týsdagur 28. juli 1998síða 19

Nr. 140 — 28. JULI 1998 Fóroysk orðabók: Røda hildin utgåvudagin 24. J tidindabladid Prýðissteinur í fø málvarðanum Góðu samkomufólk, góðu orðabókarithgvundar! Góðu tit øll, sum eisini hava verið uppi í hesum stóra arbeiði og somuleiðis góðu tit øll, sum í aðrarmátar geva hesi løtu ein serstakan hátíðar- dám. Føroya Fróðskaparfe- lag, Fróðskaparsetur Føroya og Orðabókagrunnurin eiga eisini sín part av heiðrinum, at henda bók nú er komin út, og tøkk fái tey fyri tað. Eg havi tó, nú høvid býðst, serstakliga hug at draga fram professaran og málvinin Jóhan Hendrik Winther Poulsen og takka honum fyri tað miðvísa og hegniga arbeiði, ið hann hevur avrikad til frama fyri føroyskt mál. Eitt arbeiði, ið vit hava havt gagn av, og sum kemur okkum gllum til góðar. Eisini fari eg at nevna brennandi tokka hansara til móðurmálið, sum altíð hevur givið okk- um antin (annadhvørt) íblástur, ella eisini fingið okkum at ásanna, at menn- iskjan livir ikki av breyði eina. Jóhan Hendrik hevur verið máli okkara trúgvur og hollur. Lutur hansara liggur ikki eftir, og tøkk fái hann fyri tað. Vit eru komin saman her í Norðurlandahúsinum í dag, fríggjadagin 24. juli 1998, fyri á hátíðarligan hátt at fagna hesi nýggju før- oysku-føroysku orðabókini. Hetta er merkisdagur burt- urav, tí í dag er fyrsta móð- urmálsorðabókin komin út á føroyskum máli. Hvussu er og ikki, bæði sum landsstýrismaður fyri skúla- og mentamál og sum lærari haldi eg tað vera stak forvitnisligt og spennandi (hugspennandi?) at blaða í hesm nýggja verki, og neyvan taki eg ov rívliga til, um eg sigi, at tað man hava verið bæði áhugavert og spennandi hjá tykkum at ar- beitt við hesum orðabóka- verki. Henda orðabókin, sum nú verður latin føroyska al- menninginum, fer at fáa al- stóran týdning fyri málsligu menning okkara og fyri før- oyska målrøkt sum heild. Eisini má sigast, at hon kemur í tøkum tíma, tí trýstið á føroyskt veksur i stórum í hesum teldu- og sjónvarpstíðum, og lítið er at ivast í, at trýstið fer at vaksa uppaftur meir, um olja harafturat verður funn- in á føroyskum sjógki. Henda móðurmálsorða- bókin verður einki hissini klipi í føroyska málgarðin- um. Hon fer at verða sjálvur grundarsteinurin í føroysku målrøktini. Hetta arbeiði er einki minni enn klettur, ein stórur prýðissteinur í før- oyska málvarðanum. Vón- andi fara allir føroyingar at nýta hesa orðabók í arbeiði sínum, og her hugsi eg kanska serstakliga um skúla okkara, um unga ættarliðið, um rithøvundar og ikki minst um fjølmiðlafólk okkara. Okkum vantar framvegis ordabøkur av ymsum slag, og vit fara ikki at steðga nú. Henda orðabók fer umframt at vera sjálvur hornasteinur- in í målrøktini eisini at verða ein ómetalig hjálp í tí orðabókaarbeiði, sum fram- vegis er fyri stavn, og sum má halda fram, til tess vit eisini hava fingið stórar og góðar ordabøkur, sum fevna um tey stóru málini, sum vit føroyingar tíðum nýta. Alt ov leingi hava vit før- oyingar verið noyddir at nýta útlendskar ordabøkur í arbeiði okkara, og einum nýtist ikki at vera so ómeta- liga klókur fyri at skilja, at tað hevur ikki verið heppið fyri málmenningina. Við hesi orðabók er stórt stig tikið á leiðini at slíta ta óhepnu målsligu ringrás, sum leingi hevur valdað, og eg bæði vænti og vóni at gott úrslit fer skjótt at spyrj- ast burturúr, nú vit hava fingið móðurmálsorðabók okkara. Fyri 110 árum síðani var stevnumiðið hjá føroyskum framburðsfólki: >... at fáa Føroya mål til æru og at fáa føroyingar at ganga fram í øllum lutum«. Drúgt hevur hetta arbeiðið verið at menna føroyska málið, men við hesi stóru móðurmáls- orðabókini, teirri fyrstu, vit eiga, eru vit komin langt, um enn ikki er rokkið á mál enn, tí eitt skulu vit minnast til: »Ein tjóð livir og vísir seg í mentan sini«. Eitt er, ið hvussu so er, vist, at fáa Fóroya mál til æru krevur millum annað ordabøkur, og í dag hava vit fingið eitt væla amboð at menna og prýða mál okkara, sum er høvudstreytin fyri — ja, sjálvur hjartatátturin í — samleika okkara sum tjóð. Tað mugu vit ongantíð gloyma. Hetta verkið, ið nú verð- ur sýnt fram her uppi í Norðurlandahúsinum, er einki løtuverk, tað hevur verið eitt ódnartak, ið, sum frá líður, fer at verða okk- um gllum at gagni. Nú móðurmálsorðabókin er komin út, haldi eg tað vera beint at binda saman málmenningina frá fyrstu byrjan til dagin í dag við kvgðuni hjá Janusi Djur- huus meginskaldi til Hammershaimb próst, sum legði lunnar undir skriftmál okkara, og sum vit av rgtt- um nevna málfaðir okkara: Fáir finnast frægir her á foldum, følnar, sprettur ævugt ætta fjøld, flestra manna lív er rit í moldum, támut søga, tá ið endar óld Navnið veit eg eitt, í klettin ritað, lýsir gylt, nú nærkast hvildarkvøld; mildar veittrar tendradu ein vita, Føroyum stjórnuleið frå øld til øld Forfedrar okkara hildu lítið um tað, sum lættvunnið var, vit síggja tað m.a. í okkara ordatøkum. Skjótt er skitið verk. søgdu teir. Og: leingi er tað, sum væl skal vera. Hetta kann kanska ljóða fornt og avoldað hjá nútíð- arfólki, sum mangan í sín- um gerandisdegi vera noydd at renna um kapp við klokkuna. Samfelagsbroyt- ingarnar, sum aftur skapa broytingar innan í okkum sjálvum, í hugsan og hug- burði, eru ógvisligar nú á døgum. Vit liva kanska í eini trúleysari tíð. Ella sum Heðin Brú tekur til: tíðin er køld og bráð. Hetta setur eisini føroysku tjóðini máls- lig krøv, okkara målfrøding- um, okkara orðabókafólki, teimum, sum hava serliga ábyrgd á ymiskum starvs- økjum í føroyska samfe- lagnum, øllum okkum, sum fara um målid, annadhvørt i skrift ella talu. Tå id eg fyri mongum år- sum sidan gekk å Føroya Læraraskúla, lósu vit í eini bók, nevnd »Håndbog i dansk litteratur<. Har var prentað grein við tí eyð- kenda heitinum >Sprog- forædling< eftir heimsgitna danska alisfrødingin H. C Ørsted, sum jú eisini var sera málhugaður maður. Hann skrivar m.a.: >Syss- elsættelsen med fremmede uli 1998 Sprog gaar hos os ofte saa vidt, at man tænker í mange Sprog paa eengang og der- for belemrer Sproget baade med fremmede Vendinger og fremmede Ord... Den berigelse, man især maa ønske Sproget, er rigtige, indholdsrige, frugtbare Ord. Jo mere Menneskets be- tydningsfuldeste Tanker og Forestillinger finde Udtryk i Modersmaalet, jo mere beriges og uddannes Folke- aanden... Den korte Regel er: Tænk det, du vil sige, paa dit Modersmaal — og tal saa«. Hesi ordini munnu vera lika sonn og umrådandi i Føroyum i dag, sum tey vóru i Danmark tíðliga í undanfarnu gld. Tann norrøni málarvurin sæst ikki minst aftur í okk- ara vøkru stadarnøvnum, ið lýsa tað sum tey eita. Tað veri seg Kinn ella Kjálki, Enni ella Nev... Okkara mæti målfrødingur Chr Matras sigur tað so rám- andi: Her numu teir gomlu 19 við nøvnum sær land, men landið nam teir úr fjøllum í sand, við ósæddum hondum tað bant teir við bondum, ið rukku so víða, sum vergldin rann . ein óskrivað sega, ein orðaleys røda um fólkið her livdi, skapaði Snúgva vit okkum at nútíð- ini, er kortini so nógv, sum vit kunnu gleðast uppi yvir Eitt, sum eg havi hug at nevna, eru okkara mongu gávuríku tónleikarar, ein- staklingar og bólkar, sum syngja á føroyskum. Ilt er at nevna burtur ur allari rúgvuni, tí her grør av sonn- um um gangandi fót. Eg kundi tó nevnt kára p., Frændur, Enekk, Jóanes Ja- kobsen, Moirae — so at nøk- ur eru nevnd. I stórri mál- økjum enn okkara er tað alt annad enn sjålvandi i hes- um globaliseringstidum Forsangarin í tónleika- bólkinum Kjølum herfyri nakað soleiðis Summi siga, at føroyskt dugir ikki til rokktónleik Vit siga, at tað ber væl til Og, ikki tykkum at siga gjørdust teir millum land sins frægastu tónleikabólk ar her í landinum. Og tá ið tað enntá eydnaðist at lata Skeyk í føroyskan stavset ingarbúna so må asannast sum so ofta evnini, hegnið og handa lagið! segði At enda skal eg enn eina tykkum, sum ferð takka hava skapt hetta megnar verk — eina móðirmálsorða bók vid ikki færri e 66000 orðum og ynskja teimum, ið framhaldand fara at arbeiða á okt blíðan byr framyvir Takk fyri all somul! Signar á Brúani, landsstyrismadur