mikudagur 12. august 1998síða 4

SIL) á Ra Mar + tíðindablaðið SOSU Nr. 149 — 12. AUGUST 1998 Grundlóg - fulltrú ella harraboð? Í samgonguskjalinum í- millum Fólkaflokkin, Tjóðveldisflokkin og Sjálvstýrisflokkin, sum varð undirskrivað eftir legtingsvalið í vár, varð sagt, at samgongan m.o. loysingartiltøk hevdi sett sær fyri, at gera grundlóg fyri Føroyar. Hetta frøddi meg af fleiri orsøkum. Hava vit nakra grundlóg? Í fyrsta lagi, so er tað óhepp- ið í einum rættarsamfelag, at spurnartekin verður sett við grundarlagið undir allari lóggávu. Hetta hevur meira og minni verið lagið í Før- oyum, líka síðani danska grundlógin var lýst at galda í Føroyum, fyri skjótt 150 árum síðani. Zacharias Wang er ein teirra, sum hev- ur gjørt nógv burturúr spurninginum. Í „Stjórn- málafrgði“ (2. útgáva 1989) skrivar Zacharias á síðu 169: „grundlógin [er] sett í gildi í Føroyum í heimild- arloysi, og hon er tí ikki galdandi her.“ Men í somu bók, á síðu 175, skrivar Zacharias: „Statsrættarliga sæð eru Føroyar ein donsk kommuna.“ Sum tað sæst av hesum, eru tveir polar í grund-lógarkjakinum - og Zacharias Wang er talsmað- ur fyri báðar! Grundlógin er einki verd Í ødrum lagi er tann danska grundlógin lítið verd sum sovorðin. Frávik og tulking- ar hava, saman við illvilja- num móti einari veruligari dagføring av lógini, havt við sær, at danska grund- lógin er løgfrødisliga út- vatnað. Hetta sæst td. av, at løgfrødingar síggja tað sum eitt avgjørt arm6dstek- in, um grundlógin verður nýtt í sambandi við eitt rætt- armál. Grundlógin hevur mist sín autoritet, og hetta ber í sær, at hon í frægasta lagi verður sædd sum ein vegleiðing hjá lóggevara, men ikki sum ein avmark- andi karmur um dagliga lóggávuarbeiði. Grundlógin - eitt býtisbarn Í triðja lagi hevur tað, at grundlógin í Føroyum er donsk, havt við sær, at grundlógarspurningar hava havt lítlan áhuga ímillum føroyingar. Hetta er óheppið sæð frá einum demokratisk- um sjónarmiði. Avgerandi fyri um ein statur kann kall- ast demokratiskur er jú, at til ber at føra alla lóggávu aftur til eitt demokratiskt mandat, t.e. eina fulltrú frå fólkinum til lóggevara. Hendan fulltrú hevur bara nakað virðið um hon er ver- ulig, soleiðis at skilja at fólkið veruliga tekur undir við politisku skipanini. Men eingin kann taka undir við ngkrum, sum ein ikki veit hvat er. Grundlógartilgongdin hvarv Sum sagt frøddi tad meg, at politiskur vilji endiliga tykt- ist vera fyri at fara undir eina grundlógartilgongd. Men ásannast má, at síðani samgonguskjalið var undir- skrivað hevur lítið verið at hoyrt til ætlaninar um at gera grundlóg. Grundlóg í eini handavending? Í 6lavsøkurødu løgmans verður grundlógin aftur nevnd. Tað er tó synd at siga, at umrødan av eini komandi grundlóg rúgvar nakað upp í røduni. I fylgj- uskølunum til røduna stend- ur at landsstýrið ætlar at leggja uppskot fyri tingið um at seta eina grundlógar- nevnd. Grundlógar-spurn- ingurin verður vidgjørdur í fýra setningum, og etta kann neyvan sigast at vera nógv, tá hugsað verður um, hvussu avgerandi týdning grundlógartilgongdin hev- ur, tá talan er um at stovn- seta eitt demokratiskt full- veldi, sum ætlanin er. Tad må eisini sigast at verða hugvekjandi, at løgmaður í somu rødu leggur stóran dent á, hvussu trupult og tidarkrevjandi tað verður at yvirtaka fólkakirkjuna, meðan grundlógin bara skal fáast frá hondini. Hvat siga flokkarnir? Lítið ella einki hevur verið at hoyrt frá ymsu flokku- num á tingi, um hverja stóðu teir hava í grundlóg- arspurninginum. Ivaleyst kemst hetta av, at tað munnu vera fáir flokkar, um nakar, sum hava tikið støðu til hvat tað er, sum skal standa í eini fóroyskari grundlóg. Ég síggi ein ovurstéran vanda í teirri sannroynd, at so gott sum eingi sjónarmið hava verið at frammi um, hvat ein føroysk grundlóg skal inni- halda. Enn eina danska tyding? Vandin er tann, at lands- styrid setir eina nevnd, sum eftir at hava arbeitt í duldum eina tíð, barslar við eini týð- ing av donsku grundlógini, sum so verður sett í gildið fyri Føroyar. Hetta var tað sum hendi, tá nevnd í sínari tíð var sett at gera uppskot til nýggja stýris-skipanar- lóg. Stýrisskipanarlógin er í stórum ein føroysk tillag- ing av teimum stýrisskipan- arligu pørtunum av donsku grundlógini, og spurningur- in er hvat vit skulu við tí- líkum krotusmíði, sum ikki kann standa á egnum bein- um. Fólksins umboð skulu umboða fólkið! Avgerandi fyri føroyska lóggávu má vera, at hon út- gongur frá føroyska fólki- num. Tað er ikki nóg mikið bara at týða danskar lógir, sum gjørt hevur verið, sein- ast í su bandi við nýggju føroysku kappingarlógina, sum er ein avskrift av donsku kappingarlógini, sum danir nú eru farnir und- ir at endurskoða, tí hon er vorðin ótíðarhóskandi í Danmark! Skal nøkur dem- okratisk meining vera i før- oyskari lóggávu, so skal lóggávan hava sín uppruna í føroyskum ynskjum um at skipa vidurskiftini í Føroy- um, á ein hátt, sum er hósk- iligur fyri Føroyar og før- oyingar. Hetta ber bara til, um føroyska fólkið verður tikið við uppá ráð. Grundlóg er annað enn stýrisskipan Tann grundlógin, sum nú ætlanin er at gera, skal vera grundarlagið undir gllum politiskum virksemi í Før- oyum. Sjálv stýrisskipanin er bert ein partur av hesum virksemi. Ein demokratisk grundlóg skal fyrst og fremst tryggja borga-runum demokratisku rættindi. Har- umframt skal ein grundlóg áseta avmarkingar fyri myndug-leikanum hjá lóg- gevara. Eitt grundlógarkjak átti tí eftir míni meting at snúð seg um hvussu til ber at tryggja eitt nú framsøgn- arfrælsið og rættarstødu hins einstaka, og um hvørjar heimildir Løgtingid skal hava til at lóggeva og ikki. Fólkatingið brýtur grundlógina Í Danmark er tað soleiðis í dag, at Fólkatingið er ovasti politiski myndugleiki. Fólk- atinzid er eisini omanfyri Grundlógina. Hetta ljóðar kanska løgid, men soleiðis er tað. Danska grundlógin ásetir í $3 at dómandi valdið er hjá dómstólunum, men dómsvaldið brúkar ikki sín rætt til at taka dagar ímillum hvørt lóggávan hjá Fólka- tinginum stríðir ímóti grundlógini. Her er eitt dómi: Tá lóggevari dømir Táverandi danski kenslu- mála-ráðharrin Ole Vig Jen- sen legði í 1996 uppskot fyri Fólkatingið um við lóg Jóannes N. Dalsgaard, samfelagsfrødingur at steingja Tvind-skúlasam- takið. Kenslumálaráðharrin hevði tað stóðu, at samtakið fekk almennan stuðul, sum samtakið ikki hevði lóglig- an rætt til. Av ótta fyri at dóms-valdið fór at geva samtakinum viðhald um stjórnin stevndi Tvind fyri svik, samtykti Fólkatingið í staðin eina lóg, sum einans snúði seg um Tvind-skúlar- nar, og sum ásetti, at skúl- arnir ikki longur skuldu hava almennan stuðul. Av somu orsøk kundu skúlarnir ikki leggja avgerðina, um at noktað teimum stuðul, fyri dómsvaldið. Við at sam- tykkja lógina feldi Fólka- tingið sostatt dóm yvir Tvind-skúlarnar (. ukael Witte: „Grundloven“, Klim 1997, p.12). Meirilutin rædur Dómsvaldið, sum sambært grundlógini einsamalt hevur dómsmyndugleikan, varð, í omanfyri nevnda føri, tikið av ræði. Men semja er mill- um danskar løgfrødingar um, at grundlógin ikki forð- ar Fólkatinginum í at lóg- geva soleiðis, at talan í ver- uleikanum er um avgerðir, sum svara til ein dóm. Talan er við gðrum orðum um, at grundlógarteksturin verður settur afturum viljan hjá einum Fólkatingsmeiriluta, og hetta verður hildið at verða í lagið. Alt vald til Legtingið - ella...? Spurningurin er so, um før- oyingar vilja geva Løgting- inum sama óavmarkaða vald, sum danska Fólka- tingið hevur. Ella skal ein føroysk grundlóg heldur leggja dent á at avmarka valdið hjá lóggevara (t.e. Løgtinginum) eins ameri- kanska samveldisgrundlóg- in ger tað? Henda spurning eigur eingin politiskt sett nevnd undir landsstýrinum at taka stóðu til. Henda spurning kann bara før- oyska fólkið avgera, og tann avgerðin kann ikki takast fyrr enn føroyingar hava havt høvi til at meta um ymsu møguleikarnar út frá hollari upplýsing og saklig- um kjaki. Fulltrú ella harraboð? Eg havi í hesari greinini bert nortið við eitt lítið vet av tí, sum rørir seg aftanfyri eina grundlógartilgong. Eg havi stutt nevnt tey persónligu rættindini og manna-rætt- indini, men ætlandi verður dentur lagdur á hesi í seinni greinum. Tað skal verða mín vón, at eg við hesum kann verða við til at birta uppundir eitt alment grund- lógarkjak i Føroyum. Eitt tílíkt kjak er neyðugt til tess, at ein komandi føroysk grundlóg veruliga kemur at verða fólksins fulltrú til pol- itisku myndugleikarnar, og ikki ødvugt, eini harraboð til føroyska fólkið. Keypmannahavn 07.08.98 Jóanes N. Dalsgaard stjørnmålafrødingur — Tad kann ikki vera rætt, at menn, ið hava hug at fiska undir Íslandi, skulu verða noyddir at keypa kvotur frá monnum, sum ikki tíma at fiska har, heldur Henrik Old Skeivt at noyða menn at keypa kvotu sigur Henrik Old, tingmaður, sum hevur sett John Petersen fyrispurning EIRIKUR LINDENSKOV Suðuroyartingmaðurin Henrik Old hevur seinastu tíðina fleiri ferðir funnist at John Petersen, fiskimála- ráðharra, m. a. tí at hann framhaldandi býtir summ- um línubátum hálva is- landskvotu, tá hesir hava eins nógvar fiskidagar á Føroyaleidini. Tí vil hann hava fiskimálaráðharran at svara sær hesum í einum fyrispurningi, hann hevur sett fram. Henrik Old vil eisini hava landsstýrismannin at svara tveimum ødrum spurning- um: — Tá yvvir 1000 tons av íslandskvotuni í 1997 vóru ófiskað, tykist tað løgi, at nakrir bátar noyðast at keypa munandi kvotu frá ðrum fyri at kunna royna undir Íslandi, ikki minst tykist hetta órímuligt, tá hugsað verður um, at Før- oya land í mong ár hevur fingið kvotu úr Íslandi, utt- an at lata nakað ístaðin fyri. Kann landsstýrismaðurin vátta yvir fyri tinginum, at skip hava fingið íslands- kvotu í 1998, sjálvt um hesi ikki tey seinastu fýra-fimm árini hava roynt undir Is- landi?, spyr tingmaðurin. Tann tridi spurningurin hjå Henriki Old er hesin: — Fyri at sleppa undan, at 1.000 tons av islandskvot- uni aftur i ár verða ófiskað, kann landsstýrismaðurin í fiskivinnumálum bera so í bandi, at skip, sum hava hug at fiska undir Íslandi fáa íslandskvotu, uttan at noyð- ast at keypa frá teimum, ið hava fingið tillutað íslands- kvotu, men ikki hava hug at fiska undir Íslandi? Í viðmerkingum til fyri- spurningin sigur Henrik Old, at tað fiskidagaskipan- in í 1996 varð samtykt í løg- tinginum, varð samstundis frá vinnunevndini, at tá skip í somu bólkufingu ásettar eins nógvar fiskidagar, so var eisini rættast, at íslands- kvotan varð býtt eins mill- um bátarnar í hesum bólk- um. Men framhaldandi eru tað línubátarnir, sum bert fáa hálva íslandskvotu. Tí verður hesin fyrispurning- urin settur landsstýrismann- inum, sigur Henrik Old.