hósdagur 3. september 1998síða 16

tíðindablaðið S0S2U ann gav tjóðini nýtt politiskt og andaligt flog Á summarstevnu Javnaðarfloksins í Trongisvågi hugleiddi Thomas Michael Smith um Petur Mohr Dam 4 jubileumsstevnuni hjá Javpadarflokkinum, sum varð hildin á Tvøroyri 14. Og 15. August, segði Thomas Michael Smith hetta um P. M. Dam Inngangur Tað er so ómetaliga nógv at siga um Petur Mohr Dam. Tað, sum eg fyrst og fremst havi hug at minnast hann fyri í dag, er hann sum pápa fyri síni egnu børn, og hansara góðsku ímóti teirra systkinabørnum. Sjálvur helt eg hann vera bestan við meg av øllum, men nú skal tað ikki undra, um hver í sínum lagi hevur havt hesa somu kensluna, tí tey, hann tosaði við, høvdu øll lika stórt menniskjavirði, og vórðu tikin í álvara. Mangan á ein skemtilig- an og elskuligan hátt eisini Tað, sum serliga hevur fest seg í minnið, eru tey mongu leygarkvøldini, eg var úti hjá teimum. Tær lær- andi samtalurnar rundan um kgksborðið. Hóast hann hevði nógv um at vera, so hevði hann altíð tíð til at tosa við okk- um børn og ungu. Hann hevði eisini tíð til at lurta. Eg hoyri fyri mær enn skrivimaskinuna uttar úr køkinum inn í kamarið, har eg mangan svav leygarnæt- urnar hjá teimum. Tað var so trygt at vita, at hann hevði hundavaktina meðan vit høvdu frívakt. Sunnumorgum vaknaði man við, at skrivimaskinan langt, langt burturi frá, nærkaðist við síni vælkendu tikkan. Og so morgundrekk- að við trumfakgku aftur við, sum hann bar okkum, og so væl unti okkum tann styrkj- andi nåttarsvøvnin, sum vit varliga blivu vakt úr. Sum øll vita, so var hann ein skrivandi maður, og tað vóru ikki bara politiskar tankar, hann festi á blað, men eisini nógvar fínar og hugtakandi og hugvekjandi yrkingar - bæði um náttúr- una og um kærleika - ja um lívið alt. Men tað, sum hann brendi fyri - ja tað, sum lív hansara mest snúðið seg um var næstrakærleiki og soli- daritetur ímillum okkum menniskjur. Tað er hann kendur fyri av hvgrjum mansbarni í Føroyum og uttan fyri Før- oyar við. Hansara mongu talur bæði á Løgtingi og í Fólka- tingi eru víðagitnar og re- spekteraðar - og avgjørt ikki minni av hansara andstød- ufólki. Vit hoyra enn í dag fólk úr gllum flokkum siga: Petur Mohr Dam var ein stór persónligheit. Havi valt at byrja við einum kristiligum sangi yrktur í 1920, helst meðan Dam var sjúkur av tí, tey tá nevndu tuberklar í ryggi- num ella spondilitis. Hetta forðaði honum at taka við starvi sum lærari beinan- vegin, hann hevði fingið læraraprógv. Yrkingin eitur »Um mær tykir tungt at stríða Síðani ein náttúru- og kærleikslýsing ið nevnist >Á Sumbiarhólmi< Tað sum upptók Petur — Tað er mín sannféring, at fóroyska tjóðin heyði eitt nógv dyggari og fræls- ari flog tá P. M. Dam legði árar inn enn áðrenn hann fór undir lívsverk sítt. Hann - fram um aðrar - gav henni nýtt politiskt og andaligt flog, segði Thomas Michael Smith m. a. Mohr Dam eina mest í hans- ara vaksandi politiska virk- semi seinnu helvt av tjúgu- num og triatiårini var fræls- isgeran av hini stóri arbeid- andi fjøldini og at biða hana skina á, hvat kundi metast sum veruligt frælsi anda- liga, fíggjarliga, socialt og tjóðskaparliga, mótvegis einum følskum frælsi, har fosturlandskensla og móð- urmálsalskur beint gvugt av tí, sum liggur í orðunum vóru amboð í trælkan og ómynduggeran av stríðandi fjøldini, sum framvegis skuldi arbeiða fyri vælferð- ini hjá einum fåmannaveldi. Tað er Ogjørligt at lýsa breiddina í teirri samfelags- viðgerð og analýsu, sum Petur Mohr Dam í skrift og talu alt sítt lív virkaði við. Hartil er spektrið ov vítt Havi tí valt tvær greinir við sama evni, nevniliga hug- takinum >Frælsi< ! Tær eru skrivaðar við 30 ára mill- umbili, men út frá hvgr síni fortreyt. Onnur mest lýsandi munin á frælsi undir sosial- istiskari skipan og so kapi- talistiskari. Hin skrivad tå nýggj stjórnarskipan hevði verið roynd í eini 15 ár og grundgevur hví Dam held- ur, at sjálvsavgerðarrætturin kann veruliga verða stórri í samvinnu, heldur enn tá ein stendur einsamallur. Her eru tí ávísar endurtøkur. Nøkur fá brot úr hugleið- ingum um >Hitt falsa og hitt sanna frælsi« sum hann skrivaði í 1933/34 Frælsi Hitt falsa og hitt sanna frælsi. »Ikki hvør og ein, ið róp- ar Harri, Harri, skal ognast ríkið Guds!< Tað ræður um at gera mun ímillum hitt sanna og falsa. Frælsi! Man nakað orð hava slíkan vakran og heil- agan klang sum tað? Valla! Tílíkan klang eigur tað, slíka makt hevur tað yvir sál og sinni, at tá ið alt raplar og brotnar í stríðnum, er tað einasta merki, ið mana kann fram hina sigrandi kraftina. Hetta veit eisini yvirgangskroppurin - og hó- ast hann hatar hin sanna livgevndi tydningin av hes- um orði, aftrar hann seg onga løtu við at nýta tað, nýta ta rúnandi kraftina, ið tað goymir í sær, til at fremja harðræðis og træl- dóms ætlan sína O, frælsi, hvørja mis- gerdir eru ikki gjørdar i navni tínum, segði Madame Roland á sinni. Hesi orð Nógv fólk vóru og lýddu á hugleiðingarnar í høllini í Trongisvágs skúla Nr. 165 — 3. SEPTEMBER 1998 hóska ídag eins og tey hava hóskað gjógnum øldirnar, ið fóru. Við frælsismerkinum í >húnar hått«, í tess navni, við tess giglandi kraft løgdu maktgirndir keisarar, kong- ar og fúrstar í stríð hvør móti óðrum. Teir vóru >úlv- ar í rodi« móti fólkinum, ið teir við kóldum blóði leiddu út á eggina - og stúrtaði tað oman í navni frælsisins, í dýpið, í lívsins myrkur og daprastu ólukku: morð, hat- ur, svøltur, sorg og sút og svárasta vesaldóm. Tað er ikki bert teir, ið stríðast við kanónum, gas- bumbum og ðrum djevuls- skapi, ið hevja hitt falsa frælsismerki í húna hátt. Peningafúrstavaldið er ikki minni ósmæði í nýtsluni av hesum heilaga merki, tá ið arbeiðarin, hin stóra fjøld- in, skal nektast, trælkast og kroystast til jarðar. >Hin persónliga fríheitin at gera og vera eins og ein sjálvur vil í handli og framleiðslu er ókronkilig< rópa teir. „Eingin hevur rætt til at seta mark fyri útnýtsluni av arbeiðsmegini. Rætturin til ágóða, veri so stórur hann vil, má ikki skerjast. Her hevur eingin rætt til at leggja uppí við lógum, sam- tókum og reglum, ið nerva hina persónligu fríheitina 0.s.fr. > er tala, »frælsis- læra« og krav peningavald- sins. Hetta >frælsisherróp- ið< hevur - so løgið tað ljóð- ar - rúna - og trállbundið mannahugsanina, hóast tað av sonnum hevur verið og er hin reini trældómur fyri fólkið, ta stóru arbeiðandi fjøldina. Ja, tað eru tíðarskeið í søguni, tá ið henda falska >frælsistala< hevur heilt og als valdað samfelaginum, verið ó- kroynkilig. Vit kunnu vísa á tíðarskeið í t.d. Englands socialu søgu, tá ið hetta >frælsisrópið< var ein »dogma«, ein læra, ið var førd út í lívsins ytstu æsir. Men ongantíð hevur hins enski arbeiðarin verið so langt komin niður undur sum tá: Ongar hjálpandi samtøkur, fakfeløg; tey vóru noktað! Hvør einstaklingur skuldi eiga tað „persónliga friheitina« at selja sína ar- beiðskraft sum honum sjálv- um lýsti: Henda >persón- liga friheitin« segði tað sama sum, at hann var noyddur at lata sína ar- beiðsmegi fyri tað honum var boðið. Gjørdi hann ikki tað, vóru tað túsund aðrir, ið fegnir tóku við. Henda sermerkta av peningafúrst- unum prísaða >fríheit< gav arbeiðarunum »fritt val« millum at taka vid trælakor- um ella at svølta i hel - soc- ial forsorg var sjålvandi ikki talan um! Hvør einstakling ur skuldi hava »friheitina« - at bjarga sær sjålvum! Lønin var å svøltingamark- inum. Konurnar og børnini måttu arbeida vid i fabrikk- unum, niðri í minunum. Tað hendi mangan, at móðurin bær barnið í heim við sið- una av maskinuni, sum hon ikki tordi at fara frå, um hon ikki skuldi missa plássið. Hvussu nógv lív myrdust ikki her! Tað er henda >persón-