sam- bandinum millum stát og heimastýri; men helst er tað tí, at hann heldur viðurskift- ini verða formliga greið á hesum gki, og at tað er eld- fimt evni, hvussu fyrrver- andi arbeiðsgevi hansara, forsætismálaráðið, hevur umsitið henda eftirlitis- myndugleika. Endurminningar Elkær-Hansens Hví skriva fólk endurminn- ingar? Er tað fyri at heiðra seg sjálvan, at rættvísgera seg sjálvan ella at geva eina søguvisindaliga frågreiding um vidurskifti, ein er kønur i? Eitt sindur av hvørjum man helst vera at finna i flestum endurminningum. Men tad er greitt, at dansktmæltir politikkarar og embætismenn skriva oft- ari endurminningar enn før- oysktmæltir. Hvi so er, er ilt at vita. Tad kann vera, at danir eru føddir vid penni i hond og hava langa skriv- liga sidvenju - vit ikki. Men í hesum liggur tann vandi, at tá ið tíðin er farin, og menn liggja við mold á múla, nú eru bert donsku áskoðanirnar varðveittar um, hvat ið fór fram. Føroyingar hava lyndi til at síggja føroyska samfel- agið sum sítt egna verk, og at teir sjálvir hava alla á- byrgd. Men tað er ein donsk síða í nærum gllum viður- skiftum i Føroyum, og end- urminningar Elkær-Hans- ens geva eina litla fatan av livinum å teimum tignarligu rådharrastovunum i Keyp- mannahavn, har tydningar- miklar avgerðir verða tiknar fyri føroyska samfelagið. Og vit læra okkurt lítið um teir gløggu donsku embæt- ismenninar og politikk- ararnar, sum sínar longu ar- beiðsdagar umsita Føroyar sum eitt av mongum måls- økjum. Tad eydnast ikki Elkær- Hansen at fjala útyvir lynd- isdrøg, sum vit kunnu vænta at finna hjå einum etnosen- treradum donskum embæti- smanni. Eitt dømi av mongum er, hvussu hann nýtir gåsaey gu um heiti, sum ikki eru hósk- andi at nýta um eitt heima- Nr. 109 - 13. JUNI 1998 Hans Hedtoft, forsætisrådharri og Niels Elkær-Hansen, rådharraskrivari gjøgnumganga dagsins pappir å forsætisrådharrastovuni styri hjå Danmørkini - hann skrivar "regering" um Før- oya Landsstyri, "national- regnskab” um tj6darrokn- skap Føroya. Verði so tað; men tá ið hann gekk til frá- læru í "færøsk”, tá ber illa til at skáka sær undan long- ur Annað dómi er, tá hann skrivar um sítt innarliga vinarlag við William Hein- esen. Hann elgir í seg úr olympiska sjónarhorni hansara - uttan at vita, at eitt sjónarhorn er ikki til at drekka úr. Triðja dómið er, tá hann niðurger eitt konufólk við at bróta tagnarskyldu sína í einum forsorgarmáli hjá viðkomandi, afturfyri at hon tók lut í læknastríðnum. Heitið á bókini gevur ikki nógvar ábendingar um, at útivið 100 síður ella ein lítil triðingur snýr seg um føroysk viðurskifti. Hetta er nógv, tá ið hugsað verður um ta longu starvstíðina hjá Elkær-Hansen í høgum størvum, so kanska hann heldur seg hava orsøk til at siga sína søgu um, hvat hon- um var fyri í Føroyum. Í byrjanini av bókini nevnir Elkær-Hansen ein løgfrødiligan lærusetning, sum hann varð lærdur at minnast á lærda háskúla- num í Keypmannhavn. Hann kann vera hóskandi sum útgangsorð til het.a ummæli: “Tað snýr seg ikki um at hava rætt - men at fáa rætt!"