fríggjadagur 24. juli 1998síða 47

Nr. 138 — 24. JULI 1998 | ólavsgku | soslaludn 15 Hedin Thomsen, lækni: Nøkur missa tamarhaldið brøgd og berjast - gera Tjóðarhátíð okkara er merkt av, at fólk smakka sær á. Einki nýtt er í hes- um, onkur vil kanska siga, at tað hoyrir líkasum til. Men ikki er óvanligt at hoyra fólk siga, at mynst- rið er broytt og at rúsaðu ólavsókugestirnir eru yngri nú, enn fyrr. Ymiskt er, hvussu fólk duga at fara um alkohol. Tað eru tey, ið ikki drekka vanliga, men sum á ólav- sóku hugna sær við vin- fólki. So eru tað tey, ið fáa tórn og tey, ið yvirliva tórn aftaná tórn í áravís; alkoholikararnir. Í samband vid ólavsókuna, hava vit biðið Heðin Thomsen, lækna, siga eitt sindur um alkohol og ólavsókuhald Nu, tá Glavsøkuhald verður, fari eg meira nágreiniliga at siga frá tí skaða, sum kann henda av alkoholyvirnýtslu. Tað verður neyðugt at býta upp í 3 partar: (a) tann akutta eitranin („at drekka seg skít“) hjá einum, sum ikki er alkohol- misnýtari ella tilvandur til alkohol. (b) at ganga drukkin í dagar ella vikur. („At hava tørn”.) (c) langtidarmisnytsla. T.v.s. skaði av alkoholyvir- nýtslu sum hevur vart í ngk- ur ár. Vanligi ólavsgkugesturin (Ad (a)): Tað, sum vit væntandi fara at síggja á Olavsøku í ár, sum onnur ár, er allar- mest fólk, sum vanliga ong- ar trupulleikar hevur av alkoholi, og sum ikki drekkur til dagligt, men sum fáa sær eina kenning í veitslulagi saman við vinum og skyldfólki. Ein slíkur rús- ur er ikki vandamikil, um hann, sum drekkur, hevur tamarhald á støduni. Kenn- ingin rennur av aftur eftir fáum tímum, og viðkom- andi hevur síðani sum oftast „timburmenn“ við høvud- pínu, vamli og svimbli. Men nakar åvisiligur lika- mligur heilsuskaði stends ikki av einari tílíkari ein- stakari kenning. Nøkur eru, sum undir slíkum lættarirúsi missa sín kritiska sans og fara at koyra bil, og eru so- leiðis til vanda, ella tey fara at gera „brógd“, so sum at klatra í steyrum, nøkur ger- ast aggressiv og vilja berj- ast. Vandin kemur rættiliga inn í myndina, tá rúsurin gerst til eina akutta eitran, sum tekur yvirhond. Harvið meinast inntøka av stórari alkoholnøgd yvir stutta tíð. Tá fer alkoholpromillan skjótt upp í blóðinum til eitt stødi, sum kann gerða, at viðkomandi ikki fær staðið ella gingið, hann dettur av og kann missa vitið. Meðan hann liggur uttan vit, kann hann spýggja og seta spýggjuna í hálsin soleiðis, at hann kvælist og doyr. Um eitranin er heilt ring, verða teir deplarnir í heil- anum, sum stýra andadrátti og blóðtrýsti doyvdir so nógv, at viðkomandi doyr av andasteðgi ella sjokk. Kappdrukk Ein annar vælkendur vandi hjá avdotnum er kuldi, sum ein kann doyggja av, um ein dettur av uttandura. Eitt ser- liga óhugnaligt fyribrygdi er „kappdrukk“, sum kemur fyri á nøkrum størri festi val- um í útlondum, hetta eru bólkar av ungfólki, sum í kæti fara at kappast um, hvgr kann drekka mest: ein kvart ella hålv fløska av brennivíni verður lættliga kulkað niðurum, og áðrenn nakar varnast er viðkom- andi akutt sjúkur við eitran, sum omanfyri frágreitt. Vandi er tá fyri at doyggja, um ikki verður atborið so- leiðis, at tann deyðadrukni kemur á sjúkrahús til við- gerðar m.a. (um viðkom- andi ikki er uttan vit) verður gjørd ein „útpumpan“ har ein tjúkk gummislanga verður koyrd niður í magan at heinta brennivíni upp- aftur og til at skola magan. Fáa ikki afturhald - „taka eitt tørn" (Ad (b)): So eru tad tey, sum ikki kunnu avmarka veitslu- haldið til eina kenning ólav- søkuaftan og kanska eisini eina ólavsgkudag. Viðkom- andi fær ikki steðgað aftur, men gongur drukkin í fleiri dagar, kanska vikur. Hetta eru teir sum „taka eitt tørn”. Hetta drykkjumynstri er eyðkent hjá fólki, sum frammanundan hevur alko- holtrupulleikar, og teir í- tøkiligu heilsuvandarnir við hesum eru fleiri: tað er vandi fyri akuttum bruna í brisinum (pancreatittis), brunin vísir seg sum svár búkpína og onnur tekin til svíkjan av brisinum, hann kann verða deyðiligur, men kann eisini, um hann gerst kroniskur, føra til sukur- sjúku og åhaldandi sodn- ingartrupulleikar. Alkohol verdur kallad brennivín kanska ti, at tað svíður eitt sindur, tá tað verður drukkið. Tað er í hvussu so er vælkent, at alkoholnýtarar í hesum bólkinum oftani fáa ringan bruna í vælindi við ringum bróstsviða, búkpínu, kanska við spýggju við blóði í. Hetta kemur av, at alkoholið skaðar rovuna „slímhind- ina“ í vælindinum og i maganum soleiðis, at hon gerst sár og lættliga fer at blýða. Ein onnur álvarslig sjúka, sum kann koma av hesum slagi av drekkaríið, er ávirkanin á heilan. Sinnissjúka Ein alkoholútloyst sinnis- sjúka, kallað dilirium tre- mens, er serliga fryktað og óhugnalig: tann sjúki sær yvir seg „oftani yvirvaksin skriðdýr, sum vilja loypa á, hann følir deyðaangist og kann í ringasta føri doyggja av sjokk. Aðrar alkoholbetingaðar sinnissjúkur finnast so sum Korsakow psykosa. Ein onnur álvarslig heilaávirk- an, sum verður hildin at skyldast manglandi inntøku av B-vitaminum hjå alko- holikarum, kallast Wernicke encephalopati og kann invalidera misnýtaran rest- Nekur eru, sum undir slíkum lætt- ari rúsi missa sín kritiska sans og fara at koyra bil, og eru so- leiðis til vanda, ella tey fara at gera »brøgd", so sum at klatra í steyrum, nøkur ger- ast aggres- siv og vilja berjast. (Model- mynd) ina av lfvinum. Av hjartaåvirkan skal nevnast svíkjandi pumpu- orka, sum kemur av at hjartavøddin viknar og hjartað veksur; tann stóra vætunggdin, sum verður drukkin, kann eisini gerða, at søltini verða skolaði úr kroppinum, serliga kalium; um kaliumtrotid er stórt, gevur tað ólag á hjartaslátt- in, so at viðkomandi brád- liga doyr av hjartasteðgi. Umframt hesar heilsuligu fylgjur, skal sjálvandi eisini nevnast tær reint sosialu fylgjurnar við harðskapi, hjúnarskilja 0.s. fr. Kroniskir alkoholikarar (Ad (c)) Hetta eru teir kronisku alko- holikararnir, t.v.s tey, sum yvirliva tad eina tørnid fyri og annað eftir í åravis. Teir eru oftast óarbeiðs- førir, merktir av fåtækra- dømi (ti at øll invalidu- pensiónin fer til rúsdrekka), ringt persónligt reinføri. Tær likamligur sjúkurnar, sum eru nevndar undir a) og b) eru eisini meira van- ligar, tó so, at tann akutta alkoholeitranin, sum er nevnd undir a) er sjåldsom, tí at alkoholíkarin hevur vant seg til at tola stórar nøgdir av alkoholi uttan at detta av og uttan at missa vitið. Ein serlig sjúka, sum eisini kann koma fyri í bólki b), er vanlig her, nevniliga tann skorpnada livurin (cirrhosis hepatis ella å donskum skrumpelever) Livurin skorpnar av, at livra vevnadurin gongur spaku liga til grundar, og bindi- vevnadur kemur istadin Blóðrenslið gjøgnum livr- ina verður tarnad, tað fer ti umvegir, eitt nú gjøgnum nakrar æðraknútar í vælind Okkara dilemma er, at eingi rúsevni eru neutral fyri heilsuna Tað eru tey, sum halda, at rúsur av einhvøjrum slag er spillandi, og at øll evnir, sum kunnu geva ein rús, eiga at verða for- boðin. Onnur eru liberal, og vilja seta tað persón- liga frælsið í hásætið, so at fólk skulu hava loyvi at rúsa seg sjálvan so nógv, tey vilja, um tey so gerast sjúk ella doyggja, er tað teirra egna sak og ábyrgd. Samfelggini runt í heiminum hava øll ein risevnispolitikk og rús- evníslóggávu, men tað er ymisk hvussu strong henda lóggáva er og hvørji evnir, ein vil for- bjóða ella avmarka. Nøk- ur islamisk lond hava totalt forboð, sum er reli- gifst grundað, men vit, sum flest øll onnur lond, hava valt tann gylta mill- umvegin. Men ósemjan um, hvussu nógv skal loyvast og undir hvørjum umstødum, fer altíð at vera, og kjakið skal sjálv- andi halda á soleiðis, at lóggávan kann laga seg eftir tí, sum fólk flest halda verða rætt og rími- ligt. Eitt avgerandi aspekt i diskussiónuni um, hvar ein eigur at leggja restrik- tiónsniveauið (L.V.s. hvussu strong avmark- ingin eigur at verða), er spurningurin um, hvussu heilsuskaðilig hesi um- røddu evnir eru, bæði fyri einstaklingin og fyri sam- felagið sum heild. Okk- ara dilemma er, at tað finnast eingi eynir, sum eru rú /stimulerandi, og sum samstundis eru fultkomiliga neutral fyri heilsuna. Sjålvt yvirdriv- in kaffinytsla kann geva svøvnlysi og hjartabank- an. Av eynum, sum eru aktuell í Føroyum , fari eg at gera mina meting av teirra skadiliga árini í raðfylgju: 1) Tubbak er klárt nummar eitt. Tubbaks- nýtslan er í stórari gking soleiðis, at ca 3. hvør før- oyingur roykir, mest av øllum roykja tannåringar, serliga genturnar. Tå vit inum. Hesir æðraknútar kunnu gerast so spentir av blóði, at teir bresta, og tá fær tann sjúki ógvusliga bløding frá vælindinum; slik bløding, umframt livra- svikjan, er ein tann vanlig- asta deydsorsøkin hjá kron- iskum alkoholikarum Olavsøkan ikki avlyst Nú havi eg nevnt allar teir ræðuleikar, sum alkohol- nytsla kann føra við sær, hetta er ætlað sum ein objektiv information um vita, at 3. hver hjartatil- burdur hjå midaldrandi, ca 90% av lungnakrabba allarflestu tilburðir av kroniskum bronkitti og ødrum kronsikum lungnasjúkum kemur av tubakksroyking, so má hetta sígast at verða einki minni enn ein klikkjandi bumba undir føroysku fólkaheilsuni. Ein kata- strofa lúrir fyri framman, og eingin ger nakað munagott við tað! (Í veruleikanum er tubbak líka so turvelvandi, sum heroin, og líka so (likam- liga) heilsuskadiligt sum hash og verður kortini selt hvørjum barni, sum biður um tað, í kiosku- num kring landið). 2) Alkoholið er tað rúseynið, sum vit tradi- tiónelt hava fokuserað mest á. Heilsuskaðiligu konsekvensirnir av mis- nýtslu av alkoholi eru ftøkiligir og vælkendir. Hvussu stórur hesin trup- uleikin er í Føroyum, veit eg ikki, mær vitandi er eingin uppgerð um hetta. (I USA halda tey, at eini 7% av fólkinum misnýta alkohoi ella hava sjúk- ligan tørv fyri alkoholi.). Totalnytslan av alkoholi i samfelagnum kann, eftir mini metan, ikki brúkast til at meta um støddina av misnytsluni. Hetta, ti at tað allarmesta av alko- holvolumen verdur nytt av fólki, sum ikki mis- nýta alkohol. Og tað er hetta forbrúkið (hjá tí van liga småforbnikaranum), sum varierar upp ella niður, tá ið restriktiónir vera settar í verk ella línkaðar. Alkoholisturin skaffar sær sítt brennivín undir øllum umstødum, og hann roynir fyrst eftir tí, har tað er bíligast (altso ikki á matstovunum)… Heilsuskadar av alkoholi verða umrøddir meira någreiniliga niðanfyri. 3) Hash. Er sum mis- nýtslutrupulleiki bert ein dropi í havinum. 4) Heroin og onnur hérð evnir. Eisini ein dropi í havinum. sjúkur og orsøkir til ávísar sjúkur. Eg rokni avgjørt ikki við, at fólk av teirri grund fara at ganga edrú á ólav- søku, ella at 6lavsøkan verður avlýst. Tað er heldur ikki ætlanin, tí allarflestu føroyingar brúka alkohol vid skili og fåa ongan heilsuskada av ti Lagt til rættis: Dagfinn Olsen Mynd: Jens Kr. Vang