hósdagur 23. juli 1998síða 17

Nr. 137 — 23. JULI 1998 veggirnar hjá teimum, ið ráddu tá, seinast í 40-unum. Sjálvandi strongdu øll sam- feløgini á at byggja uppaftur tann krígsherjaða heimin, og tað er einki at ivast í, at vreiðin um kríggj og kúgan var so stór, at uppskotini hjá nevndini høvdu fingið und- irtøku bæði í byum og fá- tækum bygdum allastadni. At yvirlysingin ikki varð løgd fram til alment orða- skifti var eingin góð byrjan, skuldi tað eydnast at fáa allan heimin at broyta hugs- an og virða mannarættindini í verki. Tað tykist at hava verið so, at stjórnirnar, ser- liga hjálandastýrini, kapp- aðust í ST um at stuðla yvir- lýsingina, samstundis sum tær vónaðu at fáa frið fyri tí vanliga fólkinum á jarðar- teigum og í verksmiðjum, hesi, sum tey næstu tíggju- árini skuldu líða undir brot- um á hesa somu yvirlýsing. Heimsbardagin og fas- isman vóru tær søguligu fyritreytirnar, men yvirlýs- ingin var samstundis ein av- bjóðing móti hjálandaveld- um og øðrum ódemokrat- iskum stýrisskipanum. For- mælið greiðir frá teimum hugsjónum, ið seta manna- rættindini beint inn í hjartað á øllum samfelagslívi. Virð- ingin fyri hesum rættindum verður lýst sum »stødid undir frælsi, rættvísi og friði<. Tey >fýra frælsini< hjá Roosevelt (frælsið at siga sína hugsan, trúarfrælsið, frælsið frá ótta og neyð) vórðu søgd at vera »menn- iskjunnar hægsta mið og mál<. Sjónarmiðið í for- mælinum, at harðræði heima hjá sær sjálvum og harðræði úti í heiminum eru samantvinnað, varð gjølliga grundgivið. Sum 20. gld er liðin, hava vit sæð dómi um hetta mynstrið mangastaðni, sum nýliga í Argentina, Iraq, Suðurafrika, Jugoslavia, ið var, og Kongo. Formælið ger greitt, at mannarættind- ini mugu verjast við lógum, um fólk ikki skal verða noytt til >sum evstu ráð at taka til uppreistur móti harðræði og kúgan<. Hetta tekur av sonnum skorðarnar undan gllum harðrendum einaræðisstýri. Í greiðum orðum tilskilar yvirlysingin, at øll menn- iskju hava »rætt til sam- felags- og altjóða skipan, har tey rættindi og frælsi, ið nevnd eru í hesi yvir- lýsing, kunnu verða framd út í æsir<. Sostatt áleggur yvirlýsingin teimum ym- isku samfeløgunum at fremja tiltøk í politikki, í rættarviðurskiftum, í skúl- ing og mentan, bæði í egn- um landi og landanna mill- um, sum kunnu tryggja hesar ásetingar >úti í æsir<. Hetta vóru ógvuliga umfat- andi mál at seta sær, og tað var eitt veruligt ískoyt til ST-sáttmálan sjálvan. Nú skuldi tað nú standa sína roynd. Yvirlýsingin hevði við sær eina fjøld av åtøkum, sum skuldu tryggja Nýggi kommisserinum fyri mannarættindi, Mary Robinson mannarættindini í verki. Á alheimsstødi hava teir ym- isk ST-stovnarnir ment seg síðani 1948. Aftur at teim- um ymisku kunngerðunum og ødrum felags fyriskip- anum um mannarættindi (t.d. minstukrøv til løgreglu og fongsling) er nú eitt sam- anhangandi samstarv skip- að og góðkent av flestu stjórnum. Hetta umfatar teir tveir høvudssåttmålarnar um mannarættindi og fleiri samtyktir, so sum samtyktin móti píning. Arbeiðið við skipanum og reglugerðum mennist. Stovnsetingin av embætinum sum håkom- misserur fyri mannarættindi og royndin at skipa ein al- heims dómstól í revsimål- um eru týðandi dómi. Men yvirlýsingin fekk eisini týdning, tí hon viður- kendi hugtakið um manna- sømd, tað sum nú kallast „tey figgjarligu, sosialu og mentunarligu rættindini<. Hetta vóru rættindi, sum Sovjettsamveldid og tess sameindu løgdu serligan dent å i ordaskiftinum. Men Roosevelt hevdi longu tå talað fyri, at stjórnirnar høvdu skyldu at verja sínar borgarar móti fåtækradømi (frælsi frá neyð). Harumframt var tað við- urkent, at ídnaðarmenning- in, við orðunum hjá Henri tíðindablaðið SOSTATN Lauger, tá ið hann setti nevndina fyri mannarætt- indum í 1946, >hevur skap- að fíggjarligar skipanir, ið leggja ótolandi byrðar á annars fræls fólk<. At enda fekk hugsanin um at fáa fíggjarlig, sosial og ment- unarlig rættindi við í yvir- lýsingina breiða undirtøku. Hetta var at geva teimum almennu mannarættindum eina nýggja dimensjón. Tey ymisku rættindini eru týði- liga samanbundin, tí tey koma øll frá sama hugtak- inum um javnrætt. Mann- sømilig kor kunnu ikki vera har, ið >ótolandi byrðar< liggja á fólki. Hesi rættindini til vælferð og arbeiði (herundir somu løn fyri sama arbeiði), til fritid, tryggar livsumstødur, skúlagongd og mentan hanga saman sum ein skip- an í fleiri liðum, ið tað ligg- ur á stjórnunum og ST at tryggja. Hetta var fyrsta stigið í tí seinna orðaskift- inum um býti av ábyrgd millum tey ríku og tey fá- tæku londunum. So sum málið um norður/suður viðurskiftini vísir, stendur hetta orðaskiftið við Tær avgerandi ásetingar nar í yvirlýsingini staðfestu fyri fyrstu ferð í einum heimsumfatandi skjali rætt- indini hjá einstaklingum og bólkum mótvegis stjórnar- valdinum. Men tað setti eis- ini upp skyldurnar hjá borg- arunum mótvegis lógligum myndugleika, herundir virðingin fyri rættindum hjá ødrum. Yvirlysingin rokn- aði við, at stjórnir (og borg- arar) fóru at gera eftir áset- ingunum. Men hvussu kundi ST ella ein einstak- lingur vita, um ein stjórn virdi hesar ásetingar >út í æsir<? Í yvirlýsingini var eingin eftirlitsskipan, og hóast avgjørdar orðingar eru í henni, so lá tað til seinni samtyktir og sáttmál- ar og til stovnarnar undir ST at taka avgerðir um hendan spurning. Tað hevði við sær, at í vé m og at halda fast um rættin øllum fórum nakrar stjórnir mettu yvirlýsingina at vera bara vegleiðandi. Hetta sjónarmið kann ikki góð kennast sambært altjóða lóg, tí yvirlýsingin er út- greiningin av hugtakinum um mannarættindi í sjálvum ST-skjalinum, og at halda reglurnar í hesum skjali er tann grundleggjandi skyld an hjá einum landi, sum er limur í ST Yvirlýsingin stendur so statt framvegis sterk sum tann felags varðin fyri mannarættindum, reistur av følkasløgunum um allan heim. Í sær sjálvum hevur hon ikki gjørt enda á kúging av menniskjum. Men hon er eitt stavnhald, eitt lyfti og ein avbjóðing. Tá ið brot vórðu gjørd, kundu stjórnir nú ikki longur vísa til innan- hýsis viðurskifti, sum eing- in uttanífrá hevði rætt at leggja seg útí. Yvirlýsingin áleggur tiltøk og leggur ábyrgdina fyri mannarætt- indunum á gll lið í sam- felagnum: Einstaklingar, fe- lagsskapir, stjórnir og al- tjóða stovnar. Fyri okkum í Amnesty International er avbjóðingin framhaldandi at kunna vera ein livandi partur í tí upplýsandi ar- 17 beiðinum og at halda fast um rættin til eina >sam- felagsliga, altjóða skipan, har tey rættindi og frælsi, ið nevnd eru í hesi yvirlýs ing, kunnu verða framd út í æsir< Dr. Andrew Ladley er lektari í jura á universitetin- um í Wellington í New Zea landi. Hann hevur arbeitt fyri ST í Kambodia og fyri Bretska Samveldið í Suð- urafrika og Gambia. Sum limur í Amnesty í New Zea- landi hevur hann verið við í kanningarferðum til Vestur- samoa og Bosnia | Í