týsdagur 18. august 1998síða 20

20 tíðindablaðið 3082 Nr. 153 — 18. AUGUST 1998 Á summarstevnuni hjá Javnaðar- flokkinum í Trongisvági í vikuskift- inum bjóðaði formaður Javnaðar- floksins, Jóannes Eidesgaard fak- rørsluni samstarv. — Báðir partar mugu taka í egnan barm, skulu viðurskiftini fáast aftur á rætta kós, segði Jóannes Eides- gaard á stevnuni hjá Javnaðarflokk- inum, har hann boðaði frá, at Javn- aðarflokkurin fer at nýta hetta høvi til at bjóða inn til samstarv, sum javnadarflokkurin fer at leggja doy- in á at fáa at bera til. - Hetta fyri at beina okkum inn á réttu kósina aft- ur, og fyri at liva upp til ta politisku stevnu, sum Petur Mohr Dam og hansara líkar løgdu lunnar undir, segði hann Jóannes Eidesgaard, formaður Javnaðarfloksins á summarstevnuni i Trongisvági leygardagin Javnaðarflokkurin vil hava samstarv við fakrørsluna Tad er litid at ivast i, at flest allir føroyingar vilja siga, at javnadarrørslan i Føroyum er bert politiskt, meðan tann fakliga rørslan liggur hjá fakrørsluni t.v.s. fakfeløgu- num. Og taka vit og bera saman við hini Norður- londini, so síggja vit, at sambandið millum ta polit- isku og fakligu rørsluna í hesum londum hevur verið munandi tættari og í fleiri førum ein og sama rørsla. Men arbeidararørslan sæð í einum altjóða og søgulig- um høpi ætli eg mær ikki at viðgera her, og við stór- fingna verkinum um Fylk- ing hjá Jóannes Dalsgaard eiga vit atgongd til hesa vit- an. Men fyri meg at síggja er aðalmunurin tann, at ar- beidararørslan serliga í Danmark, Sveríki og Nor- egi, sjålvt tá ein politiskur og ein fakligur vongur var veruleiki, hava røkt og hild- ið tætta samstarvið við líka. Ikki tí, at partarnir altíð hava verið samdir, men heldur tí, at partarnir báðir ásannaðu, at frægast gongda leiðin til sigrar hevði hetta tætta sam- stavrið sum eina avgjørda fortreyt. Hetta er uttan iva eisini orsøkin til, at javnaðar- flokkarnir í hesum londum altíð hava verið munandi stórri, enn okkara egni flokkur hevur verið her í Føroyum. Vit hava hoyrt í morgun, at fyrsta fakfelag fyri ar- beiðsmenn og handverkarar i Føroyum varð stovnað 25. apríl 1915 á Tvgroyri, og at hetta felag fekk sama navn- ið sum fyrsta danska fak- felagið nevniliga Enighed- en, seinni Fylking. Og stovnarar Fylkings mugu metast sum teir, sum íbirtu arbeidararørsluna i Føroy- um. Men 10 ár seinni, varð so Føroya Javnaðarflokkur stovnadur. Um ikki bein- leiðis, so tó sum eitt úrslit ella fylgja av hendingini í 1915 og teimum fakteløg- um, sum komu Fylking á baki. Ein politiskur vongur við somu endamálum, sum fyrstu fakfeløgini í Før- oyum høvdu. Og møguliga hevur hesin munur upp á gott 10 ár gjørt, at byrjanin ikki fall til eitt so tætt og gróðurssett samstarv, sum eftirtíðin kanska kundi ynskt. Men vit mugu t6 her gera vart vid, at Sosialistiskt Ungamann- afelag longu sá dagsins ljós í 1911. Og her var tað ser- liga Jóan Petur Davidsen, sum var slóðbrótari. Jóan Petur Davidsen var floksins fyrst landsstýrismaður frá 1948 til 1950. Og eisini sær tað út til, at tað er sera ymiskt, hvussu tætt samstarv tað hevur ver- ið millum politiska og fak- liga vongin í arbeidararørsl- uni ymsastaðni í Føroyum. I Havn var eitt åvist sam- starv, meðan Tvøroyri uttan iva er tað plássið, har hetta samstarv var nógv tættast. Hví so var, eru ivaleyst fleiri orsøkir til, men tað tykist sum um, at bædi tann fak- liga og tann politiska rørsl- an å Tvøroyri var sterkari enn aðrastaðir í landinum. Sum sagt verður í bókini um Fylking, so var Javnað- arflokkurin á Tvøroyri eitt barn av arbeiðarargrsluni á staðnum, og her verður sjálvsagt ikki bert hugsað um Enigheden, men eisini um Fiskepigernes Fagfor- ening. Men givið er, at tað, at tað vóru somu persónar, sum gingu aftur í fagfeløg- unum og í Javnaðarfelag- num her á staðnum, hevur gjørt sitt til tey tøttu bond- ini. Eisini síggja vit, at Petur Mohr Dam, sum var lærari av yrki, hevdi ein sera sen- tralan leiklut í tí dagliga ar- beiðinum í Fylking. Hann var við til at taka flest allar tær stóru avgerðirnar, tiknar vóru, og tær vóru sanniliga ikki so fáar. Tá so Dam har- aftrat var formaður í Javn- aðarflokkinum og sat á Før- oya Løgtingi og í s6knar- styrinum, so var samstarvið av góðum grundum so tætt, sum tað kundi gerast. Vert er eisini her at nevna, at verfaðir Dams var ein av stovnarunum av Fylking, nevniliga Tammas Michael Strøm, sum eisini var løg- tingsamaður. Men persónsspurningurin hevur í okkara lítla sam- felag havt ein framstand- andi leiklut. Og júst hetta, at politiski vongurin og fakligi vong- urin høvdu sínar somu stóru slóðbrótarar í somu bygd, gjørdi, at talan reint faktiskt var um somu rgrslu. Men hetta broytist sjálv- sagt, tá Føroya Arbeiðara- felag so við og við tekur yvir áhugamálini hjá teim- um lokalu feløgunum, og tað ikki longur er tað tætta persónliga samstarvi. Og tá tey persónligu viðurskiftini eru góð, so gongur alt meira hond í hond. Hetta hava vit sæð manga ferðir, og eins ofta hava vit sæð tað øv- ugta. Vit kunnu sum dømi taka, tá Fiskimannfelagið fekk fremsta mann Tjóðveldis- floksins til formann, og vit hava sæð tað seinni árini bæði í Fiskimannafelagnum og í Føroya Arbeiðarafelag. Men her á Tvøroyri helt hetta samstarvið fram heilt upp til dagin í dag, og ger tað framvegis. Tey vinnu- ligu framtøkini, sum eisini eru hend í nýggjari tíð við Flakvirkinum og skipunum miðskeiðis í 70'unum og seinni er eitt talandi dómi um, at bæði tann politiski og fakligu vongurin vistu, hvat var neyðugt fyri trivn- aðin hjá íbúgvarunum her í bygdini og rundanum. Í eini réðu, sum P. M. Dam helt 1. mei 1945 sigur hann: ” Nei, tað er so sann- iliga ikki at undrast á, at hin stóra arbeidarafjøldin hevur tikið seg saman, sett síni krøv fram, sterkari og sterk- ari um at fáa fullan og heil- an lívsrætt. Og í einstókum londum eru arbeiðararnir komnir so langt, at teir hava tikið ábyrgdina av landsins stýri, ábyrgdina fyri, at landsins keldur og møgu- leikar — plangkonomiskt verða nýtt, so allir landsins íbúgvar fáa nóg mikið." Tað er í hesi røduni hjá Dam eingin ivi um, at arbeiðar- argrslan fyri hann var bæði tann fakliga og tann polit- iska síðan. Og júst hetta var eisini hansara grundholdn- ingur. Men vit mugu eisini geva tí gætur, at Javnaðarflokkur- in stórt sæð sat í andstødu øll síni fyrstu 30 ár, tó burt- ursæð frá sjálvum krígsáru- num og undir fyrsta lands- stýrinum frá 1948 til 1950. Fyrsta veruliga stjórnar- valdið fær flokkurin í 1959, tá Javnaðarflokkurin fær sín fyrsta løgmann, Petur Mohr Dam. Men andstøduleiklut- urin er rættiliga nógv ødr- vísi enn samgonguleiklutur- in. I andstødu verður arbeitt neyvt út frå floksins virkis- skrå og grundsjónarmiðum, meðan tå flokkurin situr við ábyrgd í eini samgongu, tá skulu semjurnar finnast millum ymisku samgongu- flokkarnar. Tí verður pol- itikkurin í samgongu altíð meira hóvsamur, enn hann tykist vera í andstøðu. So tað er ikki av ongum, at sagt verður, at samgongutíðin slítur nógv upp á ein flokk, og at andstødutidin styrkir flokkin aftur. Hetta er bert ein politiskur veruleiki. Tað ber væl saktans eisini til at siga, at fakfelagsrørsl- an er altíð kompromisleys, tá tað snýr seg um limanna vælferð, tí uttan mun til, hvor situr við politisku á- byrgdini, so hevur hon ein aðalarbeiðssetning, sum er at vinna sínum limum betri sømdir. Og soleiðis skal fakrørslan eisini vera. Tó síggja vit í søgu Fylkingar, at menn undir kreppuáru- num í tjúgunum gingu við til lønarlækkingar, tí teir har tóku avgerðir, sum veruliga vístu samfelagsstórsinni. Og vit sóu tað aftur í krepp- uárunum 1992-1993, tá fel- ég eftir samráðingar við landsstýrið eisini gingu við til lønarlækkingar. Ein politiskur flokkur í andstødu kann vera eins kompromisleysur mótvegis síni virkisskrá og grund- sjónarmiðum, men tá sami flokkur situr við ábyrgd ber hetta ikki til í eins stóran mun. Men hin vegin aftur, so kann tað mangan í eini andstøðu loysa seg at geva eitt sindur til tess at ávirka eini gongd, sum hóast alt kann verða ein bati fyri samfelagið. Tí kann eisini sigast, at til tess at fáa eitt gott sam- starv millum politisku og fakligu rørlsuni, so er neyð- ugt, at eisini fakrørslan skil- ir tey politisku premissuni í eini samgongustødu og eis- ini ásannar teir samfelags- ligu veruleikarnar. Men hetta setur eisini krøv um tað mótsatta, at politiska rørslan kennir og skilur um- støður og ynskini hjá fak- rørsluni. I dagsins politikki er ofta ein togan millum flokkar, um hvør er umboð arbeið- ararøslunnar, og henda tog- an er eisini til stadar millum ymisku fakfeløgini, hvørju teirra politisku umboðs- menn eru. Hetta var óhugs- andi frá tjúgunum og fram- eftir, og hetta er framvegis óhugsandi stríðsmál í okk- ara grannalondum fyri sunnan og eystan. Men hetta skal ikki fatast soleið- is, at alt gongur uttan høgg hond í hond, tí tað ger tað ikki, men í høvudssj6nar- miðum leggur man seg eftir at draga eina línu. Eitt og hvort samstarv er treytað av, at báðir partar leggja seg eftir at hava eitt gott samstarv, men sanni- liga eisini, at báðir partar eru so mikið tolerantir, at teir tola stórri og smærri Ósemjur uttan at samstarvið av tí orsøk verður kvett. Og alla tíðina mugu vit spyrja okkum sjálvi: "Hvat er alternativi?” Hvussu hevur so gingist her hjå okkum? Ju, tad var tann tíð, tá formaður Føroya Arbeiðarafelags var framm- aliga í leiðslu Javnaðar- floksins. Tað var eisini tann tíð, tá formaður Fiskimann- afelagsins var tingmaður fyri Javnaðarflokkin. Tá høvdu vit eina stóðu, sum er sera åtøk ti, sum er gald- andi eitt nú í Danmark. Og eg ivist ikki í, at henda tid hevur givid bådum pørt- um nógv, men tað var