hósdagur 3. september 1998síða 17

a 5 A KTTHA—A——— + Nr. 165 — 3. SEPTEMBER 1998 liga friheitin«, id aftur- haldsflokkarnir, kapitalíst- andans menn, kring heimin rópa eftir í dag sum ong- antíð áður. Eisini her heima hjá okkum svarar sterkt og hvølt aftur í homrum frå hesum rópi. Okkum eru enn í minni mansins orð á tingi, tá ið hann ynskti »at øll fel- ég og allur felagsskapur skuldi doyð í hungri, í raki, bráðdoyð til veturs<. Felags - og samtøkubondini skuldi kutast >frælsið< í hásæti! Hin „persónliga friheitin« at útnýta og undirbjóða ta menniskjaligu arbeiðsmeg- ina, kutan av llum bondum ið forða fyri at fara aftur til skilið um 1800 mundið, tá ið eingin social forsorgar- bond eru, bond, ið leggja treytir á hin ríka einstak- lingin og lyfta hin minni- menta úr svølti og vesala- dómi Frælsistankanum ar- beiddi Dam framvegis nógv við fýratiárini, tá uppskotið um ein vina - og frælsissátt- mála millum danir og før- oyingar kom fram og tá roynt varð at fáa Heimastýr- islégina so rúma, at hon gav føroyingum frítt at skapa egna lóggávu, og frítt at velja at vera hjá ella frá, alt eftir hvat gav hitt størsta frælsi til veruliga at velja sjálvir. Hann kom fram til eina sannføring um, hvat eitt ver- uligt lívsfrælsi - sum hann nevndi tað - var mótvegis tí, hann nevndi illsinnis ella berserkarafrælsi. Hetta kundi finnast í eini skipan, sum veruliga gav dønum og føroyingum eitt »generelt« frælsi til hvør sær at velja sína leið. Nøkur brot úr grein skrivað miðjan sekstiárini fá ár áðrenn hann doyði. Lívsfrælsi Fram fyri huga mín flytur landanna søga igjøgnum øldirnar. Eitt standandi strid. Millum hvørjar og fyri hvønn? Og her gongur tann merkiligasta missskiljingin aftur, at hin ognarleysu hópurin í teimum einstøku londunum hevur ikki vita betri, enn at tað hevur verið fyri landið, hetta landið, sum eisini hann rópaði fyri fødilandid, móðurlandið, sum hann átti part sín í. Og tað ikki bara merki- liga, men heilt ófatuliga hendi uttan mun til stað og tíð, mentan og andaligan búnaskap, at hesin ognar- leysi og sum oftast veruliga rættleysi hópurin av lands- ins íbúgvum kundi verða so sinniseggjaður til stríð fyri sínum »landi og følki« at hann ikki skilti, at so klókir og snúnir vóru teir fáu, ið høvdu stríðsteymarnar í sínum hondum, at teir fingu hinar, og í mesta lagi hini ognar- og veruliga heim- og fosturlandsleysa hópin á vigvøllin fyri seg at bjarga og nýra um teirra eyðvald. Hin ognarleysi hópurin var so smurdur um munnin, í sál og sinni við tjóðskap- arligum ávarpum og slag- orðum at hann ferð eftir ferð, ætt eftir ætt varð tøld- ur og sinnisstolin »marsjer- adi« út åvigvøllin, í stríðið at drepa stattafelagar sínar fyri, sum sagt, at verja og nýra um eyðvaldið hjá teim- um fáu eyðvaldis monnum. Fóru gandatøldir, »hyp- notiseradir« at myrða og verða myrdir fyri at gera lívsins trælaband í hondum teirra fáu eyðvaldsmanna enn og harðari, enn og trongari, enn og meiri at- sansandi um hvørkrannar á teirri ognarleysu fjøldini. Henda ognarleysa fjøld- in slapp ongatíð úr eyð- valdsmanna gandatøling. Hon lærdi ongantíð at skilja, at hesir fáu eyðvalds- menn vóru meinlíkir hvørj- um ødrum. Um teir vóru heimligir ella útlendskir gjórdi ongan mun. Atburður og stóða teirra móti hini ognarleysu fjøldini var tarn sama: at skerja lívsfrælsi hjá fjøldini og økja eyðvald. Men tað var og er um allan heimin ein eyðkendur stríðsháttur hjá eyðvalds- monnunum at nýta tjóð- skaparlig rakstrarróp at seta fjóldina í stríð og bar- daga móti útlendskum kappingarmonnum um eyð- valdið fyri at hjálpa heim- ligu eyðvaldsmonnunum til stórri og oftari harðari eyð- vald yvir fjøldini. Ein partur og tess verri kanska stórsti parturin av fjøldini hevur ligið í hesi tjóðskaparligi eydvaldstøl- ing og verið hin heitasti lut- takari í kollveltingar - og hernaðarrópunum, men skiltu ongantíð til fulnað, at tað ikki var eitt stríð fyri stórri og rúmari lívsfrælsi fyri hanasjálva, men einans eitt stríð millum heimligu og útlendsku eyðvaldismenni- nar. Hetta ræður um stríðið í síni heild. Sjálvandi veit søgan at siga frá hugspekingum mill- um eyðvaldsliðið. Hesir nýttu eyðvald sítt til veru- liga at rúmka um lívsfrælsi hjá teirri ognarleysu fjøld- ini. At venda sær ímóti eyð- valdinum annadhvørt tað er útlendskt ella heimligt er náttúrligt hjá hvørjum rætt- um manni og hvørjari rætt- ari kvinnu. Faðir og móðir og ofta fleiri ættarlið róptu og talaðu fyri sjálvstýri at taka landið. Men tá ið til stykkis kom kvukku tey eftir hali í ásann- inini, at við tí parti av býti- num av strevsins úrsliti sum fjøldini i Fóroyum fall í lut, var ikki møguligt at taka landið. Kenslan av trællastødu var yvir teimum alt livid frå burdaløtuni til gravarbakk- an. Åsannanin av, at tad er ein alstórur munur millum hugtakini lívsfrælsi og hitt ofta skerjandi og innigirð- andi, chauvinistiska, imper- ialistiska og kapitalistiska tíðindablaðið SOSTAMMTIN frælsi, avklæddi og syndi tað falska og ósanna í ti kapitalistiska frælsisremb- engini. Hitt beiska lívið hevur sýnt, at tað chauviniska, stórmanna frælsi, hevur ikki víst seg at vera annað enn tokuklógv og skerjan av lívsrættinum hjá teirri ogn- arleysu fjøldini. Alt frælsi må byggjast upp og skapast vid ti i hyggju, at økja um hitt sanna livsfrælsi. Hetta ásannaðu vit, sum løgdu fyri við heimastýris- lógini. Hitt generella frælsis- hugtakið mátti verða lagt til grundarlag fyri framtíðar- skipaninar, teir ymsu sam- vinnuskipaninar, tær ymsu tíðirnar komu at verða tørv- ur á. Hetta »generella« frælsi vóru at enda partarnir samdir um. Føroyingum skuldi tað til eina og hvørja tíð standa frítt at yvirtaka tey mál og målsøki, ið teir hildu tæna teimum best. Hugsjónarliga - principielt - galt og gildur henda støda lika til loysing, um tað skal verða. Aftur á hin bógvin hava danir sama fulla principi- ella rætt at siga frá hvørji mál, teir halda ikki tænir partunum at hava sum fel- agsmál. Eisini hjá teimum ræður hesin rættur líka at loysingini. Ístaðin fyri sum áður at stríðast og telvast á tí tjóð- skaparliga økinum ásanna bådir partar, at besti måtin id bådir partar kunnu vinna vid, er, at vit uttan minstu treyt vidurkenna hvønn ann- an sum tvær norðlendskar tjóðir og ikki bara tað, men leggja allar árar út at royna at menna allan saman tjóð- skaparvøkstur og menning hjá hvørjum ødrum. PM. D. (Um miðjan sekstiárini) P. M. Dam var veruliga tjóð skaparsinnaður maður og Petur Mohr Dam varð føddur 11. august í 1998, og hann doyði 8. novemb- er í 1968. Petur Mohr Dam var annar av fyrstu tingmonnum Javnaðar floksins í 1928. hann var løgmaður valskeiðið 1958-62 og frá 1966 til deyðadagin í 1968 legði stóran dent á at veita føroyingum javnbj6dis um boðan í norðurlendskum høpi og í uttanríkismálum, so hvgrt vit vunnu okkum førleikan til javnbjóðis lut- tøku. Strid hansara fyri at vinna merkinum sæst i réðu, hann helt á Norður- landaráðsins stevnu í Reykjavík 1965: P. Mohr Dam, Danmark: Som hørende til den måske mest nordiske nation i Nor- den har jeg med den aller- største interesse overværet plenar- eller hovedmøder- ne, der i disse dage har fun- det sted her i Reykjavik mel- lem de 5 af de 6 nordiske nationer. Det har været vældig in- teressant og løftende at læg- ge mærke til, hvor stærk og intens følt erkendelsen af, at den størst mulige sam- hørighed mellem de nor- diske nationer er intet min- dre end en livsbetingelse for nordisk ånd og liv. De skillende skranker falder. Jeg ville ikke være ærlig, hvis jeg ikke vedgik, at jeg i det ret store sagsmateriale, der er til behandling i Nor- disk Råd så vel som i den mundtlige forhandling, der har fundet sted, har savnet erkendelse af og bevisthe- den om, at der eksisterer er sjette broder, at der ikke bør figurere bare 5 i det nor- diske svanefølge men 6, at der på asken, det store nor- diske gudetræ, ikke vokser bare 5 grene, men at der også findes en sjette gren. Jeg forstår en af Færø- ernes største digtere, når han i en sang udbryder : »Odn hevur limin av askinum brotið, ei batnar brestur ti benid er rotid rotnad av rakstri í aldarflóð. < Vel sá det en overgang ud til , at det skulle gá fær- ingerne lige sá galt som sjetlænderne, hvis nordiske kultur og liv blev opslugt af det britiske imperium og den internationale tiltrækn- ingskraft. Men det skete ikke. Det færøske sprog fort- satte ikke alene sit liv i pur og ren tilstand i folkets dag- lige gerning, men det vandt også pladsen som folkets skriftsprog og hovedsprog. I kraft af at lære det fær- øske sprog og det danske sprog grundigt er færing- erne vist det eneste folk i Norden, der uden besvær kan forstå alle de andre nordiske sprog, og som så ledes har nøglen til Nordens kulturkilder. Der findes intet nordiskt 17 folk, som i højere grad end det færøske generation efter generation har suget krafi fra den nordiske ask, det nordiske træs, stamme Rødan er annars ein dyggi lig grundgeving fyri rættvis inum i at Føroyar eru sætti svanurin. Hetta árið sam- tykti Norðurlandaráðið heidursløn ul William Hein ti endaði P. M. Dam við at siga Vi har grund til at være glade og stolte over at kun ne tælle en mand som digt- eren William Heinesen í blandt vore store digtere Uddelingen af den nor- diske pris til ham vil ske í den bedste nordiske ánd ved at foregá under bruset af de 6 nordiske faner. Lad os bygge det rum- meligst mulige nordiske hus, hvor Nordens 6. broder ogsá kan finde sin plads. Undir hesi rådstevnu var tað at Petur Mohr Dam >de- monstreraði< harðliga, eins væl og árið eftir á Christi- ansborg tí flaggið ikki slapp upp í part. Á fólkatingi setti hann í 1965 uppskot um sjålvstøduga føroyska um- bodan, og tad førdi til, at gongd kom å målid. Nevnd varð sett og danski stats- ministarin Jens Otto Krag tók heilhugaður undir Broyting kom so í í 1969 - um ikki so víðgongd sum Dam hevði ynskt - men hetta upplivdi han sum kunnugt, ikki.: Petur Mohr Dam kundi taka til orða sera mergjað, rámandi og skaldaborið, tí havi eg valt at enda við nøkrum fyndorðum hann hevur borið fram í kvgðum ella við ávís høvi. esen Á minnisvarða Sjógarpaminni í søguni standi Halga í havsins herjaða landi P. M. Dam Hammershaimb próstur Fríður í lyndi, fríur í sál sterkur í yndi til fostur- landsmál - eimin tú kyndi til logandi bál. P M. Dam J. Jacobsen, doktari Landssið eg søgu og móð- urmál tú elskaði vardi av heilu sál - teir fróðu drukku tær æruskál P. M. Dam J. H. Djurhuus, skald Fagrari flog yvir aldarflóð veitti ei sonur sínari tjóð. P. M. Dam Endi: Tað er mín sannføring - vísandi til hesi orð um Jan- us, at føroyska tjóðin hevdi eitt nógv dyggari og frælsari flog tá P. M. Dam legði árar inn enn áðrenn hann fór undir lívsverk sítt. Hann - fram um aðrar - gav henni nýtt politiskt og andaligt flog