fríggjadagur 11. september 1998síða 9

Nr. 171 — 11. SEPTEMBER 1998 Viðmerking Formaður Javnaðarfloksins, Jóannes Eidesgaard hevur í viðmerkingum sínum til seinastu veljarakanningina, sum varð gjørd fyri Berlingske Tidende og tíðindablaðið S0S2luyin Dimmalætting í farnu viku, sett fram nakrar heldur óstortsligar skuldsetingar: „Hetta líkist manipulatión. Spurt verður politiskt fyri at framleiða eitt úrs- lit......... Veljarin verður stýrdur inn í ein bás, sum hann ikki hoyrir heima í“ verður hann millum annað endurgivin fyri at siga í Dimmalætting, sama dag, sum úrslitini um stóðu velj- aranna til ætlanirnar um fullveldi og miðvísa avtøku av blokkstuðlinum verða al- mannakunngjørd. Í itvarpssamrødu sama dag fella orðini soleiðis, eft- ir at Jóannes Eidesgaard hevur harmast um, at kann- ingin ikki er gjørd eftir ti vanliga leistinum við 4 val- møguleikum: „,...tí er hetta ein veljarakanning, hvar man líkasum hevur produ- serað seg fram til eitt res- ultat, sum man opinbart gjarna vil hava fólk at taka stóðu til.“. Dagin eftir verður tað vet- ið av varsemi, sum hóast alt var í fyrstu viðmerkingu- num, tveitt fyri borð: „Hetta er manipulatión“ eru orðini, formaður Javnaðarfloksins verður endurgivin fyri í samrødu undir yvirskriftini „Manipulerað veljarakann- ing“ í Sosialinum. „Eg havi eitt álvarsamt fyrilit fyri hasi kanningini. Tey, ið skipa fyri, hava avmarkað spurningarnar til ætlanina hjá Høgna Hoydal soleiðis, at tey, ið vilja hava størri sjålvstyri innan rikisfelags- skapin, ongan reellan møg- uleika hava at svara. Hatta er manipulatión, og eg haldi tað vera harmiligt, at Sam- felagsdeildin á Fróðskapar- setrinum ikki vil geva fólki at kanningin veruliga sigur tað, fólkið vil“. Eg dugi lutvist at fylgja Jóannesi Eidesgaard, tá hann sigur, at fólk skulu hava nóg nógvar møguleik- ar at velja í, tá tey verða spurd. Tey skulu kenna seg aftur í onkrum av svarmøg- uleikunum. Tað hava vit, sum hava staðið fyri flestu veljarakanningunum síðani 1984 og sum seinni skipaðu samtakið Fynd til hetta, lagt alstóran dent á. Ikki minst tá spurt hevur verið til stóðu veljaranna til ríkisfelags- skapin. Longu í fyrstu kann- ingini í sambandi við valið í 1984 valdu vit at taka ein valmøguleika meira inn enn teir báðar, loysing ella ver- andi = heimastýrisskipan, sum Observa hevði kon- fronterað veljararnar við í síni kanning fyri Dimma- lætting í 1978. Í 1984 kundu spurdu veljararnir eisini svara „at Føroyar skulu hava økt sjálvstýri innan fyri karmarnar á ríkisfelags- skapinum“. Observa bað veljararnar hugsa sær stød- una við eini møguligari fólkaatkvoðu, har spurning- urin var loysing ella ikki. Tað var rættuliga meinings- leyst, eftirsum einki røktist fyri eini fólkaatkvoðu eftir tílíkum leisti. Bert ein flokkur, sum vildi pilka við verandi skipan, hevði hetta á tapetinum. Hinvegin vóru 3 flokkar, Fólkaflokkurin, Sjálvstýrisflokkurin = og Javnadarflokkurin, sum høvdu ein orðaðan politikk, sum vildi okkurt, ið lá imill- um loysing og at varðveita støduna óbroytta. Tað fræg- asta, vit dugdu at finna uppá møguleika at svara soleiðis, var hetta ,,økt sjálvstýri inn- an fyri ríkisfelagsskapin“, hvat tað so var. Tað kundi vera eitt sindur av hvørjum, men nærri komu vit ikki og stórvegis hjálp fekst heldur ikki frá politiska orðaskift- inum um hetta mál. Men meginparturin av veljaru- num vísti seg so at kenna seg heima í hesum rúmliga básinum. Seinni, tá politiski veruleikin broyttist, tá stór- ur partur av veljarunum vendu føroyskum politikar- um og sjálvsavgerðarrætti bakið aftan á bakkøstini í 1992 og 1993, gjørdist tað neyðugt at'hava ein møgu- leika afturat, nevniliga „tættari sambandi við Dan- mark“. Soleiðis hevur verð spurt í kanningunum, sum Fynd-samtakið hevur varð- að av. Eisini í telefonkann- ingum, sum hava verið tær flestu, hóast vit annars royna at hava spurningarnar eftir meira einfaldum leisti, tá spurt skal vera um tele- fon. Í telefonkanningum hava flestu spurningarnir verið orðaðir sum spurning, har tað ber til at svara ja, nei ella veit ikki. Ella sum uppáhald, har spurda fólkið kann geva til kennar, hvørt tað er samt ella ósamt - ella ikki veit at svara. Tíðin fer við gllum. Eisini við hesum háttinum at spyrja fólk. Tað hava vit so eisini ásannað í Fynd-sam- takinum. Í sambandi við ætlaðari kanning, har spurn- arblød skulu berast í stórt tal av húsum, hevur verið umrøtt, hvussu hetta mál skal viðfarast hesu ferð. Endalig stóða er ikki tikin, men greitt var eftir fund í samtakinum seinasta vár, at svarmøguleikarnir mugu lagast eftir tí, sum politisku flokkarnir nú geva til kenn- ar í sjálvstýrisspurningi- num. Tær mongu nýggju orðingarnar, „skipað loys- ing“, „fullveldi“, „samríkj- alóg“, „sjálvstýrislóg“, »dagføring av heimastýris- lógini“, „kapitalisering av blokkinum“ osfr. máttu onkunsvegna fáa rúmd í eini kanning í dag. Sum vera man er tað eingin Jøtt uppgáva. Men tað verður so arbeitt við hesum. Tað, sum eg vil siga Jó- annesi Eidesgaard við hesi heldur drúgvu frágreiðing er í stuttum hetta: Tann hátt- urin at spyrja veljararnar, sum higartil er brúktur, er Jóannes Eidesgaard hevur kalla veljarakanningina hjá Fynd fyri manipula- tión, tí fólk ikki kunnu svara, at tey vilja hava stórri sjålvstyri innån fyri | "rikisfelagsskapin „Eitt og hvørt sleptur. Hann varð sleptur longu áðrenn nýggja sam- gongan spældi út við sínum fullveldisuppskoti. Og - fyri egnu rokning - útlitini fyri at spyrja við nógvum val- møguleikum, tå fregnast verður eftir stóðu veljar- anna til ríkisfelagsskapin, eru lítil og eingin, tá tað skal fara fram um telefon. Sum politiska landslagið sær út í dag verður tað væntandi ov trupult. Reint tekniskt. Spurningurin er so, hvort tað yvirhøvur ber til at fáast við hetta mál í eini telefon- kanning. Sum vera man ber ikki til at geva eina fullgóða mynd av preferansunum hjá veljarunum býtt sundur upp á teir mongu valmøguleik- ar, ið nú liggja á borðinum. Men tað ber til at biðja velj- aran siga sína hugsan um tey mál, sum verða vidgjørd fløgtinginum. Soleiðis sum tey fyriliggja og eru løgd fram í almenna orðaskifti- num. Ein og hvør avgerð, annadhvørt í løgtinginum ella vid folkaatkvødu, verð- ur f seinasta enda ein stød- utakan fyri ella ímóti einum uppskoti. Tá er ein solding farin fram í demokratisku prosessini, ein neyðug sold- ing, skal politiska skipanin vera før fyri at røkka av- gerðum. Tá landsstýrið leggur fram uppskot um at sleppa at samráðast við donsku stjórnina um eina avtalu um at skipa Føroyar sum eitt land við fullveldi - og ann- ars leggur upp til at hetta verður tað, veljarin skal taka stóðu til á fólkaatkvøðu um ikki so langa tíð - so er sold- ingin farin fram. Tað er ja ella nei í løgtinginum. Og sannlíkt er, at veljarin skal siga ja ella nei til hetta, áðr- enn langt um líður. Tá so er, er tíðin so avgjørt eisini búgvin at vita, hvat veljarin sigur. Ikki hvussu veljarar- nir býta seg upp á eina rgð av møguleikum, men hvat hann ella hon sigur til henda konkreta spurning, sum být- ir tingið sundur í tveir part- ar. Ella sagt við øðrum orð- um: Hevur tað, sum meiri- lutin í tinginum ætlar at fremja, undirtøku í veljara- skaranum, ella hevur tað ikki? So, tá Fynd fær ein ein- faldan fyrispurning frá fjøl- miðli, hvørt vit kunnu skipa fyri eini kanning at vita, hvørt hetta fullveldisupp- skot hevur undirtøku ella ikki, verdur sagt ja, eins og tað hevur verið gjørt í sam- bandi við so mong onnur aktuell mál, sum hava upp- tikið løgting og almenning. verða lagt fyri løgtingið til stødutakan kann eisini verða lagt fyri veljaran at siga sína hugsan um. Tað verður gjørt uttan fyrilit fyri, hvat vit í Fynd halda um hetta ella at summum politikarum ikki líkar orða- ljóðið í tí, sum teir skulu taka stóðu til. At veljara- kanningar kunnu hava á- virkan á tað, sum víðari fer fram, vita vit. Soleiðis hava kostirnir verið síðani mið- skeiðis í åttatiårunum. At politiskir flokkar t.d. hava flutt seg í NATO-málinum er ikki minst veljarakann- ingunum fyri at takka. At tað var tilætlað - ella mani- pulatión - frá FYND-sam- takinum ber ikki til at siga, tí tað var neyvan nakað stórt ynski í hesum lítla parti av veljaraskaranum. So mikið til henda táttin í viðmerkingunum frá for- manninum hjá Javnaðar- flokkinum. Tann sakligi. Eftir stendur hin tátturin, tann ósakligi: Skuldseting- arnar um at tað hevur verið manipulerað. At tað hevur verið spurt politiskt fyri at framleiða eitt ávíst úrslit. Eg havi í skrivandi stund beint víðari til Jóannes Eid- esgaard tað samskiftið um e-post, sum er farið fram millum meg, blaðstjóran á Berlingske Tidende, blað- stjóran á Dimmalætting og tann samfelagslæraran, sum tók sær av tí praktiska part- inum av arbeiðnum saman við sínum flokki. Tá hann lesur hetta, sær hann, at her er ikki minsta vet av polit- iskum metingum ella tað sum á nakran hátt kann eit- ast at vera eitt politiskt mot- iv. Viðgerðin er teknisk - og praktisk. Vónandi vil Jóannes Eid- esgaard síðani vera so fræg- ur, at hann tekur skuldset- ingarnar um manipulatión og politiska framleiðslu í seg aftur. Ikki bara fyri mína skyld. Men fyrst og fremst tí hann við sínum grund- leysu illgitingum skaðar framtíðar arbeiðnum at gera veljarakanningar. Ég haldi sjálvur, at vit, sum takast við veljarakann- ingum her á landi, gera tað við stórari ábyrgdarkenslu. Orimiligt er tað tí ikki at Jógvan Mørkøre góðtekur ikki, at Jóannes Eides- gaard setir spurnartekin við veljarakanningina um kanningum, somuleiðis kenna ábyrgd, tá teir við- gera úrslitini. Tað krevur format í summum fórum, eyðvitað. Serliga svárt vil tað kennast, tá eitt úrslit gongur einum flokki ella politikara ímóti. Men so at fara at sparka fólk niður í reinari frustratión, ber íkki til. Tað minnir ov nógv um hatta ólukku mál- ið, sum Kekkia fekk í lands- dystinum seinasta sunnu- dag. Tað at teir forbrutu seg móti gllum óskrivaðum reglum um fair play er eitt. Tað kann fyrikoma og vil henda aftur, tá menn eru sperdir. Spurningurin er, hvert teir síðani vidganga at vera lopnir framav. Tað er tá, at formatið skal standa sína roynd. Jógvan Merkere Søgu- og Samfelagsdeildin Fróðskaparsetur Feroya PS: Tað, sum er serliga trup- ult at skilja í argumentati- ónini hjá Jóannesi Eides- gaard, er, at tað skuldi vera politiskt avgjørt at avmarka spurningin til spurningin um fullveldi. Tey flestu, id frættu um kanningina, med- an hon var í gerð, væntaðu, at samgongan fór ikki at fáa undirtøku fyri hesum i velj- araskaranum, men at størri partur fór at venda sær ímóti ætlan landsstýrisins. Teirra millum, ið so mettu, vóru m.a. Tjóðveldisstuðlar, ið bliknaðu, tá tey frættu um kanningina. Og tað er væl skiljandi. Tjóðveldisflokk- urin hevði mest at tapa Gekk úrslitið teimum ímóti, vildi tað innibera, at Fólka- flokkurin fekk ein meira sentralan leiklut ímillum Tjóðveldisflokk og Javnad- arflokk, sum so mátti takast upp í leikin. Kanningin kundi meira enn so givið Tjóðveldisflokkinum bana- høgg. So nógv var ikki upp á spæl hjá Javnadarflokki- num, tí hetta er hóast alt ikki einkarmálið hjá honum eins og hjá Tjóðveldisflokki- krevja, at, politikarar,. sum... Min... eru fremstu brúkarar av hes- yn