mikudagur 2. september 1998síða 10

tíðindablaðið S0S2/U7 Nr. 164 — 2. SEPTEMBER 1998 Stødan á Landssjúkrahúsinum í brúkara- og starvsfolkahøpi »Same procedure every year< á Landssjúkrahúsinum? - ella verður jólamaðurin fyrr á fótum í ár? Guð forlåti mær, men nú byrjar tann árligi, aftur- vendandi gysarin aftur á Landssjúkrahúsinum, hesu ferð bara eitt sindur fyrr á árinum, tá sjúklingar í jóla- gávu frá politiskum og har- av fyrisitingarligum mynd- ugleikum hava fingið tvingsulsflyting, tvungna útskriving ella annað tílíkt jólagóðgæti og starvsfólk í sínum lagi hópuppsagnir, sum so hokus pokus, snipp, snapp, snude elegant eru vorðnar tiknar aftur sjálvan lítla- ella jólaaftan. Jú, víst er jólamaðurin til, og so blivu tað eisini tey árini rættuliga jól >i de smá, kære hjem«. Trúði satt at siga, at slíkur formur fyri tortur og niðring var farin tíð hjá fólki fjart av landi skotin. Hvussu slíkur afturvend- andi ágangur virkar inn á sjúklingar, næstrafólk, per- sonalið og sínámillum klim- aði alt, nýtist hvørki serligt vit ella hugflog at ímynda sær, men tað tykist, sum at >the show must go on<, og at stýrandi aftur sleppa at sýna, hvar skápið skal standa, og hver ið hevur hvenn í síni hulu hond. Tað er samstundis hug- vekjandi at líta aftur á, at tann av øllum, sum í sínum orðabraski á tingi seinru árini hevur hølvad Lands- sjúkrahúsið og tess starvs- fólk mest av um somu tíð uppá seg hevur verið nógv størst: atkvøduslåkur mill- um føroyingar seinastu 20 årini. Hugsandi orsøkir til afturvendandi Hvi hendir so hetta, og hvi hevur higartil ikki eydnast at loysa trupulleikarnar var- andi 1. Tað kann vera, tí at Landssjúkrahúsinum er álagt ella sjálvt hevur átikið sær alsamt fleiri uppgávur og tænastur, uttan at neyð- ugar játtanir samstundis hava fylgt við. Sjúkur kunnu jú fjólgast, sam- stundis sum hond verður tikið um sjúkur, sum áður eru farnar aftur við borð- inum. 2. Fólk liva yvirhevur longri, og við aldrinum fylgja vanliga sjúkur við bæði til líkams og sálar. Fólkasamansetingin broyt- ist, og eru fleiri stórir ár- gangir av eldri fólki, til dømis krigsårgangirnis- ávegis inn i eldrahópin, samstundis sum fólk í besta aldri, 60- og 70-åra árgang- irnir eru lutfalsliga færri og enntá lutfalsliga nógv flutt burtur. Gomul og veik og harvið ofta sjúklig, sum við tógvið stríð hava bygt upp hetta vælferðarsamfelag, tey eiga at fáa trygt lívskveld, men tað gerst altso ikki gratis fyri tann burðar- og vinnu- føra partin av fólkinum. 3. Og so eru tað tey meiri tilvildarligu umskiftini, sum kunnu órógva roknskapar- tøl og seta grå hår í skallan á fólki, sum tykjast øllum hava starað seg blind uppá kunstin at dividera og mangan illa síggja skógin fyri berum trøum. Nekur hugsað, men lýsandi dømi, sum hvert mansbarn átti at fata Sum er, er røktarpeningurin nokkso oyramerktur, byttur út á hvørja deild ella sjúkra- húseind sær, men hver sig- ur, at ein sjúkrahúsdeild er eitt maskinarí, sum koyrir við føstum, åsettum snúðn- ingum dag út og dag inn og orkubrúkið hareftir støðugt ella sum eitt strandferðslu- skip ella ein bygdaleiðs- bussur í heilt fastlagdari rutu, har tað frammanundan nokk ber til at leggja rættu- liga neyvt upp fyri mann- ingar- og oljuútreiðslum? Guð forbjóði tí, men hugsar ein sær, at onkur um- fatandi ólukka og/ella um- farsjúka skuldi komið fyri, so vildi tað væl og virðiliga sprongt eina og hverja per- tentliga fíggjarætlan, snøgg- aða til á tryggum skrivara- borði við logiskum teldum og ødrum tøknifrødiligum ísinkrammi. Ordnung muss sein! Ja, men hava tit á Lands- sjúkrahúsinum veruliga nakrar óvæntaðar arbeiðs- byrðar og harav figgjartørv- ir at vísa á? Nei, ikki altíð alment, og í aðrar mátar er arbeiðið á einum sjúkrahúsi jú bundið at tagnarskyldu, og kunnu starvsfólk tískil ikki fara út at skilta við óvæntaðum peningakrevj- andi arbeiðsbyrðum, og for- holdini eru jú frammanund- an ivaleysa smá. Men, lat meg taka bara eitt eittans dømi av egnum arbeiðsplássi uttan at bróta tagnarskyldu. Sálarsjúkur versna og batna og kunnu koma fyri í tørnum, sum krevir eyka- røkt her og nú, og sum tað er trupult at leggja upp fyri frammanundan við fíggjar- ætlan, sum partú skal hald- ast. Lat okkum til dømis siga, at tað í røktini á eini deild starvast fast 5 fólk á hvgrjari vakt á 8 tímar. Tað gevur í døgndrift íalt 15 starvsfólk. Hugsa vit okkum nú til, at ein sjúklingur gerst so ring- ur, at hann/hon má festast, kanska í fleiri dagar ella lut- víst í vikuvís, so býður sinn- issjúkralógin í tílíkum før heilt greitt, at (eyka) starvs- fólk skal sita hjá sjúkling- inum alla tíðina, sum vil siga 3 eyka dagsverk pr. samdøgur til bara henda eina sjúkling, og so kemur tað enntá ikki so sjáldan fyri, at tað gerst neyðugt at festa ella hava annað serligt fyrilit við fleiri sjúklingum um somu tíð. Sostatt átti hvørt mans- barn at skilt at tað meira enn so kann henda, at tað gerst neyðugt at dupla og kanska fleirdupla starvsfólkatalið eina tíð av ávum, sum eing- in er harri yvir, og verður slíkt ikki framt til stuttleika, men eina og aleina tí at sjúkan, umstødurnar og har- av lógin krevja tað. Og eg ivist ikki í, at slíkar óvænt- aðar eykaútreiðslur eru neyðugar eisini á deildum við illa likamssjåkum fólki, ella har umfarssjúkur kunnu taka seg upp. Sjúkrahúsið skal í hvussu er nøkta brådfeingistørv á røkt og viðgerð og roynir at gera tað forsvarliga, men tað kann altso lýta ta frammanundan løgdu fíggj- arætlan, sum í politikaranna eygum tykist vera vorðin heilag kúgv. Hvat kann gerast Sjålvur meti eg hendan eina trupulleikan onkursvegna botna í manglandi innliti ella forståilsi. Tad er alsamt vordid alt ov langt millum skipara og kokk, samstund- is sum kokkarnir (starvsfólk og innanhysis leidandi) enn ikki hava megnað nóg væl at gera peningajáttandi pol- itíkarum greitt, at skal sjúkrahúsverkinum verða álagt eina altíð tøka, for- svarliga tænastu, samstund- is sum tað alsamt fær álagt fleiri og fleir uppgávur, so kostar tað bæði pening og manning, og bæði skulu fylgja við gktum arbeiðs- byrðum. Ikki tí at Landssjúkrahús- ið av løgtingsfiggjarl6gini skal hava ein blankokekk at brúka til forgodtbefinnandi, men eina lidiligari brúks- jåttan enn higartil f hvørt fall til frammanundan ikki væntadar eykaiitreidslur, spidsbelegningar, teknisk brek, niðurslitið personali sovæl sum materiali og onnur serlig fyrilit. Áður hava lutfalsliga heilt småar peningaupphæddir verið nóg mikið til at fáa alt upp at kóka og enntá fingið ting- ið uppí. Ikki fyri at samanbera, tí ólíkir stovnar og upphæddir kunnu ikki samanberast, og sjálvur havi eg bert lítið fíggjarskil, men einaferð umsat eg í yvir 20 ár ein pinkustovn undir landinum, sum hevði lógarásettar ar- beiðsuppgávur, tvs. at brúk- ara- og samfelagstørvurin skuldi avgreiðast. Arbeiðs- uppgávurnar skuldu variera nógv frá ári til ár, samstund- is sum føst frammanundan mett upphædd var til taks yvir fíggjarlógina. Onkur virkisár var talan um uppá seg munandi yvir- trekk, og tá kom sjálvsagt landsgrannskoðanin straks upp í leikin, men kortini var altíð besta forstáilsi og eykajáttan fingin av tí heilt einfaldu orsøk, at man kundi skjalprógva eykaút- reiðslurnar við øktum ar- beidskrøvum. Og afturfyri bar so onnur ár til at bera lutfalsliga munandi upp- hæddir aftur í landskassan, tey árini tá minni var at gera. Har var roynt at húsast upp á gamlan máta sum í einum vanligum húsarhaldi. Skipanin bygdi í sínum miniformati á sínámillum álit um reiðiligheit, og sjálvt um Landssjúkrahúsið er hópin meira kompliserað og við heilt ødrum tølum, so átti tað onkursvegna at borið til at vunnið fatan fyri hjá játtandi politiskum myndugleikum um, at óvæntaðar eykaútreiðslur skulu játtast uttan tað sum higartil árligu afturvendandi og lítið mannsømiligu ball- aduna fram ímóti ársenda ella jólum. Manningartrot og arbeidsvidurskifti Og meðan vit eru við manningarspurningin, hava so játtandi politikarar hugsað um, hvussu tað kann ávirka starvsfólk, og teirra arbeidsføri at virka undir slíkum áhaldandi trýsti og so trongum og persónliga ótryggum viðurskiftum, sum leingi hava verið, og man tað ikki eisini ávirka bæði sjúklingar og næstr- ingar teirra skeiva vegin og enn víðari í óneyðugan mun belasta aðrar skyldar heilsu- og almennar stovnar, kom- munulæknar, heimargkt, skúla- og almannaverk? Seinru árini hevur tað víst seg at verið alsamt truplari og truplari at útvega mann- ing til eitt nú Landssjúkra- húsið, tíansheldur fáa starvsfólk at stødast. Alt hevur sína orsøk, og fyri læknanna viðkomandi hev- ur einamest verið nevnt, at Føroyar fyri slíkar skal vera alt ov lítið tillokkandi í vís- indahøpi, at tað skulu vera ov fáir granskingar- og eftir- útbúgvingarmeguleikar. Hatta er nokk ein partur, men als ikki allur sannleik- in, sjálvi arbeiðsviðurskift- ini, til dømis løn, umstødur og trygd ikki fyrst heilt i lagi, so kemur møguligur granskingarhugur als ikki uppå tal. Trygg og rimilig ar- beidsvidurskifti er greitt tað mest fundamentala í tí per- sónliga tilknýtinum til eitt arbeiðspláss. Og so skulu vit eisini minnast til, at fyri ikki so fá starvsfólk er sjálvt dags- arbeiðið og arbeiðsavrik- ini nóg mikið til egin nøgd- semi og virðing manna millum. Fyri ikki at seta nakran núlivandi slóðbrót- ara og arbeiðsjarn eftir, skal eg bert loyva mær at minna á farnar úrmælingar innan sovæl heilsu- og skúla- og forsorgarverk, har fáur ger teimum arbeiðsavrikið eftir, og tískil vælaverk, tykist hava við teimum nóg mikið eisini til seinri gott eftir- mæli og virðing millum manna. Tískil gerst á Lands- sjúkrahúsinum neyðugt við fyrst og fremst góðum og stabilum arbeidsumstødum, sum givið fer at virka gagn- ligt aftur á bæði sjúklingar, næstrafólk og samfelagið alt. Latið starvsfólk fáa náðir at gera tað arbeiðið, tey hava lært seg og veruliga duga til: Tað er bæði synd og skomm at plága læknar og onnur á sínum gki væl útbúgvin, dugnalig og virk- in fakfólk við hopleysum umsitingarligum uppgáv- um, sum tey ikki hava lært, tíansheldur tíma ella duga til. Men tað kostar altso, og »riget fattes penge«. Her er tad, at eg ådur millum annad í blaðgrein sjálvan valdagin í ár havi mælt til eitt aðal- orðaskifti á tingi, so væl sum í pressuni um heilsu- og almannapolitikk. Føroyska samfelagið må og skal gera upp vid seg sjålvt, hvat tad å heilsu- og almannagkinum hevur ráð til og ikki, vil hava og ikki, hvussu og hvat møguliga skal takast fram um annað, uttan neyðvendigvís at draga orðaskiftið niður á eitt stødi, har tunlar/vegir ella ítróttarhallir verða settar skarpt upp ímóti heilsu- og almannagkinum, skúlanum, barna- og ellisforsorgini 0.s.fr. Halda politikarar borgar- anna og veljaranna vegna framvegis fast vid åhald- andi skerjingar å Lands- sjúkrahúsinum, so skulu somu politikarar um somu tíð út at fortelja sínum velj- arum heilt greitt, hvørjar tænastur samstundis skulu minka og/ella takast heilt burtur, og hvør røkt og hvør viðgerð skal fara niður um markið fyri forsvarligheit, alt annað er beinleiðis óreiðiligt. Tað verður frá ávísari politiskari síðu javn- an júkað upp í saman um, at heilsu- og sosialverkið skal lagast til føroyskt (les vinnilívsins) orkuføri. Gaman í, men so skulu tit eisini lýsa spurningin heilt ftøkiligt fyri fólki. Og ávegis ætlanum fyri einum frælsum og sjálv- stødugum Føroyum, so kundi tað longu nú verið uppá pláss at fingið somu politikarar at melda heilt klárt út við, um tað tá verður talan um eitt samhaldsfast, sjålvstødugt >fólkaheimið Føroyar« ella eitt supernati- onalt innantómt skal, tíans- heldur Runsival, har tað verður >nakað hjá ngkrum at fá< og so restin må skjøtta sær sjálvum sum frægast. Men, men nú í allarevstu stund - sjálvur havi eg áður mett sjóvarfallið vera farið - so rgkist fyri, at tað er rivað fyri eygunum á nú- verandi åbyrgdarhavandi landsstýriskvinnu í heilsu- og almannamálum og gðr- um við, og vónandi fer tað at eydnast at skapa nóg frægt politiskt forstáilsi fyri at kunna varðveita heilsu- og almannaverkið á einum manssømiligum stødi fyri tad vælferdarsamfelag, sum vit so fegin á nógvum gðr- um gkjum vilja teljast mill- um. 25.8.1998 Eyðun Joensen, psykologur sjúkrahúsverksins